Skip to main content

Full text of "Ṿen dos lebn hoṭ gebliṭ"

See other formats


^ 10 ז 0011£€ 500 £ £11 ¥12X011 ז\ 11 ס 8¥ ^ 8¥1¥1 ס זא [ ^ 


ס 1 ¥ ס 


11¥ ^ 11811 11 18 0 ¥10 1 ^ 01011 0 [ 1 £ 18 £ 1 ? 5 זא [ 87 £¥£ 

10367 . ס 


:> 1 סס 8 1 ס 1 זס 1 זז 1 € /\ 1 1 { סז 0$1 


111 נ 61 § 1 סד 11 1 ( 161 $ ס 1 ) ן 61 / \ 


* 

? 1 £ א 0 £ ? ¥1001511 800 1 ^ 110 ^ - ¥?^? 118110 118 ? ?? ¥0 101 

¥ 12 X 0 ? 800 ? ??01101 


011178£¥¥8 ^ 8 8 .^ 1 / 8¥ ^: ¥1111 . ^ סזאנ. ^ ^^ ¥0 ¥\סזא נ ,£*נ ¥0 ¥\י£ז\ [ 


3085 \ 880 8¥ ^ 8188 ¥1001511 8 ^ 01018 ££0 פ, 1£1 ? 5 11£ ־ 1 


88 ס 8 .\ס 01881 01511 ס ¥1 ^נגנ^סס^ נ 08 85 ^[ 3 נ? 88 סזי ₪11£1 ס-ז* ס 
0 ^ ¥£^ 818£ 08010 ? ) ¥081 זץ\ 8 ז* [ 38 ז 2003 © 

1118 ^810^8 ¥100153 80011 081^X88 


838 808 0 ^[ 01 ^נ 80 108 ^ 1 * 

: 8¥ 1080 ^ 880 5 ^ז\ \ 8801808 8008 ¥12808 
. 3 ) ¥1171 3771071 > 66 ז ¥ 171 ) 3 1 £11 ).חז ){\זז 1 ) ¥1 
131071 ) 3 ) ¥ 01171 5 63x310771 ז) ¥3 . 8 1 )ז 1 )< 3 זס 8 3 ) 1 0.71 ) 701 )( ¥ 
$111165 זס 3 \ 1 סזס< 1 זס 8 3 > 71 ס 3 ) 701 )( ¥ 

31071 ס 1 ) ¥ 01171 / ¥ 077111 1 ) ¥3 053 316 ' ¥ 

05671 . ¥ ¥107715 

53617167 ס 3 ס 1 /\ 5 3 ) 071 3 ) 001 < ¥ 

771071 ( 3 ) ¥ 01 331 ס ¥ 


1 ) 13 ) 3 ) 1 זס} 13 ))} 1 < 3 סק ■ 11 ) 1 ) £1 } ז 0 


. 1902-1980 , 361 § 41 \ 1 , 0111165 
. 65 .ת 1 ' 1 01 ו 1 > 11 ^ 1 / 111 ( 61 § 1 ס.ר 11 1 ( 8 161 ס 1 ).ת^ ץ 

. 1954 ,[.§ £ .ס ] : 68 ־!^. ^ 8360.08 880-03 
..רכ ס 23 ; . 1:5 ־ 1 ס ק ,. 111 : . ק 17, 471 
..ר 1 ס־ 0811 — 6 ס £1 ־ 1 >[ 11 — ¥5 \ 6 { 

. 8 סס 11 ^ 61 ־ 1 ס 1 סו £11 — ( 6 ס 1 ^־ 1 >[ 11 ).ר[ס־ 1 :) 08 
..ר[ס־ 0511 — 6 ס 1 ר־ 1 > 111 - - ( 1939-1945 ) ר ¥151 \ 6 [,; 381 ^סס 1 ס 11 
ס 1 ס 6 ־ 1 ס £1 ^ 1 ) ¥1 ^ 1 ס 1 )ס^ס 0 


.£08308 

81888 

1^5811*8 

08808188 

8081808 


81888 8 'סס. £ 


508 805 .^ 0 ^ 58 . 5.1 .זא[. £ 18885 \ [ ) 5001 8315 
.סזא[ 1 סזא[ 51 5158£5¥ סזא[ £ 08 זא[ 8 זא[. 1£ \[ 585 £588 ? 


. £. 0.5 838 זא[ 1 880 ^ 551 



^שנ^ג&נ ס םנשנ 17 ס:בסא נ 


4882 - 64 . £ .־ז ־ 






£<. 


191 אג. 1 ^מ €0 


י 


^־,. ^ •***י•* * 

׳■ז מ <* 1 סןמ ל 


1 




מ י כ ל ג ר י נ ע ם 



בוענא ם איירע ס - 1954 



־א ע 80 פמי₪ג 1 

£ן 11 , ]׳ז< £0£ נ. ^ ז* 1 פשנזמ 1 מ ? 

7 נ 1 *^!זזוגןס ס 
69 מ 1 ז 0 1118061 


? * י ״ 


״* 7 ,י ז 
?>>׳ * 

/ 7 \ ג / 
ן״ ^ 

״ ^ ב־ • 

1 /ג - ■ ' ; 




£. 






' 5 

ניי ♦ 

% 




> 



־י.׳־ ' 


£8 ^ 0£1 , £1 ס 110 ג 

ײ 011£8111 01 מ \[ 1£6 03 ( 1 ^ 44 ¥£ 

(סזססמסס ? ^ס ¥1 .^ ס סס^סס ) 


7 ס 1 ט 1 63 ־ 131 מ 6 טן ) ס 6811 < 161 > 61 6<13 1x66110 ט^ ) 


זס 1 ט ^ 61 עסג ן ס 1 > 3 ; 611 מ 

£13£8 0 8 ןי 3 11 1 1 


1 9 $ 4 













װע ו דא ס מנ ו הא ט מנד ס 



ס א נ י ע ז , גז:י \ .ב&גרײלןוגזר ט אג \ 


^רגויס־געגורניע ר בר\ י ^\ \ \ז\גוגו ר — 
גשגזריריג ן ג(\\\יר\ז(\גז . 



א י נ ה א ל ט 

א װירדיקע ר דענקמא ל — מרדכ י בערנשטײ ן — 1 ^ 
פארװאר ט 

ערשטע ר אפטײ ל : 

1 . — ד י שטאט־פאנאראמ ע 25 

2 . — א נאמע ן װא ס װאנדער ט 31 

3 . — דע ר טויזנט־יאריקע ר ישו ב 33 

4 . — א שװאר ץ געשיכטע־בלעם ל (גזרו ת ת״ ח ות״ט ) 47 

5 . — דא ס קהילה־לעב ן בי ז דע ם 20 ט ן יארהונדער ט 55 

צװײטע ר אפטײ ל : 

6 . — גײםטיק ע מנהיגי ם 73 

7 . — ד י ערשט ע בוך־דרוקערײע ן 125 

8 . — םפרי ם געדרוקט ע אי ן אםטר ע 127 

דדיטע ר אפמײ ל : 

רעליגיעז ע אנטיקװאר ן 

9 . — ד י גרױס ע שי ל 139 

10 . — מהרשא ס הוי ז 159 

11 . — שילן ׳ בתײמדרשי ם או ן חםידים־שטיבלע ד 163 

12 . — דא ם הײליק ע אר ט 169 


— :> ע 



פערטע ר אפטײ ל : 

13 . — ד י לעצט ע תקופ ה בי ז דע ם יא ר 1939 177 

14 . — אינסטיטוציע ם או ן ארגאניזאציע ס 185 

15 . — דערציוגגס־אגשטאלט ן 219 

16 . — ליטעראטו ר או ן פרעם ע 239 

17 . — טעאטע ר או ן געזאנ ג 247 

פיגפטןן ר אפטײ ל : 

18 . — א שפאצי ר איבע ר דע ר שטא ט 265 

זעקסטע ר אפטײ ל : 

19 . — טיפן ־ או ן געשטאלטן־גאלערי ע 335 

20 . — פוגע ם שטײגער־לעב ן 357 

21 . — פערזענלעכקײט ן 375 

22 . — בראװ ע העלד ן 397 

זיבעטע ר אפטײ ל : 

23 . — חורב ן אסטר ע 413 

ביבליאגראפי ע 457 

זוכצעט ל 459 


— ^ — 



א וױרדיקע ר דענקמא ל 


כראניקע ם זענע ן ב ײ אל ע אומות־העול ם אײנ ע פו ן ד י װיכטיק ע 
מקורי ם צ ו זײע ר געשיכטע . ב ײ אונד ז ייד ן זענע ן ז ײ אבע ר פו ן ד י 
װיכטיקםטע , אפטמא ל זענע ן ז ײ ד י א ײ נ צ י ק ע קװאל ן 
פו ן װאנע ן מי ר שעפ ן ידיעו ת װעג ן דע ם ״װא ם געװען״ . אי ן מש ך פו ן 
אונדזער ע טויזנטע ר יאר ן װא ס מי ר װוינע ן צװיש ן ד י פעלקע ר האב ן מי ר 
ניש ט געהא ט קײ ן תנאים ׳ קײ ן געמי ט צ ו זאמלע ן או ן אפהיט ן ארכױון , 
צ ו סדר ן או ן קאנםערװיר ן דאקומענטן . אונדזע ר געשיכט ע הא ט טאק ע 
אפטמא ל צײט ־ או ן שטח־בלויזן . מי ר װײםן , ניש ט זעלטן , דע ם בראשי ת 
פו ן א תקופ ה או ן אי ר אויסאז . ע ס פעל ט אבע ר דע ר מיט ן — ד י געשעע ־ 
ניש ן פו ן דע ר תקופה . װ י אי ן א דראמ ע װא ס מי ר האב ן דע ם פראלאג , 
דע ם עפילא ג או ן ע ס פעל ט ד י א ק צ י ע . 

געשעע ן ב ײ אונד ז נ י ם י ם או ן מי ר האב ן שטענדי ק א ״במקום ״ 
אנשטא ט ארכױו ן או ן אקטן , אנשטא ט דענקמעלע ר או ן דאקומענט ן האב ן 
זי ך גענומע ן יחידים־כראניקער ם צ ו פארפיקםיר ן ד י געשעעניש ן פו ן אונ ־ 
דזע ר פאלק . 

װאלט ן מי ר געדארפ ט אגקומע ן נא ר צ ו פרעמדע , נישט־יידיש ע 
מקורים , װאלט ן געבליב ן פארהויל ט או ן טאק ע אומבאוװם ט גא ר גרוים ע 
או ן װיכטיק ע קאפיטלע ן פו ן אונדזע ר עבר , פו ן דע ם װײט ן או ן פו ן דע ם 
גא ר נאענט ן אפילו . 

װע ן ניש ט ד י פארשידענ ע כראניקע ם פו ן דע ר צײ ט פו ן ד י כמעל ־ 
ניצקי־שחיטות , ד י גזירו ת ת״ ח ות״ט , װע ן ניש ט דע ר ״יו ן מצולה ״ או ן 
דע ר ״טי ט הױן״ , דע ר ״צו ק העתים ״ אדע ר דע ם ״צע ר ב ת רבים״ , דע ר 
״מגיל ת עיפה ״ אדע ר דע ם ״חם ד שמואל ״ או ן פי ל אנדער ע — װאלט ן 



מי ר גיש ט געװום ט פו ן א ם ך פרטי ם פו ן דע ם דאזיק ן חורבן , מי ר װאלט ן 
ניש ט געהא ט קײ ן אנונ ג פו ן זײ ן פארגעם ׳ אונד ז װאלט ן גא ר גיש ט געװע ן 
באװום ט זײע ר א ם ך קהילות , מי ר װאלט ן ניש ט געהא ט קײ ן שו ם באװײז ן 
װעג ן זײע ר עקזיסטענץ . 

מקי ם זײעגדי ק דע ם ״והגד ת לבנך ״ — זאלס ט דערצײל ן או ן איבער ־ 

געב ן דײנ ע קינדער , זאלם ט ע ם איבערליפער ן פא ר ד י קומענדיק ע דורו ת 
— האב ן ד י אומצאליקע , אפ ט אנאנימ ע כראניקער ם געלײג ט דע ם יםו ד 
פא ר אונדזע ר געשיכטע . 

גענו ג א בלי ק טא ן אוי ף ד י גזירה־כראניקע ם פו ן ת״ ח או ן ת״ ט כד י 
קומע ן צ ו דע ר מסקנא , א ז דע ם גרעסט ן ״דערפאלג ״ האב ן טאק ע ד י 
חורבונות־קאפיטלע ן פו ן אונדזע ר געשיכטע . פרײדיק ע געשעעניש ן װער ן 
גארניש ט אזויפי ל פארצײכנט , פארשריב ן או ן פאראײביקט . אפש ר טאק ע 
װײ ל אונדזע ר געשיכט ע הא ט גארניש ט קײ ן צופי ל שימחהדיק ע דאטע ם . . . 

אונדזע ר לעצטע ר חורבן , דע ר היטלער־חורב ן פו ן תרצ״ ח —ת״ש , הא ט 
אוי ך ארויםגערופ ן צו ם לעב ן א גרוים ע צא ל כראניקער ס — עד י ראי ה או ן 
עד י שמיע ה — ם ײ פו ן אזעלכ ע װא ם זענע ן געװע ן אי ן דע ם געװירב ל 
פו ן ד י געשעענישן , ם ײ פו ן ד י יעניק ע צ ו װעמע ן ד י דאזיק ע געשעעניש ן 
זענע ן געקומע ן פו ן דע ר צװײטע ר או ן פו ן דע ר דריטע ר האנט . שוי ן 
הײנ ט דערגרײכ ט ד י צא ל פארעפנטלעכט ע ארבעטן , ביכע ר או ן ארטיקלען , 
אי ן ד י פארשידענ ע שפראכן , װעג ן דע ם חורבן־היטלע ר אי ן ד י ט ו י ז נ ־ 
ט ע ר . א ספעציעל ן חשוב ן אר ט פארנעמ ט דארט ן דע ר םעקטא ר פו ן 
פינקםי ם או ן יזכור־ביכער . 

ע ם האב ן זי ך געפונע ן קאלעקטױו ן או ן יחידי ם װא ם האב ן זי ך גענו ־ 

מע ן שטעל ן מצבו ת פא ר ד י פארשניטענ ע יישובים , פא ר ד י קדושי ם או ן 
טהורים , פא ר ד י זעק ם מיליאנען . 

מע ן הא ט געשטעל ט םימבאליש ע מצבות , טאװלען , פלאקעס , בנינים , 
מצבות , װאל ט אי ך געזאג ט ערדישע , חומרישע . מע ן הא ט זי ך אבע ר מי ט 
גא ר גרויס ן אײפע ר גענומע ן שטעל ן יזכור־דענקמעלער , גײסטיקע , על־פי ־ 
נוס ח פו ן עם־הםפ ר — םפרים־מצבות , דענקמעלע ר װא ס דארפ ן איבער ־ 
לעב ן אל ע שטײנערנע , בראנדזענ ע או ן הילצערנ ע אנדענק־יסימבאלן . 

דאר ף מע ן ד א למע ן האמ ת זאגן , א ז ניש ט שטענדי ק זענע ן ד י דא ־ 

זיק ע ספרים־מצבו ת ארוי ס געראטן • אפטמא ל האב ן געפעל ט ד י נײטיק ע 
מאטעריאלן , ד י געהעריק ע מקורים . ניש ט זעלט ן האב ן ד י װא ם האב ן 
זי ך מי ט דע ר מתעם ק געװע ן — געקענ ט באהערש ן דע ם פאראנעגע ם 


^11 



מאטעריאל , אױסטײל ן דע ם עיק ר פו ן דע ם טפל . זײע ר אפ ט אי ז ניש ט 
געפונע ן געװאר ן ד י ריכטיק ע פראפאר ץ פו ן אל ע תקופו ת פו ן דע ם געגע ־ 
בענע ם יישוב . אבע ר אי ן אלגעמײ ן גענומע ן אי ז ד י דאזיק ע דערשײנונ ג 
געװאר ן דע ם נײע ר ״ ו ה ג ד ת ל ב נ ך ״ דע ר פרװ ו פו ן דע ם דו ר 
װא ס הא ט געזע ן דע ם פארשניטענע ם לעב ן אי ן זײ ן פראכ ט או ן אומקו ם 
איבערצולאז ן א זכרו ן פא ר ד י קומענדיק ע דורות , ז ײ זאל ן װים ן װא ס אל ץ 
ע ס הא ט ד י היטלעריש ע מלכו ת הרשע ה פארשניטן . 

אי ז אז א ארבע ט א זײע ר אחרױתפולע . א ן איגערלעכע ר באציונ ג צ ו 
דע ר געגעבעגע ר קהיל ה או ן א ן דע ם פיעטע ט צ ו איר ע קדושי ם גײ ט ע ם 
ארוי ס װ י א גו ף א ן א נשמה . אי ז טאק ע גו ט װא ס ד י ק י נ ד ע ר פו ן 
דע ר געגעבענע ד קהיל ה זענע ן ע ס ד י יעניק ע װא ס לײג ן ארײ ן זײע ר לײ ב 
או ן לעב ן אי ן ד י דאזיק ע םפרים־מצבו ת נא ך זײער ע הײמשטעט . 

אי ז שטאר ק צ ו באגרים ן יעד ע גרופ ע או ן יהי ד װא ס שטעל ט זי ך 
פא ר א ן עובד א פו ן דע ם ״והגדת ״ פו ן פאראײביק ן או ן איבערגעב ן לדורו ת 
דע ר הײנטיקע ר תקופ ה פו ן װעלכ ע מי ר זענע ן געװעז ן ד י לעבעדיק ע עדות . 
הלװא י װאל ט יעדע ר פארשניטענע ר יישוב , יעד ע אומגעקומענ ע קהיל ה 
געפונע ן אי ר גואל־הד ם װא ס זא ל ניש ט לאז ן פארגעם ן זייע ר קידוש־השם . 

מי ט געמישט ע געפיל ן הא ב אי ך אנגענומע ן ד י פארבעטונ ג פו ן פרײנ ט 
מ י כ ל ג ר י נ ע ס צ ו באקענע ן זי ך מי ט זײ ן כתב־י ד װעג ן דע ר חרו ב 
געװארענע ר עי ר וא ם בישרא ל א ס ט ר ע . מי ט אמת ן דחיל ו ורחימ ו 
בי ן אי ך געגאנגען , װײ ל געוװס ט הא ב איך , א ז ד י דאזיק ע רעזידענ ץ פו ן 
תור ה או ן חכמ ה פו ן װאלי ן או ן אוקראינ ע װא ס הא ט אי ן מש ך פו ן יאר ־ 
הונדערטע ר געשפיל ט א פירנדיק ע רא ל אי ן יענ ע סביבות , פאדער ט א 
גרינטלעכע , א דורכאויםיק ע באארבעטונג . צ י װע ט ע ם זײ ן ביכול ת א 
י ח י ד י צ י װע ט א מא ל ניש ט אויםקומע ן צ ו צעשטער ן א ן אילוזי ע 
בײ ם פרײנ ט אוי ב ע ם װע ט מי ר אויםקומע ן צ ו זאגן , א ז ע ם אי ז ניש ט 
קײ ן שלימותדיק ע זאך . 

או ן אי ך בי ן געװעז ן איבערראש ט מי ט דע ר פינקטלעכקײט , מי ט דע ר 
פרעציזקײט , מי ט דע ר אלזײטיקײ ט או ן טיפע ר באהאװנטקײ ט װא ם אי ך 
הא ב דערזע ן אי ן דע ם בתב־יד . ניש ט נא ר דע ר של ל פו ן צונויפגעקליבע ־ 
נע ם מאטעריאל . ניש ט נא ר ד י קװאליטע ט פו ן צונויפגעזאמלט ן חומ ר 
— נא ר אוי ך דע ר אופ ן װ י ע ם זענע ן גרופיר ט או ן געסדר ט ד י באזונדער ע 
קאפיטלע ן או ן ד י דאקומענטן . ע ס הא ט זי ך מי ר קױ ם געקאנ ט גלײבן , א ז 
דא ם מאכ ט א יחי ד װא ם הא ט ניש ט קײ ן רוטי ן אי ן היסטאריש ע מאנא ־ 


— 2£111 — 



גראפיעם , א ז דע ר שרייבע ר הא ט ניש ט קײ ן היםטאריש ע אקאדעמיש ע 
צוגרײטונג . יעד ן פר ט װא ם אי ך הא ב געװאל ט דערמאנען , יעד ע באמער ־ 
קונ ג װא ס אי ך הא ב גערעכנ ט צ ו מאכ ן הא ב אי ך גלײ ך געפונע ן א תשובה . 
אי ך הא ב געזען , א ז דע ר מחב ר הא ט אויסגעזוכ ט אל ע מעגלעכ ע מקורי ם 
או ן דע ר עיק ר מי ט װונדערבארע ר פאכמענישקײ ט ז ײ אויםגענוצט . 

אי ך בי ן געװע ן גליקלע ך ״אנטוישט״ . ד י קהיל ה קדוש ה אסטרע , ד י 
יעניק ע װעג ן װעלכע ר ע ס שרײב ט נת ן נט ע האנאװע ר אי ן זײ ן ״יו ן מצולה ״ 
— א ו ם ט ר א ה ה ב י ר ה ו װ ע ס אי ז געװע ן דע ר ב י ת ד י ן 
הגדו ל ממדינ ת װאלי ן ואוקרײנ א — הא ט באק ר 
מע ן אי ר געהעריק ע מצב ת נצחון . 

אסטר ע ד י גײסטיק ע מעטראפאלי ע פו ן א זײע ר פרוכטבארע ר ױדי ־ 

שע ר תפוצ ה װא ס הא ט משפי ע געװע ן װי_י ט פו ן איר ע גרענעצן , א תפוצ ה 
װעמענ ס קינדע ר ע ם בארײכער ן איצ ט ד י יידיש ע יישובי ם אומעטום , בא ־ 
קומ ט מי ט דע ר ארבע ט פו ן מיכע ל גרינע ם א ריכטיק ע תקומה . 
הלװא י אוי ף אנדער ע פארשניטעג ע ישובי ם געזאג ט געװארן . 

מרדכ י בערנשטײ ן 


— 307 — 



פארוואר ט 


ראג ג גגגול ז גי ך לאו \ מז$יך \ אי \ ךג\ ך ײךישע ך \\<רדס ר ר י אבידג ג 
גזג \ ך י גגגסג ז לזיריא \ סרגשיב . 

ר$ג ג גגגגר \ ג:י \ אגגגגגגײלזיסל ז ר י ײךישג ג גזמךבגג ך באד \ באד ־ 
גאגגטגגגנ ז אגגזטגגרריס ג ברגגו , ב$ ך ר י אגגגגסגלגדילזגגגג ג רגגבגגז , גוגגז ־ 
גגגבר&מזג ג אי \ ר י ביגגובוגגרג ג יאד \ גזגגטב ג גאגויזגז . 

גזיל ז לזרגיט ר .א : ג \ אגגזגגג ז באד \ גרגגגזלז ג ײךילגז ג גזגרב ג בג ג 
אגגרגגג ד צ:ילז , באב \ ך י גגגך&גסגג ג גזי ך גגגלזךאג ג אי \ רגג ר ב&זרג&װ ־ 
גלגגגזײל ז בג \ גז:י \ ארגז ג לגזלזטלז ר ״אלזלזרגגײ , גגגגרבטל ז גזי ג גיללזל ז 
גגגבריב \ סײ \ אגילזגאל ז 1 זיגטג ז ברגלז־גזבגר , גזילז ג לזך&גיללל ג לזך־גזב ר 
בג \ לזאלזארגג ר באדגיבלזגגג . 

אלזל ז גזא ר גזא ב אי ך גי ך אגיבגגגבאמ ג פג ג מזרא ד גזג \ גזיל ז 
אלזטגג ג אגיג \ גגגללגביגל ז אי \ גז:י \ ביאגלזאגיג ג ר י גברגגגג ז בג ג אגזאר . 

איגטל ז גגגראגסגגג־רגי ך גזאל ז גי ך אגיל^גגגגגבגל ז ךט ך באךלזאג ג 
ב\ \ רט ר לל\ײגגג ך שלזאל ז — גזיל ז ך י גאלזג , גזיךגגגך , לל\גר\ , לל\יר \ .אג \ 
איגגזלזיגזװויגגגז . 

אי \ גגגבי ר איךגגגגגגירל ז \זאב \ גי ך באגגיג ז גלולל\לזארלז \ בג \ גאגגג ־ 

לזל ו אג \ גגיךלזג ג באסאגלזט , גגאל ז רלגב ג לל\גי \ גיבגגל ז גזגגר . ךגג ך ארלזגג ך 
ביגז־טרגזי ז לזאל ז אי \ גזי ך רגגרגגגגסל ז רגגיגגגג ז ביג \ ך י טרללזלזג ג גזיגז ־ 
גזארילל\( ל צ:ילז\ , גזיל ז ר י איךגגגגגוארבגגגג ג גזגיבגגג , גגךגגג־ךאסגלזלגגלז ך 
אגגגזט ר גגטרבג ג גגל ז ריג ג באגזארלז ג ר י גרגילזג ג בגגרגטגרגגבסײלזג , 
גגאל ז \זאב \ גטלזאבג ז פא^גרגג ד ר י ללזלזאל ז — אי \ ךגג ך גךגמזמ ד 
ײדישגג ד גגגגרלז . 

אגגלזגג ד דגגל ז מזגגגגד ז דגלל\ג ז לזגגלגל ז גדגילז ז באדרגלזלז , ברגג ג 
גי ך לזי ד לזײרגזא ר .א׳גילזגגדגג , א ג אי ך גגגרבלזל ז דאגג ר גי ך בגגיט\ \ 





ר י ןץררוגו ז װגי ר רמם י ״ 9 *ובומזבו*ורסמ״־ 9 מלר , *ײךע ך ך י ךײלזמ\ג ן 
\זט\גגי\זי\ \ גז*וב \ גממבגב ו ךאנ ז גיגיע ר פג \ בוגיצז . 

\\י \ יא ר 944 \ אי ג \זי ר גג\סג\זמ \ \וגיב \ גמר^וג ס צ \ טז 9$ \ 

ו ו רמגסגזא ל רמ ר גזלבומ ר ג\ײ\ \ ; דײרמר , .אי ג רמ ר גגמ ג גמגגמ \ גימזס י 
,וורו ו לײבגומ ר ךא\ ג ב ג רמ*וליגיר\ , $במ ר ד י .*ויגמרלמב מ גמ 9 יל \ 
.$ור\ינזבגברמגגמ \ רמ\ ג גזגיגגררג ס בג \ *ו*ור \ ב&ו ר רמ ר בממגלגמרסומ ר 
\זגבומרטזבו*ובו , גגאב \ \זי ר גמ\מ\\גי\ג \ ב ג ב^רגגירסלמב ג ר י .זזירמ מ 
דגר ר רמ\ ג ראגיס ג בג ר ״גגמ \ ר$ל ג למב \ גז*וב ו גמבלי\ג״ . 

גימוב ו סגסגרי ס זזגי ף ר י גגמרבובגל מ גז*ובומרי$ל \ בג \ ,ייל׳סג&ו ־ 
גגגזליג״ , גגל־אביב , גג י .אגי ר \זמגר ל ביבמריל ג \גב ר ״גזגברג ג לגרגל י 
אגלגבורגזאײ , גמט\ריב \ .װי \ * ו לגגזרימז \ נגבויל , גגמלבמנ ג גזי ג בגזמל ג 
גימזב ו ב$ר*ז \ ב ג סריג ר גזא ב אי ר ב&רטזבו&גמ ג ר י גגיבוגגמגריסײב ו בג \ 
גז;י \ גמבלווגבומ ר וורבמב ו — ^רגינגגמב ג .ו ו בג ר װי \ רמ ר ײךימזמ ר 
$9 לס\גמ\בר$ר , גזיב ו גגמלבמ ר ר י סרגמזיג ג גג$ב \ גמלמבבו , גמטזגוב \ 1 \ג \ 
\וגי\גגמ\זגיבב ו אגי ר זײמר מ לי\* \ רמג ג למבבו ג גגײ . 

אי ר גמ\ ג גי ר רמ\ ג דאגיס \ גגמג , בר י ב ג גמב \ $ סג ס בגרי ס 
אגי ף רמ ר ב&רבווגגמגגזײב ו בג \ דמ ר תוזיסמ ר טזבואבו , $ בלי ס בו$ \ 
װי \ װיר מ סגרוולג , גגמ ר \גי\ז*וב ו רארבו \ גמלמבב ו \\ג \ גמגגירסל ג *יגמ\ ג 
$סבויגג \ למב \ ; גגמ ר גמגמ \ גמגגמ \ ר י גזמגבוטז ג בג \ גגמלב מ \גי\*י ג 
בוורבליב ג ב*ורגר$וס\גמגמ , גזיב ו גגילר ג גראר . סבריגג , גזיב ו 1 \ײגגמ ־ 
גזגיסמרבו מ גזבבגגז . 

\גיגגילב ו גי ר גא ר גוײ \ גז*ו ל ב^סגס ג ר י *וסבורמ ר גזיגזלמ ר 
\ג*ונ ז גמגמ \ גמבליב ג בי&רגגגמזבב ו *וי \ רמ ר גרגיליסמ ר גגסגבג ז בג \ 
װגגבומרג^וג ג \וג \ בוורגיבבװגג . 

רגר ר רמג ג ראגיס ג בגר־גזאגגגזמגבו , גגמרב ו ב*ור\וײביסב ו * ו גזינג ־ 
בו^ורימז מ מזבואבו , גיטזב ו גא ר ב ײ ר י רממזבולמ ר למבגנג־גמבליבמג מ 
אגגבורצגמ ר גזגמזבינג , במגגארבמג מ \וי \ ב^רטזירמג מ למגרמר , ג$ו ר 
*וגיר , גגמב ו ראנ ג בג ר ריגמ ג ב*ו ר .ו ו ר^וסגגזמגב ו ב.?ור \ ײרגבוגבג , גגמל ־ 
במנ ג מסגינגבוירב ו .? ו דווג ס רמ ר גײנגבויסמ ר יגיסגז , גגאנ ג ג\י \ \ו:יגגמ ־ 
בל&וגבב ו גמגגגור \ גוי \ ימגמ ר *וגיבבלימגריסמ ר סגלבוגר ־ \וג \ לגגזרגגן ־ 
מב*וב מ בג \ 6 \בו \ *וג \ דגבו \ יארגזגגרמרבו , \וי \ גגמלב ג במרי*ו ר מנ ג 
גזאב \ מסגינזבוירב ו ר י גרמנגבו מ ײריטז מ סגזילגגז , גזיב ו רמ ר סגזילג ז בג \ 
י ,* ו ב נ ו ר מ ״ — ר י גדנזבויס מ ״גזמבורגובאלימ ײ — װיבמ ר *ולמ . 


— — 



*י ך גגוב ױ ב& ד \ז;י \ \ז\ 1 \זגי\\גו\דדיס \ \ז:י \ ד&זזסב&זדסײג ז ד י 
זזבדיג ז א\ \ בדידזג ז — ב$ ד זײוזדג ז \ז$גזגודי$ר\ , * 1 ױבאדזן$בױו* * 
גװוזזז , גזדגז ד $ גזגזױװודגז . 

.ב&זזזדגודג ז דגזדזזא ז אי ד זזיג ז זז&ווױוימײג ז. * דגזג ז שדנידגז ד *װ \ 
סזלגזזד־ב^דגגוגזד , בד;ױג ז זזדדכ י דגזדזשגזי ױ *װ \ דגזז ז ײזזא־גזגגז ד 
ד״ ד וזיגױז ל לײג^זזיגזגגז . דור ד זזגזזוגזזג ז גזידזזז ז *זי ך זזאג ־ גגוזז&ג ז 
.* ו לוזגזדיג ז ב ז ד י זזיגזגזאדיגגגג ז *ודכױז \ — זזיכגזיוזג ז ד$סזזזגוזגז \ 
בי*\ ד זו:י \ $דבגוג ז גוז \ דגזג ז זזד ד *װ \ גגגדניג־גז ד זזגזלזז ל גזגגוגזדזאזזגזבס י 
— גזגזכזישגן ד \\גזג\ג;יזגז ד .*װ \ וױזגזגגובגוד . 

גז;ױג ז גגזגזאגז־גגזבידגזיסגז , כ\ \ בזגוװוגזױזידדגוג ז. * *װזד\ \ *זיביגז , 

גגזיסג ז זזגזגזלגז ד *וז \ ו\לזז \ גזױי&גזגזס י ; ב\ \ זזדיזז ז יגגזדא ל. * \ז . ב . 
*ילז \ — ב&זד&זזױז . וזיגז־דגזד*וסגז*ו ד גזז \ ״ילסזגזױזזזלױײ . זלגז \ 
גגזדגגוכגזל ד ^\ \ 1 ו\זדז \ זז&ולדוז& ז ; בז \ ד י ב&װױוײזיסגזג ו גװגז$גז \. * 
ױוגז ל \וגודב\ז , גדליג ז גז^ליזבזיג ז .ווז \ .בדאז י ב&וג * ; ב׳\ \ ס&ז&ד& ו 
גז$גזיג ו גזאד^וס ^ ; כז \ גו&ז&גז& ז — זיגז ל בגודגזליגזױויױגו ז ^ז \ 

כ\ \ \װדוג\\$ י — דאגו י דאגזליזזסגזד . 

*י ד דדי ס *װיג ז זז;י \ *װגודסגוזװ ג דגז ד בײכזגזד ױ *װזובו ז אױז ־ 

.כגז ד אז \ דגזב ו גוײכזגז ד ש . ל&^ידוג ז ; דגז ד דדזסד ד ״סגוליבאזי / 
\\גז\זגזוג ז .אײגזגזיזזגז ד — גגולגזז ז ס\\ליגזא \ אז \ גצוגזגז ױ אײדגולוז$ \ 
\זגוב \ זי ד בזזגזיג ז ^ו ז דאג ז.כז ד ז$ ל גזגזכזיט ו גודזיג ז גגזדגוגץ\ . 

אוי ד זז^לג ז *וי ד ב$ ד זז;י \ ביליבג ז *וויגזבודדיס \ .$ ו ײגצוד־כזז ז 
דגוג ז זגובגז ד וזגגוו ז ױװגזגװ ד װגולכגז ד דאג ז גזיג ז ליבגװ^גזג ז זזדסד ס 
גגוװגז ז ד י סאדגזסגזוד , .וז ױ זוגזכג ז וזיג ז ד י ײיױזא " ״זזסזזזז . 

כ. 3 ו ד גולמ י — וז;י \ *וזיבדיבגזיסגו ד ד^זוס . 

גז;י \ .גױושײדגזזג ו *ודבגזג ז זזי ז * בגלא ג ב ז דגז ד ד*וסזוזגוזגז*ביג ז 
9 \ \ דגו ד ײדיגגוגו ד גגוגגזיכגזגז , זוגולכג ו גגוגגוגוגזזיגגו \ זז(זל ז י _ ב: י ײ ך ץ 
*ו ױ דגו ד ג^ובגז ד זגגזלג ז — סײזוזא ל זיגגוג ז ב^ודגגזגז \ \\גוד \ 


דע ר מחב ר 


^711 — 




א ס ט ר ע 



היםט&ר״ט ע ׳טטאט 5£ עצע ר 


19 








?ושטעו ־ אפפײ ל 




1 — ד י שטאט־&אנאראמ ע 

2 — א נאמע ן װא ס װאנדער ט 

3 — דע ר טויזנט־יאריקע ר ישו כ 

4 — א שװאר ץ געשיכטע־כלעט ל 

(גזירו ת ת״ ח ות״ט ) 


5 — דא ס קהילה־לעכ ן כי ז דע ם 20 ט ן יארהונדער ט 




ו . - ד י שטאט־פאנאראמ ע 


אײדע ר מי ר גײע ן צ ו צ ו שפינע ן דע ם געשיכטלעכ ן פאדע ם פו ן דע ר 
שטאט , פו ן דע ר פארגאנגענע ר תקופה , פו ן אי ר אויפקו ם כי ז דע ר לעצ ־ 
טע ר טראגישע ר עפאכ ע פו ן אוםקום , אײדע ר מי ר װעל ן א קו ק טא ן אי ן 
ד י שטײנער־ארכױון , װא ם זענע ן קוי ם פארבליבן , װעל ן מיר , קודם , זי ך 
באקענע ן מי ט דע ר אלגעמײנע ר פאנאראמע . 


ארײנקומע ן אי ן שטא ט הא ט מע ן געקאנ ט פו ן פינן ן זי_יטן : װילבי ־ 

נע ר גרעבליע , טאטערש ע גאם , קידרע , בעלמאז ש או ן נײשטאט . בלוי ז 
צװ ײ װעג ן זענע ן געװע ן ד י װיכטיקסטע . ז ײ זענע ן געװע ן ד י טראקט ־ 
װעגן , דור ך װעלכ ע טע ן פלעג ט פיר ן פאםאזשיר ן פו ן ד י באן־ליניע ם 


״שעפעטױוקע־קריװין ״ — דור ך דע ר װילבינע ר גרעבלי ע או ן פו ן ״זדאל ־ 
בונאװ־אזשענין ״ — דור ך טאטארםקע־גאם . 


פארווא ס ד י שטא ט הא ט ניש ט פארמאג ט קיי ן באן־ליניע , ווער ט 
דערצײל ט פו ן עלטער ן דור , א ז בע ת ע ם זענע ן געצויג ן געװאר ן ד י באנ ־ 
וועגז , הא ט ד י רעגירונ ג געפלאנעווע ט צ ו בויע ן ליניע ם דור ך דע ר שטאט . 

ד א האב ן געװוינ ט רי_יכ ע גבירים , צװיש ן ז ײ ד י רײכםט ע — ״ד י 
זוםמאנעם״ , װעלכ ע האב ן מור א געהא ט פא ר גנבים , האב ן ז ײ אויסגע ־ 
װירק ט בי_ י ד י העכםט ע רעגירונגם־אויטאריטעט ן — ניש ט צ ו בויע ן ד י 
באן־ליניע ם אי ן שטא ט או ן ניש ט ארו ם אי ר — 20-15 קילאמעטער . 

פו ן דע ם מאמענ ט אן , ווא ס ד י ליניע ם זענע ן געצויג ן געוואר ן פו ן 
קריװי ן קײ ן ראוונע , או ן ע ם האב ן אנגעהויב ן קורםיר ן ד י באנע ן — 
הא ט ד י שטא ט פארלויר ן אי ר קאמערציעל ע פאטענ ץ או ן אי ז געבליב ן 


25 



מיכ ל גרינע ם 


אי ן א םטאביל ן מעמ ד אי ן א ן איזאלירט ן פונק ט איבע ר ד י שװער ע נםיעו ת 
אי ן שטא ט ארײן . 


פו ן קריװי ן אי ז דע ר װע ג געװען , װ י ע ם אי ז א גוטער , מי ט א גלײכ ן 
שאסײ־טראקט . דאקעג ן — פו ן אזשעני ן — אי ז געװע ן א זיג־זאג־װעג , 
אפ ט מא ל אויםגעשטעל ט אויץ ז םכנות , א ז ד י עגלו ת זאל ן זי ך איבער ־ 
קערן , איבערהױפט , אי ן ד י מאנאט ן פו ן ד י רעגנ ם או ן בלאטעם . דאמאל ם 
פלעג ן ד י פאםאזשיר ן ״טאפטשען״ , במחילה , מי ט ד י פי ם אי ן ד י בלא ־ 
טעם , העלפנדי ק ארויסשטופ ן ד י עגל ה אויפ ן גלגיכ ן שליאך . 


ד י קידרע־גא ם הא ט געעפנ ט דע ם האריזאנ ט פו ן ד י ברײט ע פעל ־ 

דער , בערג , טאל ן או ן דערפער . דע ר בעלמאזשע ר דורכפא ר הא ט גע ־ 
שניט ן פעלדע ר צ ו ד י שטעטלעך , מעזעריט ש — קינױ ו או ן דע ר װיליע ־ 
טי_יך , װא ם הא ט פארבונד ן מי ט ד י בריק ן ד י אלט ע שטא ט מי ט דע ר 
נײע ר שטאט , הא ט געװיז ן דע ם װע ג צ ו ד י געדיכט ע אקאליפטן־װעלדער . 


ד י טי_יכ ן ״װילי ע או ן הארין ״ — זענע ן פו ן דע ר נאטו ר באשאפ ן 
געװאר ן מי ט ברכ ה פא ר דע ר שטאט . ד י שטויםנד ע װאםער ן פו ן ״װיליע״ - 
טי_י ך האב ן געדינ ט דע ר װאםער־מיל , װא ם הא ט געמאל ן מע ל פא ר דע ר 
באפעלקערונ ג פו ן שטא ט או ן פא ר ד י ארומיק ע דערפער . ד י װאםער ן פו ן 
״הארין ״ — זענע ן געװע ן א שפ ע פא ר ד י אומענדלעכ ע פאשע ם פא ר 
בהמות . ז ײ זענע ן געװע ן ד י גינםטיק ע װעג ן פא ר געהילץ־עקספעדיציע . 

ד י ברײט ע פעלדער , ד י געדיכט ע װעלדער , בערג , בערגלעך , טאל ן 
או ן נאטור־קװאל ן ארו ם דע ר שטא ט זענע ן — ״חן־פינטעלעך ״ — װא ם 
צךע ן צ ו מי ט צויבער . 

פו ן יעטװידע ר זי_י ט הא ט מע ן געקאנ ט גו ט באקוק ן ד י שײנ ע שטאט . 

אי ן ד י רױק ע יאר ן האב ן פאעט ן או ן מאלער ס ניש ט באדארפ ט זוכ ן קײ ן 
שענער ע פאעזיע־שטימונגע ן או ן בילדעריש ע פײםאזשן , װ י די , װא ם ד י 
שטא ט ״אםטרע ״ הא ט פארמאגט . 


אי ן אל ע צי_יט ן אי ז ד י שטא ט געװע ן באװו-פט , אל ם א םטראטעגי ־ 

שע ר מיליטערישע ר פונקט , איבע ר אי ר אויםערלעכע ר טאפאגראפיע : 
פו ן מיזרח־ױי ט הא ט ז י זי ך געגרענעצ ט מי ט ד י טי_יכ ן או ן װעלדע ר או ן 
פו ן מערב־ױי ט — מי ט בער ג או ן טאלן . 


* 


26 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ע ם װיל ט זי ך װײטע ר שפאנע ן איבע ר ד י זעלב ע װעג ן או ן םטעדט ־ 

קעם . ע ם װיל ט זי ך נא ך א םא ל הער ן דא ס געלעכטע ר אי ן ד י 
נאס ן או ן פארװײלונגם־פלעצער . 

פאראײנזאמ ט קוק ן ארוי ם ד י בער ג או ן בערגלעך , ד י װאםער־קװאל ן 
או ן טאלן , ד י צויבער־פלעצע ר פו ן דע ר שטאט . 


מחנותװײ ז הא ט מע ן געקלעטער ט אוי ף ד י בער ג דור ך פארשידענ ע 
זײטװעגן : דור ך טאטארםקע־בילינקע , דור ך דע ם בית־עול ם או ן דור ך 

^ ר י < ״ 


אי ן ד י פלעצע ר פו ן דע ר דאזיקע ר געבענטשטע ר נאטור , אוי ך דע ר 
פרגיע ר לופט , הא ט ד י ױגנ ט פארבראכט , פארלעזונגע ן געלײענט , קול ־ 
טור־שמועם ן געפירט , פאליטי ק געטריב ן או ן ראמאנם ן געשפילט . 

פו ן דע ם בארג־ארא פ הא ט ד י שטא ט אויםגעזע ן א קאליר־פארבי ק 
מיניאטור־םטרוקטור , אײנגעמאםט ן אי ן א טאל . 

דע ר באקאנטע ר טראקטװע ג צ ו ״װילבינע׳ / װא ם פיר ט צ ו ד י באן ־ 
םטאנציע ס ״קרױוין״־״שעפעטאװקע״ , דערמאנ ט פארגעניגנדיק ע מאמענטן . 


שײן־פרעכטי ק אי ז געװע ן דא ס בילד , װע ן יןד ן אויםגעפוצט ע אי ן 
ױמטובדיק ע מלבושים , וו י א ן אוניפארמירט ע ארמיי , זענע ן צ ו תשלי ך 
געגאנגען . גרעםער ע או ן קלענער ע גרופע ם האב ן געשפרײז ט איבע ר דע ם 
שאםיי־װעג . אי ן דע ר שפי ץ פו ן יעדע ר כית ה — ד י ראשי־הקה ל מי ט 
זײע ר רבי ן — דע ר גענערא ל — א ן װעמע ן דא ם װארפ ן עבירו ת אי ן ד י 
טיפעניש ן פו ן ד י טײכװאםער ן — הא ט ניש ט געהא ט קײ ן טעם . 

א ט שטראמע ן בחורי ם מי ט מײדלע ך אוי ך ד י ברייט ע טראטואר ן 
— א מארשרו ט צ ו ד י בריק ן צו , ד י קרישטאלענ ע װאםער ן אי ן טי_ ױ זע ־ 

נע ן געלאםן . ז ײ בעט ן זיך , א ז פארחלומט ע פארלע ך זאל ז זי ר אױ ך ז ײ 
הוידע ן אי ן לאדקע ם (שיפלעך) . 

• ע ר בחו ר קוק ט אי ן ד י וואסער־שפיגלען , שפיזנדי ק דע ם בלי ק 
אי ן ד י שײנ ע אויג ן פו ן זי_י ן פארטרוימטע ר חברטע , אי ן װעמע ן ע ר אי ז 
פארליב ט איבע ר ד י אויערן . מי ט ליבע־פײע ר זינג ט ע ר פא ר זי_י ן ״װע ־ 
נוס ״ דע ם צוגעפאפטן , צ ו אז א שפאציר , ראמאנ ס אי ן דע ר רוםישע ר 

שפרא ך — ״גאנדאליא ר מאלאדאי״ . מי ט ד י לעצט ע סטראפ ן פו ן לי ד 
בע ט ע ר בי_ י אי ר דע ם ערשט ן ליבע־קוש . 

^ דא ם לויפנדיק ע װאםע ר אי ן ד י טי_יכ ן ״װיליע ״ או ן ״הארין ״ הא ט 
מי ט א שטראם־געלױ ך ארומגענומע ן כמע ט ד י גאנצ ע שטאט . ד י מי ל 


27 



מיכ ל גרינע ם 


בי_ י ד י נײשטאטיש ע בריק ן אי ז געטריב ן געװאר ן דור ך א װאםערפא ל פו ן 
הויכ ע כװאליעם , װא ם האב ן שטעגדי ק געקאכ ט או ן ארויםגעשטוים ן פו ן 
זי ך א וױים ע שאם . 

ד י װאםער ן פו ן ״בליאך ״ זענע ן ארײנגעפאל ן אי ן דע ר ״װיליע ״ או ן 
ד י לעצט ע זענע ן פארשלונגע ן געװאר ן אי ן ד י טיפעניש ן פו ן דע ם אומ ־ 
ענדלעכ ן ״הארין״־טייך . 

אי ן ד י זומער־חדשי ם זענע ן ד י טי_יכ ן געװע ן באקװעמ ע באדערטער . 
״עמך״־ייד ן האב ן זי ך געפלױשקע ט בי_י ם ״בליאך ״ א מע ר טיפע ר פלא ץ 
אי ז געװע ן בי_ י דע ם בריק ל הינטע ר אבעלמאנ ם הויז , אבע ר ד י בעםט ע 
באדפלעצע ר זענע ן געװע ן בי_ י דע ר מי ל או ן ״הארין״ . ד י גרעםט ע טײ ל 
באפעלקערונ ג הא ט זי ך געבאד ן אי ן ד י דאזיק ע װאםערן . 

דע ר קעםלגרו ב אי ן ״הארין ״ הא ט שטענדי ק געבושעװע ט װ י א 
םמבטױן . בלוי ז יחידים , עקספערטן־שװימער , האב ן באװיז ן אריבערצו ־ 
שװימע ן דא ם דאזיק ע געפארפלא ץ בשלום . אי ן ד י שפאציר ן אוי ף לאד ־ 
קע ם הא ט מע ן געמוז ט אױםכדיד ן דא ם דאזיק ע װינק ל פו ן םכנה . 

מערסטנטײ ל האב ן לי ב געהא ט זי ך צ ו באד ן אי ן טי_י ך ױנג ע מענטשן . 

ילד ן אריבע ר ד י פערציקע ר האב ן זי ך געטובל ט אי ן טי_י ך א מא ל אי ן א 
ערב־שבת . פא ר ז ײ אי ז געװע ן מע ר װיגאדנ ע ד י װארעם־בעדער . 

אי ן דע ר בא ד זענע ן אל ע גלי_יך . ־עדערע ר מי ט זי_י ן שעפעל ע או ן 
בעזעמ ל הא ט ד א צי_י ט זי ך אדורכשמועם ן מי ט זי_ינ ע גוטע־ברידע ר װעג ן 
קהלשע ר פאליטי ק או ן םת ם װעג ן דע ר װעלטנגיעם . אי ן לעצט ן שװיצ ־ 
צימע ר שלאג ט א פאר ע פו ן דע ר םטעלי ע אראפ . דע ר באד־גו י םטא ־ 
רע ט זי ך א ז ד י גללענדיק ע שטײנע ר זאל ן ארויםגעב ן װא ס מע ר היץ . אוין ז 
ד י לאנג ע טרעפלבענ ק ליג ן אויסגעצויג ן ײד ן או ן א שמײםע ר בעזעמ ט 
מי ט כװנ ה איבע ר זײער ע נאקעט ע קערפער ם — דע ר בעסטע ר טערא ־ 
פעטישע ר מאםאזש . פא ר זי_י ן ארבע ט קריג ט דע ר שטײםע ר באדגעלט . 

* * ו 
־} ־ 


דע ר שטאטבולװא ר אי ז געװע ן דא ם פאפולערםט ע אר ט פא ר דע ר 
גאנצע ר באפעלקערונג . אי ן דע ם רחבותדיק ן פלא ץ האב ן זי ך געפונע ן 
אל ע מיני ם פארװײלונגע ן — פא ר גרוי ם או ן קלײן . 

אי ן סאמ ע צענטע ר — א ן עםטראד ע פא ר טעאטער , צירק , באקם ׳ 
קאנצערט ן או ן טריבונ ע פא ר קאנפערענציםטן . 


28 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


* י 

4 • י 


עדיכט ע שםעקנדיק ע בײמע ר האב ן פארדעק ט ד י געדרײט ע ברײ ־ 

ם ע אלעע ן — ד י שפאצירװעגן . ד א האב ן ױדיש ע משפחו ת זי ך אנגע ־ 
שעפ ט מי ט פריש ע לופט . ד א האב ן קינדערלע ך זי ך געשפיל ט מי ט פרײ ־ 
די ק געלעכטער , געשפרונגע ן או ן געטאנצ ט א ן זארג . 

ײנגלע ך או ן מײדלע ך זענע ן אוי ך ד י בענ ק געזעם ן אי ן שאט ן אנינ ־ 
געהילט . ד י בײמער־בלעטע ר האב ן זי ך אגינגעהער ט אי ן ד י םודו ת פו ן 
ד י גליקלעכ ע פארלע ך או ן זי ך לגיכ ט באװעג ט — אי ן צײכ ן םו ן ליבע ־ 
שטימונג . 

. ־ 

אי ן דע ש דאזיק ן פלא ץ הא ט איטלעכע ר געהא ט א זשמעני ע נחת . 

אוי ך אויפ ן פרגיע ן פעל ד אי ז פרײלע ך אוי ף דע ר נשמה . ד י גראז ־ 
לאנקע ם זענע ן אוי ך צויבער־ערטע ר פו ן פארליבענישן . אויפ ן גרינע ם 
טעפי ך טרוימ ט ד ך ױגנ ט פו ן גליק . אי ן א ן אנדע ר פלא ץ זיצ ן צעזאמע ן 
גרעםער ע או ן קלענער ע גרופעס . מ ע צעטרגיב ט ד י מרה־שחורה . מע ן 
שפיל ט אי ן פאנדעם , אי ן פלירט , אדע ר מ ע זינג ט לידער . 

ד י װעל ט אי ז אוי ך א װעל ט ! מ ע דארן ש זי_י ן פרײלע ך ! 

דע ר אריםטאקראטישע ר ״בעלמאזש״־װע ג הא ט געפיר ט צ ו דע ם 
ײדיש ן ישו ב ״קלײן־מעזעריטש״ , א מהל ך פו ן דרי_ י װערס ט פו ן שטאט . 

אי ן דע ם דאזיק ן פארשטעט ל האב ן געװוינ ט קוי ם א פא ר מני - 
ני ש יױץ . מי ט עטלעכ ע הונדער ט יא ר צורי ק אי ז ״מעזעריטש ״ געווע ן 
״ד י שװעסטער ״ פו ן אסטרע . דא ם שטעט ל הא ט זי ך געיחום ט מי ט איר ע 
גאדני ש או ן תלמודיםט ן פו ן יענע ר עפאכע . 

שטופנװגי ז אי ז דע ר ישו ב געװאר ן אגינגעשרומפן . ע ם הא ט פאר ־ 

לויר ן יעד ן פונ ק פו ן זעלבסטשטענדיקייט . דא ם גאנצ ע אקטיוו ע לעב ן אי ז 

געװאר ן אפהענגי ק פו ן אסטרע . אי ן אז א מצ ב אי ז דא ם פארבליב ז ביז ז 
סוך . ״ 1 1 

^ דע ר זעלבע ר שליא ך אי ז געװע ן א שפאצירגאנ ג צ ו ״קינױו ״ ד י 
פרעכטיק ע נאטור־פאנאראטע , מי ט ד י פעלדער־װעלדע ר פו ן איי ן זיי ט 
װע ג או ן מי ט ד י הויכ ע בער ג פו ן דע ר צװײטע ר זי_יט , האב ן געמאכ ט 
פארגעס ן אל ע דאגות . ד י פופצ ן װערם ט האב ן זי ך ניש ט אנגעזע ן בי_ י ד י 
פוםגײער . ע ם אי ז געװע ן ד י בעםט ע ספארט־עקםקורםיע . 


* 


29 



מיכ ל גרינע ס 


א באזונדע ר פארגעניג ן אי ז געװע ן אי ן ד י וױגטערפרעםט , װע ן 
ױנגװאר ג הא ט געהא ט א שאנ ם זי ך צ ו שליטלע ן בי_ י בניטשמאנ ם בארג . 
ױיגעריק ע האב ן זי ך אמוזיר ט קוקנדי ק אויפ ן געיע ג פו ן ד י שליטעלעך . 

געשולט ע םפארטלע ר האב ן בארגארא פ מאנעװריר ט קונצי ג מי ט ד י 
שליטעלע ך דע ם גאנצ ן מארשרוט , ז ײ האב ן באװיז ן צ ו אריבערשליטלע ן 
דע ם טאטארםקע־שאסײ , א שטי ק שטרעק ע צו ם ״הארין״־װעג . 

אי ן דע ם דאזיק ן גליטשםפאר ט האב ן זי ך אוי ך פארמאסט ן ארעמ ע 
קינדער , װא ם האב ן ניש ט פארמאג ט קײ ן אײגענ ע שליטעלעך . אוי ף 
א ן אײגנארטיק ן אופ ן האב ן ז ײ אנטײ ל גענומע ן אי ן ד י גליטש־פארטיעם . 
ז ײ האב ן אױםגעװיקל ט א העלפ ט פו ן זײער ע לאנג ע װאטאװענ ע פאל ־ 
טיע ם פא ר זיץ־קישעלעך . אי ן דע ם אגינגעפרעםט ן שנ ײ האב ן ז ײ זי ך 
אגינגעמאםט ן פא ר דע ם שליטװעגם . 

ד י דאזיק ע יאט ן זענע ן שוי ן ניש ט זשעדנ ע געװע ן קײ ן קלע פ פו ן 
זײער ע טאטע־מאמ ע פא ר ד י אויםגעריבענ ע לעכע ר אי ן ד י בגדים . 

װא ם אי ז שולדי ק דא ם קינד , װא ם זי_ינ ע עלטער ן קענע ן ניש ט 
קויפ ן קײ ן שליטעלע ? אי ז דע ן זי_י ן נשמ ה פו ן קלאטשע ? 

* 


א צויבערקראפ ט הא ט פארמאג ט דע ר גרינע ר גן־עד ן — דע ר װאלד , 

צ ו װעלכ ן דאטשע־פלא ץ ץד ן האב ן געשטראמט . 

בי ז מ ע אי ז צוגעקומע ן צ ו דע ם דאזיק ן תענוג־ארט , הא ט מע ן גע ־ 

מוז ט שפאנע ן א לאנג ן טיפ ן זאמדװעג . אי ן ד י הײס ע תמוז־טעג , װע ן ד י 
זו ן הא ט אנגעגלי ט דע ם זאמ ד האב ן ד י פארגעניגן־זוכע ר מיטגעפיל ט ד י 
עלטער־זײדעם , װעלכ ע זענע ן ארויםגעגאנגע ן פו ן מצרי ם או ן אי ן דע ר 
מדב ר געשפאנ ט גאנצ ע פערצי ק יא ר.. . 

ד י חײ־שעה , װא ם מ ע הא ט אי ן װאל ד געהאט , הא ט געמאב ט פאר ־ 

געם ן אי ן ד י פוםװײטיקן . פאמיליע ם האב ן געפונע ן א ן אפר ו אונטע ר ד י 
געדיכט ע בײמער . פו ן דע ר אקאליפטן־לופ ט זענע ן שװאכ ע מענטש ן צו ם 
געזונ ט געקומען . קינדע ר זענע ן זינג־פײגעלע ך געװארן . אי ן ד י קוםט ן 
האב ן ז ײ װײמפערלע ך או ן טשערניצע ס אנגעקליבן , אגרעם ן אנגעריסן . 

אי ן װאל ד הא ט ד י שטראלנדיק ע ױגנ ט חלומו ת געשפינט . פארלע ך 
האב ן בכױו ן פארבלאנדזשע ט פו ן זײע ר קאמפאניע . ד י ליב ע אי ז מע ר 
אינטערעסאנטע ר געװע ן — ״אי ן װילד ן װאל ד אלײן ״ . . . 


30 



2 . - א נאמע ן װא ס װ־אנדער ט 


דע ר נאמע ן פו ן דע ר שטא ט ״אםטרע ״ הא ט געהא ט אם ך װארייא ־ 
ציע ם אי ן װאר ט או ן אי ן שריפט . 

אמאל , צורי ק מי ט הונדערטע ר יארן , װע ן אי ן שטא ט האב ן געװוינ ט 
ד י לומדי־תורה , רבנים , װ י למש ל דע ר מהרש״ ל (ר׳שלמ ה לוריא) , מהרש א 
או ן אנד. , דאמאל ם אי ז ד י שטא ט געװע ן פארבונד ן םיטבאלי ש מי ט ד י 
גרויס ע גאוני ם או ן צדיקי ם או ן מי ט רעכ ט הא ט ד י שטא ט באקומע ן דע ם 
נאמע ן ״אות־תורה״ , ד . ה . — םימבא ל פו ן תורה . 

אי ן מש ך פו ן דע ר צײ ט אי ז דע ר נאמע ן פארװאנדל ט געװאר ן אי ן 
װאר ט ״אםטראג ״ (טורמע) . מעגלע ך א ז דע ר נאמע ן אי ז צוגעפאם ט גע - 
װאר ן צולי ב דע ר טאפאגראפישע ר סטרוקטו ר פו ן שטאט , אי ן יענע ר 
עפאכע , װיי ל ז י אי ז געװע ן ארומגערינגל ט מי ט פעםטונגען . 

א ן אנדע ר װערםי ע פו ן דע ם זעלב ן נאמע ן אי ז ד י םיבה , װא ם ד י 
שטא ט אי ז געװע ן א ן אײגנטו ם פו ן קגיא ז (פירשט ) אםטראזשעםקי , הא ט 
ע ר זי_י ן אײגענע ם פאמיליען־נאמע ן פאראײביקט , אנרופנדי ק ד י שטא ט 
— ״אםטראג״ . 

אי ן א ליצנותדיק ן װערטער־שפי ל װער ט אויםגעטײטשט , א ז אי ן ד י 
לעצט ע יאר ן האב ן ױד ן אויפגעהער ט לערנע ן או ן ד י בתי־מדרשי ם שטײ ־ 
ע ן פוםט , דערו ם הײס ט ד י שטא ט ״אוים־תורה ״ (נישט א מע ר קײ ן תורה) . 


דע ר נאמע ן ״אםטראג ״ אי ז געבליב ן אי ן ד י אפיציעל ע שפראכ ן פו ן 
לאנד : רוסיש , פוילי ש או ן אוקראיניש , א ן ענדערונגען . אז ױ אױ ך אי ז 
דע ר גאמע ן רעגיםטריר ט אי ן אל ע לאנדארכױון , היםטארי ע או ן געא ־ 
גראפיש ע מאפעם . אבע ר בי_ י דע ר ױדישע ר באפעלקערוג ג הא ט דע ר נא ־ 




ז_ ו 


אײג ע 



קלאנ ג — ״אםטרע״ . 


בי ז הי_ינ ט צ ו טא ג אי ז גא ך ניש ט פעסטגעשטעל ט געװאר ן אנצו ־ 
שרי_יב ן פינקטלע ך דע ם נאמע ן פו ן שטאט , מי ט דע ר ריכטיקע ר ארטא ־ 


31 



מיכ ל גרינע ם 


גראפיע . מע ן שרי_יבט : אוםטראה , אוםטרהא , אויםטרא , אױםטראה , 
אויםטרהא , אםטר ע או ן אסטרא . 

אי ן דע ר אויםשפרא ך װער ט פי ל מא ל דא ם װאר ט אםטר א פארביט ן 
מיט ן נאמע ן פו ן שטא ט ״אםטראװ ״ לאמזשע ר קרײ ז (גובערניע) . אנ ־ 
דער ע קלײב ן זי ך אוי ך ניש ט פונאנדע ר אינע ם נאמע ן ״אםטראו״ , א 
שטא ט אי ן טשעכאםלאװאקיע . 

אי ן ״װעל ט געשיכט ע פו ן ױדיש ן פאלק׳ / פו ן נרוים ן היםטאריקע ר 
שמעו ן דובנא װ — װער ט אפ ט דערמאנ ט אי ן זי_ינ ע װער ק דע ר נאמע ן פו ן 
שטא ט — אי ן דע ר פאנעטי ק פו ן װארטאויסשפראך . אוי ך אי ן ״ייװ א 
שריפטן״ , װילנ ע 1938 — װער ט געשריב ן דע ר נאמע ן לוי ט דע ר אוים ־ 
שפראך . דערו ם גלײ ב איך , א ז ע ס אי ז אננעמבא ר צ ו שרגיב ן דע ם נאמע ן 
אזו י װ י מע ן רעדט , דא ם הײסט , — ״אםטרע״ . 


32 



3 . - דע ר טזױנט־יאריתע ר ישו ב 


יידיש ע ישובי ם םון י 9 ט ן י״ ה — דע ר פראצע ם פו ן יא ר 5 ) 153 — 
דע ר אויפקו ם פו ן װאלי ן אי ן 16 ט ן י״ ה — מי ט װא ם האב ן 
אםטרע ר תו׳עבי ם זי ך באשעפטיק ט אי ן 17 ט ן י״ ה — ד י ׳טטאט ־ 
צעטײלונ ג — ד י העצ ע פנ ן ד י היידאמאקע ם — דע ר איבערפא ל 
אי ן 18 ט ן י״ ה — שילע ר ־ געלײ ך — ד י פאםירונ ג בי י דע ר לװי ה 
פו ן צדי ק ר ׳ ײב י — ד י היםטארי׳ט ע גע׳טעעני ש פו ן 1792 — 
א קאפי ע פו ן מגיל ת ״ז ׳ תמוז ״ — ד י ׳טטאט־׳טריפו ת 


םון ש נײנט ן י״ ה האב ן זי ך צונויפגעשטעל ט אי ן פויל ן ד י יידיש ע 
ישובי ם פו ן מערבדיק ע עמיגראנטן , דע ר עיק ר — פו ן דייטשישע . 

אי ן יא ר 893 האב ן ד י אונטערדריקט ע ייד ן פו ן דײטשלאנ ד זי ך גע ־ 
װענדע ט צ ו דע ם פויליש ן פירשט , בעטנדי ק א דערלויבעני ש צ ו זי ך בא ־ 
זעצ ן אי ן לאנד . 

אי ן יא ר 894 האב ן שוי ן א ם ך ייד ן אימיגריר ט אי ן פוילן . ד י אפי ־ 
ציעל ע דערלויבעני ש אי ז ארויםגעגעב ן געװאר ן אי ן יא ר 905 . ױד ן האב ן 
באקומע ן קאנצעםיע ם צ ו קויפ ן ערד , זי ך פארנעמע ן מי ט מלאכ ה או ן 
האנדל . ז ײ האב ן אוי ך באקומע ן אויטאנאמיש ע ױרידיש ע רעכטן , לוי ט 
ד י יידיש ע מינהגים . 

פו ן ד י געזאמלט ע ידיעו ת אי ז פעסטגעשטעל ט געװארן , א ז אי ן יא ר 
900 האב ן שוי ן געװוינ ט ױד ן אי ן אסטרע , פו ן ז ײ א ס ך ייד ן פו ן קאװקאז . 

פויל ן אי ז געװאר ן אוי ף א לאנגע ר צי_י ט א לאנ ד פא ר ױדישע ר אי ־ 
מיגראצי ע או ן קאלאניזאציע , — א מקום־מיקל ט פא ר ד י גערודפטע . 

אי ן דע ר ערשטע ר העלפ ט פו ן 14 ט ן יארהונדער ט אי ז פא ר ייד ן גע ־ 

װע ן א ציי ט פו ן אויפקום . ע ם האב ן זי ך צעװאקם ן ד י יידיש ע ישובי ם 
אי ן פויל ן או ן ליטע . 

אונטע ר דע ר פוילישע ר הערשאפ ט אי ז אםטר ע געװאר ן אײנגעביר ־ 



מ י כ ל ג ר י נ ע ם 


גער ט ני ט שפעטע ר פו ן יא ר 1444 . ד י דאזיק ע שטא ט אי ז געװע ן אײנ ע 
פו ן ד י עלטםט ע איבע ר װאלין . 

דאמאל ם אי ז אי ן פויל ן געװע ן א מאנג ל אי ן אײגענ ע םוחרי ם או ן 
בעלי־מלאכות . ד י פויליש ע מלכי ם או ן גרויםפירשט ן זענע ן געװע ן גוט ־ 
מוטי ק צ ו עפענע ן ד י טויער ן פו ן זײער ע לענדער . 

ד א האב ן זי ך אי_ינגעבירגער ט ד י מאם ן ױדן־װאנדערער , ו װ ז ײ האב ן 
געפונע ן א פרױע ן פלא ץ פא ר װירטשאפטלעכע ר טעטיקײט . 

ד י ערשט ע אםטראגע ר אײנװוינע ר האב ן ארויםגעװיז ן םוחריש ע 
פעוקײט; . נא ך אי ן יא ר 1532 הא ט ד י שטא ט פארנומע ן א ן אימפאר ־ 
טאנ ץ אי ן מיםחר . 

א ם ך ייד ן האב ן אי ן יענ ע צי_יט ן געהאנדל ט מי ט בהםות , װא ם ז ײ 
פלעג ן קויפ ן אי ן װאלאכי ע (רומעניע ) אוי ך מזומן , אדע ר געביט ן מי ט 
װא ל או ן אנדער ע םחורות . דע ר דאזיקע ר מיםח ר אי ז געװע ן שטאר ק 
פארשפרײ ט אי ן שטאט . 

יא ר אגין , יא ר אוי ם פלעג ן ד י בהמות־הענדלע ר ארויםפיר ן קײ ן 
פויל ן אײניק ע טויזנטע ר אקס ן או ן רינדער . 

מ . ביבע ר דערמאנ ט אי ן זי_י ן םפ ר ״מזכר ת לגדול י אוםטראה״ , א ז 
דע ר היםטאריקע ר ש . דובנא װ הא ט געשריב ן אי ן זשורנא ל ״װאםכאד ״ 
פו ן יא ר 1894 , װעג ן א פראצע ם װא ם ע ם הא ט פאםיר ט אי ן אםטר ע אי ן 
יא ר 1536 . ד י ײד ן פו ן שטא ט זענע ן אנגעקלאג ט געװאר ן פאר ן מל ך זיג ־ 
מונד , װיי ל ז ײ — ד י אםטרע ר ײד ן — האב ן ארויםגעפיר ט פי ל טויזנטע ר 
בהמו ת פו ן װאלאכי ע קײ ן פוילן , דור ך דע ר ליטע , או ן ניש ט געצאל ט ד י 
טראנזיט־שטױער ן דע ר ליטװישע ר גרויםפירשטין . 

אינע ם פראצע ם הא ט זי ך געפאדער ט צ ו אנעקםיר ן ד י פארמעגנ ם ב ױ 
ד י אסטראגע ר תושבים , כד י אפצומאנע ן ד י שטייערן . 

ע ם הא ט אינטערװעניר ט אי ן דע ם עני ן דע ר קניא ז אםטראזשעםקי , 
װעלכע ר הא ט גאראנטיר ט פא ר ״זױנע ״ יידן , א ז ז ײ װעל ן ד י טראנזיט ־ 
שטױער ן באצאל ן ביז ן לעצטן . 

* * 

* 

אי ן צװײט ן פערט ל פו ן 16 ט ן יארהונדער ט זענע ן אויפגעקומע ן ד י 
װאלינע ר יידיש ע ישובים , װעלב ע זענע ן געװע ן שטאר ק אקטױ ו אי ן 
װירטשאפטלעכ ן לעב ן או ן געהאלפ ן אנטװיקלע ן דא ם לאנד . 


34 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געגלי ט 


אי ן יענע ר עפאכ ע האכ ן יןד ן ניש ט געהא ט קײ ן פאליטיש ע רעכ ט 
אינע ם לאנד . ז ײ זענע ן ניש ט געװע ן פאררעכנ ט פא ר בירגער , נא ר בלויז , 
פא ר אונטערטאנע ן פו ן קעניג , אדע ר פו ן פירשט , װעלכע ר הא ט ז ײ גע ־ 
געב ן שו ץ או ן פרױוילעגיע ם יא ן זײע ר אינערלעכ ן לעבן , מי ט א ן אויטא ־ 
נאמישע ר פרײהײ ט אינע ם רעליגיעזן , פאליטיש ן או ן םאציאלן . אי ן דע ר 
יןדישע ר םבבה י הא ט געהא ט ד י מאכ ט או ן ד י דע ה צװ ײ עלעמענטן , 
תור ה או ן עשירות , אונטער ן קאנטרא ל פו ן ד י עקזיםטירנד ע פעדעראל ע 
קהילו ת פו ן אבט ן או ן 17 ט ן יארהונדערט . 

פא ר אל ע װיכטיק ע עקאנאמיש ע פונקציעם , זענע ן ד י ײד ן געװען , 

אי ן יענע ר עפאכע , ד י םאמ ע צוגעפאםט ע פאכלײט . ז ײ זענע ן געװע ן 
געני ט אי ן שטאטיש ע געשעפטן , אינטערנאציאנאל ן האנד ל א . א . װ . 

ד י באפעלקערונ ג אי ן שטא ט הא ט זי ך שטאר ק פארמער ט אי ן מיט ן 
פו ן 17 ט ן יארהונדערט . ױדיש ע משפחו ת זענע ן דאמאל ם געװע ן ב ײ ד י 
טויזנט־פינפהונדערט' . 

ע ם הא ט זי ך צעװאקם ן דע ר האנד ל פו ן תבואה־עקםפארט , פ י או ן 
אנדער ע אגראר־פראדוקטן . אױ ך הא ט זי ך אנטװיקל ט א ן אינדוםטרי ע 
פו ן ליכט , מעבל , לעדער , געהיל ץ או ן אנדערע . 

ד י געהילץ־טארטאק ן האב ן געהא ט א ן אימפאזאנט ע באדײטונג , 

ניש ט נא ר אי ן שטא ט אליין , נא ר אוי ך אי ן פי ל שטע ט ארו ם איר . בי ז ד י 
לעצט ע יאר ן האב ן ד י טארטאק ן באלאנג ט צ ו דע ר באוװםטע ר װעלט ־ 
טירמ ע — ״טשפח ה זוםמאן ״ — װעלכ ע װער ן אוי ך דערמאנ ט אי ן צװײט ן 
באנ ד פו ן שלום־עליכם׳ ם װער ק — פא ר גרוים ע מאגנאטן . 

ד י דאדק ע פאמילי ע אי ז געװע ן שטאר ק אנזעענ ד אי ן מיסחר . ז ײ 
זענע ן געװע ן גרוים ע אונטערנעמע ר אי ן אינטערנאציאנאל ע טראנזאק ־ 
ציע ס או ן אוי ך גרוים ע פילאנטראפן , םפעציע ל פא ר ד י שטאט־געבירטיקע . 

מי ט דע ר צי_י ט אי ז אי ן פויליש ן פאל ק אויפגעװאקם ן א ן אײגענע ר 
שטאטישע ר מיטלקלאם , ד י לאג ע פו ן ד י ייד ן אי ז געװאר ן א ס ך שװערער . 

אי ן 17 ט ן או ן 18 ט ן יארהוגדער ט אי ז פויל ן מי ט ליט ע ארגי ן אי ן א 
תקופ ה פו ן אינערלעכ ע קאמפן , קלאם ן או ן נאציאנאל ע קאנפליקטן , װ י 
פויערים־אויפשטאנד ן אי ן אוקראינ ע או ן מלחמות . ד י ייד ן אי ז אויס ־ 
געקומע ן צ ו לגיד ן פו ן בײד ע זײטן . 

אזו י אי ז דא ס גידיש ע לעב ן געגאנגע ן דו ר נא ך דור , געלאז ט א גע ־ 
שיכט ע פו ל מי ט אויפטרײםלונגע ן או ן קאמ ך פא ר רעכ ט צ ו לעבן , בי ז 


35 



מיכ ל גרינע ם 


ע ם זענע ן אנגעקומע ן ד י פאטאל ע יאר ן 1648 — 1649 , װא ם האב ן פאר ־ 
שלונגע ן בי_ י ד י 300 טויזנ ט יןדיש ע לעבנם , צװיש ן װעלכ ע ד י שטא ט אם ־ 
טר ע הא ט פארלויר ן ד י גאנצ ע באפעלקערונג , װעלכ ע װער ט געשאצ ט 
אי ן זיב ן טויזנ ט נפשות . קוי ם דרי_ י מענטש ן האב ן זי ך געראטעװעט . 

ד י ״גזירו ת ת״ ח ות״ט׳ / װא ם װער ן באשריב ן אי ן א באזונדער ן 
קאפיט ל — האב ן געבראכ ט א פאטאל ן חורב ן פא ר אםטרע . 


* 

* 


צענדליקע ר יאר ן זענע ן אװע ק פו ן דע ר קאטאסטראפע , פו ן כמעל ־ 
ניצקי ם באנדעם . ד י אגינװוינער־פליטי ם זענען , צוביםלע ך צוריקגעקומע ן 
אי ן שטאט . אוי ך אײנצלנ ע יןד ן פו ן ד י ארומיק ע שטעטלע ך האב ן זי ך 
באזעצ ט אי ן דע ם נייע ם יןדיש ן ישוב . 

אי ן יא ר 1690 (ת״ן ) אי ז דור ך א ירושה־פראצע ם ד י שטא ט אריבע ר גע ־ 
גאנגע ן אי ן רשו ת פו ן צװ ײ פירשטן . ד י גרעםט ע שטאטטײ ל מי ט ד י הויפט ־ 
גאם ן האב ן באלאנג ט צ ו דע ם קניאז , מי ט דע ר גרויסע ר שי ל — אריןנ ־ 
גערעכנט . ד י צװײט ע טײ ל אי ז אריבערגעגאנגע ן אי ן רשו ת פו ן דע ם 
״װאיעװאדא״ , מי ט ד י גאם ן אויםע ר דע ר פעסטונג . דא ם זענע ן ד י גאס ן : 
קראםנעגירע , בעלמאזש , קירדע , טאטארםק ע או ן אונטערן־שלאם . 

דאמאל ם הא ט זי ך ד י יןדיש ע געמײנד ע צעטײל ט אי ן צװײע ן מי ט 
באזונדער ע פינקםי ם או ן רעגלאמענט ן אי ן דע ם קהילה־לעבן . 

ד י יןד ן האב ן אויפגעשטעל ט זײע ר ני_ י לעב ן אונטע ר דע ם שװער ן 
יא ך פו ן ד י שטןןער ן װא ס פלעג ן געצאל ט װער ן בײד ע דוכםים . ד י פיר ־ 
שט ן האב ן אױםגעפרעם ט קאנטריבוציע ם בי_ י דע ר קהילה , פאר ן פרי_יז , 
װא ם ז ײ באשיצ ן ד י יןדיש ע אײנװױנע ר פו ן אנפאל ן מצ ד דע ם פינצטער ן 
המון . 

פי ל מא ל הא ט מע ן זי ך אויםגעקויפ ט פו ן ד י יןדן־שונאי ם מי ט 
מתנו ת או ן טרינקגעלט . אוי ך א שטיק ל צײ ט הא ט מע ן דערמי ט פאר ־ 
זיכער ט דא ם לעב ן או ן ר ו 

פו ן ד י הײדאמאקיש ע אנפאל ן אוי ך װאלי ן או ן פאדאליע , אי ן ד י יאר ן 
1734 — 1738 , האב ן ד י אײנװוינע ר ניש ט געליט ן קײ ן םך . דא ך פלעג ט 
מען , פו ן צי_י ט צ ו צי_יט , געפינע ן טויט ע קערפער ם פו ן יןדיש ע םוחרי ם 
אוי ך ד י װעג ן פון , אדע ר צ ו א יריד . 


36 



װע ן דא ס לעב ז הא ט געבלי ט 


ד י הײדאמאקע ם האב ן געהעצ ט קעג ן ד י ייד ן או ן פאליאקן . ז ײ 
האב ן פארטײל ט געװע ר צװיש ן ד י פויערים , א ז ז ײ זאל ן איבערפאל ן ד י 
שטא ט צ ו דורכפיר ן שחיטו ת אוין ז יידן . 

אז א איבערפא ל הא ט געטראפ ן אי ן מיט ן 18 ט ן יארהונדערט : 

ד י אוקראןנע ר פו ן ארומיק ע דערפע ר האב ן באשלאם ן איבערצופאל ן 
ד י יןדיש ע באפעלקערונ ג מי ט רויבעריש ע או ן װילד ע צילן . 

אי ן יענ ע צײט ן אי ז ד י שטא ט געװע ן ארומגעפאנצער ט מי ט פעם ־ 
טונגען . דר ײ ״באשניעם ״ (טורעמם ) זענע ן פארבליב ן אי ן שטא ט בי ז 
דע ר לעצטע ר צײט . 

ב ײ ד י דאזיק ע דר ײ טורעמ ם זענע ן געשטאנע ן ד י פאליצײ־היטע ר 
(״םטראזשניקעם״ ) או ן קאנטראליר ט דע ם ארײנפא ר או ן ארויםפאר . 

ד י אוקראןנע ר האב ן פארשטאנען , א ז מי ט געװע ר װע ט מע ן ז ײ 
ניש ט דורכלאזן , האב ן ז ײ צוגעטראכ ט א פלא ן — אפצונאר ן ד י שומרים . 

איםרו־ח ג ש ל פם ח האב ן ז ײ אנגעלאד ן זײער ע פיר ן מי ט האל ץ או ן 
שפענער , אונטע ר װעלכ ע ז ײ האב ן באהאלט ן געװער . אוין ש אז א אופ ן 
האב ן ז ײ זי ך ארײנגעשמוגל ט דור ך ד י טורעמ ם אי ן שטא ט ארײן . ז ײ האב ן 
זי ך צעטײל ט אי ן פארשידענ ע פונקט ן פו ן מאר ק או ן געװאר ט אוי ך א 
געלעגנהײט . 

װע ן ד י יןד ן האב ן געװאל ט קויפ ן האל ץ האב ן ד י אוקראןנע ר אוי ף 
אזויפי ל ״אנגעשרויפט ״ ד י פרײזן , א ז קײנע ר הא ט ניש ט געקאנ ט קויפן . 

ד י יןד ן האב ן חוק ר ודור ש געװע ן ד י םיבות , בי ז מע ן הא ט אנדעק ט גע ־ 

װע ר אי ן ד י פירן . מע ן אי ז געלאפ ן צו ם דוכו ם בעט ן שוץ . צו ם גרוי ם בא ־ 
דויערן , הא ט דע ר דוכו ם ניש ט געװאל ט געב ן שו ץ פא ר ד י יןדן , אדע ר ע ר 
הא ט ניש ט געקאנ ט זי ך קעגנשטעל ן אז א מחנ ה צעװילדעװעט ע פויערים . 

ד י יןד ן זענע ן געלאפ ן צ ו ד י טאטארן , װעמענ ם קאלאני ע הא ט זי ך 
געפונע ן אוי ך דע ר אנדערע ר זײ ט פו ן פעםטונ ג (ד י גא ם רופ ט זי ך ״טא ־ 
טארםקע״־גאם) . 

פאר ן פרײ ז פו ן גרוים ע םומע ם געל ט האב ן ז ײ אײנגעשטימ ט צ ו 
באשיצ ן ד י יןדיש ע באפעלקערונג . 

ד י טאטאר ן זענע ן געשװינ ד ארי_י ן אי ן שטאט . פו ן ד י פיר ן האב ן ז ײ 
ארויםגעשלעפ ט אלערל ײ געװער־מכשירים , ד י פויערי ם גו ט אנגעשלאג ן 
או ן ז ײ איבערגעגעב ן צ ו דע ר מאכט . 


37 



מיכ ל גרינע ם 


ד י פארזאמלט ע אוקראינע ר זענע ן זי ך צעלאפ ן אי ן ד י דערפע ר 
פא ר גרוי ס חרפה . ע ם אי ז ז ײ ניש ט געלונגע ן צ ו מאכ ן דע ם פאגרא ם 
אוי ך ױדן . 

אי ן אנדענ ק פו ן דע ם דאזיק ן נם , האב ן ד י אנינװוינע ר באשטימ ט 
דע ם טא ג פו ן ״איםרו־ח ג ש ל פםח ״ — פא ר א ױם־טוב , בי ז ע ס זענע ן 
אנגעקומע ן ני_י ע געשעענישן , װא ם האב ן געמאכ ט פארגעם ן ד י פארגאנ ־ 
גענע • 


** 

* 


גרוים ע צרו ת האב ן יןד ן געהא ט אויםצושטײ ן פו ן דע ם מאנאםטיר , 

װא ס הא ט זי ך געפונע ן ניש ט װגי ט פו ן דע ר װילבינע ר גרעבליע , אוין פ א 
גרוים ן שטח , װא ם הא ט זיך , אל ע יארן , גערופ ן דא ם ״קלײםטער־פלאץ״ . 

אי ן דע ם דאזיק ן םעטינא ר האב ן געלערנ ט עטלעכ ע הונדער ט תלמי ־ 

דים . אי ן יענע ר צי_י ט אי ז ניש ט געװע ן קײ ן אנדע ר װע ג צו ם ױדיש ן 
בית־עולם , װ י ד י אײנציק ע דורכגאנג־גא ם לעב ן מאנאסטיר . ד י ״שי ־ 
לער ״ פלעגן , באלעםטיק ן אוי ך אלערל ײ אופנים . 

אפיל ו דא ם הײליק ע אר ט האב ן ז ײ ניש ט געשאנעװעט , ז ײ האב ן 
צעשטער ט קברי ם או ן צעבראכ ן מצבות . 

ד י אםטרע ר קהיל ה הא ט געמוז ט פעריאדי ש אונטערקויפ ז דע ם רעק ־ 

טא ר מי ט מתנו ת או ן דערמי ט אגינצאמע ן ד י װילד ע אינםטינקט ן פו ן 
זגינ ע שילער . 

דא ם הא ט באשטעטיק ט מ . ביבע ר אי ן זי_י ן םפר , װעלכע ר הא ט אוים ־ 
געפונע ן אי ן אםטרע ר פינק ם א פארצײכענונ ג א ז אי ן ד י יאר ן ת״ע ז או ן 
ע״ ח ( 1718/1717 ) הא ט מע ן געשיק ט מתנו ת דע ם פערפעק ט או ן רעק ־ 
טאר , א ז ז ײ זאל ן ניש ט דערלאז ן זײער ע תלמידי ם שענד ן דע ם בית־עולם . 

ניש ט בעםע ר פו ן זײער ע תלמידים , זענע ן געװע ן ד י דערצוע ר או ן 
לערע ר װעלכ ע האב ן דור ך פארשידענ ע מיטלע ן פארביטער ט דא ם לעב ן 
פו ן ד י ױדן . בע ת א ױדישע ר לװי ה פלעג ן ז ײ לאזן , בכױון , קלינגע ן אל ע 
גלעקער . 

דא ם הא ט שטאר ק װ ײ געטא ן ד י גידן , פא ר פארשװעכ ן דע ם כב װ 
פו ן נפטר . 

אוי ב ייד ן האב ן א מא ל פראטעםטיר ט קעג ן אז א עװלה , אי ז דא ם 


38 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


געקומע ן צ ו געשלעג ן אי ן װעלכ ע ד י ייד ן זענע ן ארוי ס ד י פארשפילטע . 
טע ן פלעג ט ז ײ נא ך באװארפ ן מי ט שטײנע ר או ן בלאטע . 

אזעלכ ע װאקכאנאליע ם זענע ן אנגערופ ן געװאר ן ״שילער־געלײך״ . 

ע ם װער ט דערצײלט , א ז װע ן ע ם אי ז נפט ר געװאר ן דע ר גרויםע ר 
צדי ק ר ׳ ײבי , אי ן יא ר 1791 (תקנ״א ) אי ז ד י גאנצ ע שטא ט ייד ן געגאנגע ן 
מלו ה זי_י ן דע ם מת . 

ד י יעזװטן־תלמידי ם האב ן זי ך צוגעגרײ ט אוי ך א ן אויםערארדנטלעכן , 
אופ ן אפצוחוזק ן פו ן דע ר לװיה , װ י זײע ר רגילו ת אי ז געװען . 

װע ן ד י לװי ה אי ז שוי ן געװע ן נאענ ט פו ן דע ם םעטינאר־פלאץ , האב ן 
ד י ״שילער ״ געלאז ט אי ן גאנ ג אל ע גלעקע ר מי ט א שטארק ן אימפע ט 
או ן רויש . 

דע ר נפט ר ר ׳ ײב י — אזו י דערצײל ט ד י לעגענד ע — הא ט זי ך אויפ ־ 
געזעצ ט אוי ך דע ר מיטה , געשיק ט דע ם שמ ש צ ו זי_י ן בית־מדרש , צ ו 
ברענגע ן דע ם ערשט ן ספ ר װא ם װע ט אי ם קומע ן אי ן האנט . 

נא ך דע ם װא ם ר ׳ ײב י הא ט זי ך אוי ף א רג ע פארטיפ ט אי ן םפר , 

הא ט ע ר באפויל ן זי ך לאז ן צו ם בית־עולם־װעג . 

אי ן דע ם זעלב ן מאמענט , װא ם ד י לװי ה הא ט זי ך געלאז ט אי ן גאנג , 

אי ז אי_ינגעזונקע ן געװאר ן דע ר מאנאםטי ר מי ט ד י םעטינאריסט ן צוזאמען . 

(ענלעכ ע לעגענדע ם װער ן דערצײלט , װעג ן פאםירונגע ן װא ם זענע ן 
פארגעקומע ן אי ן לובלי ן או ן פרוזשענע) . 

ע ם אי ז אוי ך פארא ן א ן אנדע ר װערםיע . 

בע ת ר ׳ ײבי ם לװיה , הא ט דע ר מאנאםטי ר געליט ן א שטארק ן 
טרײםל . אל ע פארזאמלט ע שילע ר -זענע ן דערשראקענ ע ארויםגעלאפ ן 
צעטומל ט פו ן דע ם דאזיק ן פענאמען . 

פו ן יענע ם טא ג א ן הא ט זי ך דע ר מאנאםטי ר געהאלט ן אי ן זינקען . 

ד י אנפירע ר האב ן באשלאס ן צ ו צעװארפ ן דע ם גאנצ ן בנין . 

א ם ך יאר ן הא ט געדויער ט דא ם צעװארפ ן דע ם מאנאםטי ר או ן ארוים ־ 
שלעפ ן דא ם מעב ל או ן אנדער ע חפצים . 

דא ם ״קלײםטער־פלאץ ״ הא ט אויםגעזע ן אײ ן גרויםע ר גרו ב אוי ך א 
ברײט ן שטח , װו • מע ן פלעג ט שטענדי ק שיט ן אפפאל ן או ן מיםט . 

קרו ב צ ו צװײהונדער ט יא ר הא ט זי ך אנגעזע ן דע ר דאזיקע ר גרוב , 


39 



מיכ ל גרינע ס 


בי ז ע ס אי ז קוי ם דערגרײכ ט געװאר ן אױםצוגלײכ ן ד י ער ד אי ן ד י לעצ ־ 
ט ע צי_יט ן — אי ן צװײט ן פערט ל פו ן 20 ט ן יארהונדערט . 

* 

אי ן אלט ן אםטרע ר פינק ם אי ז געװע ן פארצײכנ ט א געשעעני ש פו ן 
יא ר 1792 , װא ם רעכנ ט זי ך פא ר א היסטאריש ן נ ם פו ן יענע ר צײט ״ אנ ־ 
גערופ ן מיט ן גאמע ן ״נ ם ז ׳ תמוז״ . 

צװ ײ באמבע ם זענע ן געכליב ן אי ן דע ר גרויםע ר מהרשא־שיל ״ אל ם 
צװ ײ שטומ ע עדו ת או ן דאקומענטן ״ װא ם באשטעטיק ן ד י פאםירונג . יע ־ 
דע ר טוריםט ״ װא ם הא ט באזוכ ט ד י שיל ״ הא ט דא ס באוװנדער ט טי ט 
באגניםטערונג . 

פא ר אלעמע ן אי ז געװע ן באקאנט ״ א ז ד י באםב ע װא ם שטעק ט אי ן 
דע ר דרום־װאנ ט װ י אוי ך ד י צװײט ע באמבע ״ װא ם אי ז געהאגגע ן אי ן 
שי ל אוין כ א פעםטע ר קײט ״ צוגעטשעפע ט צו ם סופיט ״ זענע ן ד י עדו ת 
אי ן אנדענ ק פו ן דע ר געשעעניש . 

אויפ ן יםו ד פו ן דע ר היםטארי ע אי ז ד י פאםירונ ג פארגעקומע ן אי ן 
יא ר 1792 , אי ן דע ר תקופ ה פו ן דע ר צװײטע ר חליק ה פו ן דע ר פוילי ־ 
שע ר מדינה . 

דא ם רוםיש ע מיליטע ר אונטע ר דע ר קאמאנד ע פו ן פעלד־מארשא ל 
םובארא װ הא ט באלאגער ט ״אםטרע ״ 

שטילעריי ט הא ט דא ם פויליש ע מיליטע ר פארלאז ט ד י שטאט , ז ײ 
האב ן אויפגערים ן ד י בריק ן פו ן טײ ך װיליע , װא ס פאראײניק ן ד י נײ ע 
טי ט דע ר אלטע ר שטאט , כד י דע ר שונ א זא ל ניש ט קענע ן ז ײ נאכיאגן . 

ד י קאזאק ן זענע ן געװע ן מי ט דע ר מײנונ ג א ז געװי ם האב ן ד י פאליא ־ 

ק ן זי ך באפעםטיק ט אי ן שטאט , אוי ך װעלכע ר ז ײ האב ן אנגעהײב ן צ ו 
האגלע ן מי ט פי_יער , געװארפ ן באמבע ם או ן הארמאטן . 

ד י יידיש ע באפעלקערונ ג הא ט זי ך פארזאמל ט אי ן דע ר גרויםע ר 
מהרשא־שיל , זוכנדי ק שו ץ או ן באהעלטעני ש צװיש ן ד י דיק ע או ן פעם ־ 
ט ע װענט . 

צװ ײ טעג , כםדר , דע מ פינפט ן או ן זעקםט ן טא ג אי ן תמוז , האב ן גע ־ 
בושעװע ט ד י הארמאט ן פו ן רוםיש ן חײל , םפעציע ל אי ן דע ר ריכטונ ג 


40 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


פו ן שיל , װיי ל לוי ט דע ר אויסערלעכער , הויכע ר קאנםטרוקציע , הא ט ז י 
אויםגעזע ן װ י א פעסטונג . 

פו ן אל ע אויםגעשאםענ ע קוילן , הא ט אײנ ע געטראפ ן אי ן דע ר װאנ ט 
פו ן דרום־זױט , אי ן װעלכע ר ד י קוי ל אי ז געבליב ן האל ב אײנגעזונקען . 
פו ן דע ר שטויםקראפ ט הא ט ד י װאנ ט זי ך צעשפאלטן . 

ד י צװײט ע באמב ע אי ז ארױנגעפאל ן אי ן שי ל דור ך א פענצטער . 

צו ם גליק , הא ט ד י באמב ע גיש ט אויפגעריםן . 

ד י מור א או ן פח ד פו ן ד י ייד ן אי ן מש ך פו ן ד י צװ ײ פױערדיק ע טע ג 
אי ז געװע ן זײע ר גרוים . ד י פארצװײפלונ ג הא ט זי ך נא ך מע ר פאר ־ 
שטארקט , װע ן ע ם אי ז באקאנ ט געװארן , א ז דא ם רוםיש ע מיליטע ר גרײ ט 
זי ך צ ו שטורמע ן ד י שטאט , מי ט 20 הארמאטן . דע ר טא ג פו ן פארניכטונ ג 
װע ט זי_י ן ״זיב ן טא ג אי ן תמוז״ . 

צװיש ן ד י פארזאמלט ע טויזנטע ר נפשו ת אי ן שי ל אי ז אויסגעבראכ ן 
א געװײן . מע ן הא ט געציטער ט פא ר ד י לעבנם . 

אי ן שטא ט הא ט זי ך געפונע ן א יי ד טיט ן נאמע ן ״אליעזר ״ (ע ם אי ז 
טעגלעך , א ז דא ם אי ז געװע ן דע ר ״קאמארנע ר מגיד״) , װעלכע ר הא ט זי ך 
אגינגעשטעל ט פאר ן כלל . 

מי ט מםיר ת גפ ש אי ז ע ר אריבערגעשװימע ן דע ם ״װיליע״־טײך . ע ר 
אי ז געקומע ן צ ו דע ם רוםיש ן לאגער , דירעק ט צ ו םובאראװן , װעמע ן ע ר 
הא ט אינפארמיר ט מי ט פארזיכערונג , א ז דא ם פויליש ע מיליטע ר אי ז 
שוי ן לאנ ג אי ן שטא ט נישטא . ע ם אי ז אומזים ט דא ם באשים ן ד י שוצ ־ 
לאז ע באפעלקערונג . אוי ך הא ט ע ר אויפגעקלער ט דע ם טעות , װא ם ז ײ 
נעמע ן א ן ד י שי ל פא ר א ציטאדעל . 

סובארא װ הא ט גלגי ך אפגעשטעל ט דא ם פי_יער . ע ר הא ט באשטיט ט 
דע ם דאזיק ן ייד ן פא ר א װעגװגיזער , װ י אזו י צ ו אריבערשפאנע ן דע ם טײך . 

אי ן זיבעט ן טא ג תמו ז אי ז דא ם חײ ל ארגי ן אי ן שטאט . נא ך דע ם 
טרױמך־אויפמאר ש פו ן םובאראװ ם ארמ ײ האב ן זי ך פארזאמל ט ד י 
רבני ם או ן שטאט־פערזענלעכקײטן , װעלכ ע האב ן באשלאם ן צ ו דער ־ 
קלער ן דע ם זיבעט ן טא ג אי ן תמו ז פא ר א פגיערטא ג — אוי ף אל ע דורות . 

ד י דאזיק ע פאםירונ ג אי ז אונטערגעשריב ן געװאר ן מי ט 58 חתיטות . 


41 



מיכ ל גרינע ם 


קאפי ע פו ן ״ מ ג י ל ת תמוז ״ 


״מכת ב פתוח י חות ם קודש . 
מ ה שנעש ה בשש י ובשביע י לחודש . 
הו א חוד ש תמו ז שנ ת תקנ״ ב קפ״ ק 
כאח ד מעשר ה נסי פ שבמקדש . 
ונית ן לקרו ת ?פרס ם ברבי ם 
?רומ ם וקנד ק שמ ו יתברך . 


״אחינ ו בנ י ישרא ל שימ ו נ א לבבכ ם לכ ל הדברי ש אש ר רא ו עיניכם . 

אײ ן נ ם גדו ל ומפורס ם ונםי ם נגלי ם ומפורסמים . װא ם השי״ ת שמ ו ברח ־ 
מ ױ וחםד ױ המרובי ם הא ט מי ט אונ ז גיטא ן בעי ר הז ו פ ה ק״ ק אוםטרה א 
מ ן ױ ם חמש ה לחוד ש תמו ז כמ ה שעו ת קוד ם הליל ה ע ד ױ ם השביע י 
לחודש . שג ת חמ ש מאו ת וחמישי ם ושתי ם לפ״ ק אי ז גיהער ט גױוארי ן 
אזו י אײ ן נ ם נגל ה ממ ש װא ם אי ז חױ ן לדר ך הטבע . ע ם אי ז גיפאל ן בתו ך 
העי ר כמ ה וכמ ה מאו ת קאלי ן מלאי ם פולװע ר פו ן הארמאטע ם הגדולי ם 
װא ם איטליכ י בעזינדע ר אי ז אי ר פעול ה להפי ל חומו ת ובנינים . חו ץ פו ן 
קאלי ן קטני ם וג ם לפ י הנשמ ע מראש י החי ל ש ל מםקויט ר א ז זײ א האבי ן 
גױוארפי ן ג״ כ באמבעס . או ן קײ ן שו ם קוי ל הא ט ני ט גישא ט נא ר אי ש 
אח ד אי ז נהר ג בעו״ ה שעמ ד אצ ל כות ל בי ת הכנס ת ש ל המנו ה המפורם ם 
מו ׳ שמוא ל ז״ ל או ן די א קא פ זײנ ע אי ז גיפלויגע ן ע ל דל ת עזר ת נשי ם 
ש ל בה״ כ הנגי ד המפורם ם מו ׳ ױם ך ױזפ א ז״ל . ובבי ת הכנם ת הגדול ה 
הקדוש ה דפ ה אי ז מלא ה גױועע ן אנשי ם ונשי ם וט ך בכ ל הבה״ כ ובעזר ה וב ־ 
עזר ת נשי ם ובכ ל העלױת . וחי ל המםקויטע ר האב ן מכװ ן גױועזע ן מי ט זײע ־ 
ר ע הארמאטע ם לבה״ כ כ י אמר ו שהו א מקו ם מבצ ר לחי ל פוילי ן אי ן די א 
קוילי ן װא ם האבע ן גיטראפע ן לכות ל הא ט אוי ך ני ט גישא ט חו ץ כמ ה 
וכמ ה קוילי ן גדולי ם שנפל ו מ ן הצ ד או ן קײ ן שו ם קוי ל הא ט ני ט א ן גי ־ 
צונדי ן זיך . 

״ועו ד כמ ה וכמ ה ניסי ם אי ז געװעזע ן בימי ם האל ו װא ם ני ט אז ױ 
נגל ה אי ז לעינ י כל . או ן ע ם אי ז ידו ע כ ל אש ר עש ה עמנ ו השי״ ת שמ ו 
בחםד ו הגדו ל אל ו כ ל הימי ם ד ױ וכו ׳ קא ן מע ן ני ט צ ו דע ר שרײבען . 
בפר ט בױ ם השביע י לחוד ש תמו ז הא ט השי״ ת שמ ו מצי ל אונ ז געװעזע ן 
מבעל י בחירה . כ י לפ י נימוםיה ם במקו ם המלחמ ה זענע ן אנש י העי ר לשל ל 
ולביזה . ג ם ע ם אי ז א פ גילײג ט גױוארע ן בײ א חי ל מםקויטע ר ע ל ױ ם 


42 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


השפיע י א ז זײ א זאלע ן גי ץ שטורו ם אי ן שטא ט ארײ ן צ ו מאכע ן די א 
שטאד ט אײ ן ת ל עול ם דא ם אי ז ידו ע לכ ל וג ם עשרי ם כאמבע ם גדולי ם 
ונוראי ם זענע ן שוי ן גױועזע ן מוכ ן להפי ל להעי ר בהשכמה . והשי״ ת 
ברחמ ױ ובחםד ױ המרובי ם הא ט אונ ז מצי ל גױועזי ן ול א נפק ד מאתנ ו 
אי ש ר ק אש ה אח ת שנהרג ה ע ל הגשר . ובדבר י קדש י כתו ב לאמ ר זכ ר 
עש ה לנפלאותױ . דא ס מײנ ט מע ן נפלאות ױ ש ל הקב״ ה װא ם נוג ע לעצמ ו 
איז . װע ן ע ר טו ט ניםי ם ונפלאו ת לישרא ל אי ז דא ם בודא י לזכר ן עולם . 
װארי ם מי ר בנ י ישרא ל פארגעם ן ני ט צ ו דערמאנע ן זײנ ע ניםי ם אײביג . 
בכ ן אי ז בודא י החױ ב ע ל כ ל אי ש ישרא ל לעור ד לבב ו ולהכי ר הניםי ם 
הגדולי ם הנוראי ם והנפלאי ם אש ר עש ה עמנ ו השי״ ת שמ ו הגדו ל בחסד ו 
וברחמנות ו המרובי ם בעי ר הזאת . או ן מ ע ן זא ל מאכע ן אײ ן זכרו ן גדול . 
לניםי ם הגדולי ם והנוראי ם וחסדי ם ורחמנו ת װא ם הא ט מי ט אונ ז גומ ל 
חם ד גױועזע ן של א נשמ ע ול א נרא ה נ ם נגל ה ממ ש כז ה מכמ ה וכמ ה מאו ת 
שני ם וז ה נוד ע ששמ ו ש ל הקב״ ה װער ט מתגד ל ומתקד ש ומתרומ ם בכ ל 
העולמו ת א ז װע ן מי ר ישרא ל מאכ ן אײ ן זכרו ן לניםי ם שעש ה עמנ ו או ן 
זענע ן מודי ם לשמוע . 

״לפיכ ך אנחנ ו הײבי ם להודו ת ולהל ל לעשו ת זכרו ן לדו ר אחרו ן 
וע ל כ ל הבאי ם אחרינ ו זרענ ו וכ ל הדרי ם בעי ר הזא ת להױ ת הימי ם האל ה 
נזכרי ם ונעשי ם בכ ל שנ ה ושנה . וזא ת על ה בםו ד ישרי ם ועד ה כבו ד 
אלופ י ראש י מנהיג י הקהל ה שנ י צד י הקהלו ת ואלופ י קה ל קראםניגור א 
ומיזרט ש קט ן ואלופ י הרבני ם ױשב י יעב״ ץ בקלויז . ואלופ י לומד י תור ה 
ובראש ם כבו ד הר ב המה״ ג המפורם ם מו״ ה אש ר צב י מגי ד משרי ם דפ ה 
קהלתינ ו א ז מי ר מאכע ן אײ ן זכ ר לניםי ם הגדולי ם א ז מע ן זא ל קוב ע 
זײ ן לחו ק עול ם להױ ת השנ י הימי ם האל ו ױ ם שש י לחוד ש תטו ז וױ ם 
השביע י לחוד ש ל א ימו ש מפינ ו ומפ י זרענ ו וכ ל הדרי ם בעי ר הזא ת לםפ ר 
באזנ י בנינ ו ובנ י בנינו . או ן צ ו דע ר מאנע ן תטי ד הניםי ם בכ ל שנ ה ושנ ה 
בימי ם האלו : וג ם לקײ ם עלינ ו דבר י זעקת ם אש ר זעק ו בנ י ישרא ל 
והפיל ו תחנוני ם בקו ל גדו ל ובבכי ה רב ה אנשי ם ונשי ם וטן ז מ ן חמש ה 
לחוד ש קוד ם הליל ה ע ד בוק ר ױ ם השביע י א ז בױ ם השש י לחוד ש תמו ז 
זא ל נסג ר װערע ן כ ל החנױת . בהשכמ ה זא ל מע ן ני ט עפענע ן ע ד אש ר 
יגמר ו בכ ל בת י כנסױ ת כ ל חמש ה ספר י תהלי ם או ן קײ ן שו ם מני ן זא ל 
ני ט זײ ן באות ו ױ ם אפיל ו בװתיקי ן ר ק בבת י כנםױ ת הקבועים . או ן מע ן זא ל 
(זײן ) בתעני ת ביז ם השש י לחוד ש ע ד אח ד שיתפלל ו תפל ת מנח ה גדול ה 
טא ר קײנע ר ני ט טוע ם זײ ן חו ץ מעובר ת ומניקות . ומ י שהו א חול ה קצ ת 


43 



מיכ ל גרינע ם 


א ו פחו ת מה״ י יכו ל לפדו ת א ת עצמ ו מ ן התעני ת לית ן צדק ה כפ י נדב ת 
לב ג ואח ד שי ר ש ל ױ ם יאמר ו קפיט ל קט״ ז אהבת י כ י ישמ ע וכו / ולמה ־ 
רת ו בױ ם השביע י לחוד ש תמו ז זא ל נקב ע װערע ן לששו ן ולשמח ה מע ן 
זא ל מאכע ן סעודו ת כםעודו ת פורים . או ן מע ן זא ל לוב ש זײ ן בגד י שב ת 
ול א יאמר ו תחנו ן או ן זא ל אםו ר זײ ן בתעני ת אפיל ו יא ר צײ ט או ן 
מע ן זא ל שוקע ן מתנו ת לאבױני ם כ ל ז ה קבלנ ו עלינ ו וע ל זרעינ ו וע ל 
כ ל הנלוי ם אלינ ו בעי ר הזאת . או ן קײנע ר טא ר ני ט פור ץ גד ר זײ ן מםד ר 
הז ה כ ל שנ ה ושנ ה בימי ם האל ו ה ן מ י שיהי ה פ ה א ו אפיל ו יקב ע דירת ו 
בעי ר אחרת . הש ם יתבר ך ברחמ ױ המרובי ם והגדולי ם אש ר אי ן םון ז 
ואי ן חק ר זא ל װײטע ר טי ט אונ ז וע ם כל ל ישרא ל טא ן ניםי ם ונפלאות . 
להצילנ ו מכ ל גזירו ת רעו ת בכ ל פרש ת העיבו ר יה ױ צרכינ ו לפנ ױ גלױ ת 
למע ן דע ת כ ל עמ י האר ץ כ י ש ם ה ׳ נקר א עלינ ו ויאמר ו הכ ל ה ׳ אלה י יש ־ 
רא ל מל ך יעננ ו בױ ם קראנ ו : כ״ ד הבאי ס עדו ת לכבו ד שמ ו יתבר ך הױ ם 
ױ ם ג ׳ רא ש חוד ש תמו ז תקנ״ ג לפ״ק . 

הקט ן אש ר צב י בא״ א מוהר״ ר דו ד מ״ ץ ומ״ מ דפ ה ק״ ק אוםטרה א 
הביר ה יע״א. ״ 


פו ן עלטער ן דו ר װער ט איבערגעגעבן , א ז ז ײ געדענקע ן נא ך ד י 
ױ׳ט־טע ג פו ן ז ׳ תמוז , װא ס אי ן אםטר ע אי ז געפײער ט געװארן , פונק ט 
װ י אי ן פורים־ױ׳ט , מי ט אל ע אײנצלהײטן , װ י לײענע ן ד י מגילת־תמוז , 
שיק ן שלח־מנו ת אײנע ר דע ם צװײט ן או ן מתנו ת פא ר ארעמ ע לגיט . 

אי ן ד י לעצט ע יאר ן אי ז דע ר מינה ג פו ן ױ׳ ט פארשװינד ן געװארן , 

בלוי ז געבליב ן אי ז — ד י מגיל ה ״ז ׳ תמוז ״ — אל ם שריפטלעכע ר דאקו ־ 
מענ ט פו ן דע ם נם . 

דע ר אריגינא ל פו ן דע ר מגיל ה אי ז געבליב ן אי ן דע ר גרויםע ר 
מהרשא־שי ל או ן א קאפי ע פו ן דע ר זעלבע ר — אי ן דע ר קראםנעגירע ר שיל . 

* * 

* 

פו ן ד י פי ל געשעעניש ן װא ס האב ן געטראפ ן דע ר שטאט , דאר ף 
םע ן אוי ך צורעכענע ן ד י פעריאדיש ע שרפו ת װא ם פלעג ן פארקומע ן 
כמע ט יעד ע פערצי ק יאר . 

דע ר פארנע ם פו ן ד י שרפו ת אי ז געװע ן זײע ר גרוי ם או ן דערפא ר 
הא ט מע ן ז ײ גערופ ן ״שטאט־שרפות״ . אי ן ד י שריפט ן פו ן שטא ט הא ט 


44 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


מע ן אויםגעפונע ן פאלגנד ע גרוים ע שרפות , װא ם האכ ן פארכרענ ט ד י 
שטא ט פו ן ע ק בי ז עק . אי ן יא ר תקכ״ ו( 1766 ) אי ז פארגעקוטע ן א גרוי ־ 
ם ע שרפ ה ; אי ן יא ר תק״ם ט ( 1809 ) זענע ן אומגעקומע ן פו ן דע ם פייע ר 
פינ ף הונדער ט מענטשן ; אי ן יא ר תר״ ח ( 1848 ) אי ז װייטע ר פארגעקו ־ 
מע ן א שרפה ; דע ר טע ר צעפלאקערטע ר װו-לקא ן אי ז פארגעקומע ן אי ן 
יא ר תר״מ ט ( 1889/1888 ) . ע ס אי ז פארניכטע ט געװאר ן ד י גאנצ ע 
שטאט . דאמאל ם אי ז אוי ך פארברענ ט געװאר ן דע ר אםטרע ר פינקם . 
אפיל ו ד י מצבו ת זענע ן צעבראכ ן געװאר ן או ן פארשאט ן געװארן . 

ד י היםטארי ע פו ן שטאט , טי ט אל ע איר ע פאםירונגע ן או ן געשעע ־ 

ניש ן זענע ן געװע ן פארצײכנ ט אי ן א פינקם , װעלכע ר אי ז געװע ן פאר ־ 
רעכנ ט אי ן דע ר יידישע ר װעל ט פא ר א װיכטיק ן היםטאריש ן דאקוטענט . 
צו ם באדויערן , אי ז דע ר גרויםע ר אםטרע ר פינק ם פארברענ ט געװאר ן 
םו ף 19 ט ן יארהונדערט . נא ך אי ם אי ז שוי ן איבערגערים ן געװאר ן ד י 
קײ ט פו ן פארצײכענע ן היםטאריש ע געשעעניש ן פו ן דע ר קהילה . 

אי ן יא ר 1926 הא ט ד י חברה־קדיש א געעפנ ט א נייע ם פינקם , װא ם 
הא ט פארצײכנ ט דא ם פארגאנגענ ע או ן נײ ע לעב ן מי ט זײער ע געשעע ־ 
ניש ן — לוי ט דע ר מעגלעכקײט . — קײ ן שפור ן או ן םימני ם פונ ם לעצט ן 
פינק ם — זענע ן ניש ט געבליבן . 


ד י פײערלעשער־אפטײלונ ג 

(ביל ד — זי_י ט 53 ) 

אונטערשט ע או ן ערשט ע רײ ע — פו ז רעכט ם צ ו 5 ינתס : סאניטאר ע סעתציע : יאנלן 5 
םו ן דע ר נײשסאט , יאנת ל גרײנימם , א תריםט , 5 ײב 5 שאי ע סטאליער ם (גאריז) , יאנת 5 
שלמה־דו ד סטא 5 יע ר (סודגאתטער) . 

צװײט ע רײ ע — ד י אנםירעד : זאמטשית , א תריסט , א תריםט , בענ י כץ , אינס ־ 
טרותטאר , בורמיסטער , פערסטע ה כאסק ל ?ותאט ש א ז איומבאתאנטע ר או ז פא 5 י ת גרײנימס . 

דריט ע רײ ע — ערשט ע תאטעגאריע : א ז אומבאתאנטער , װא 5 ח תאטעניאר , 
םטופאז , װא ס הא ט געפיר ט ד י תא 5 ײתע , אירמא ז שרר.*ב 5 ומעס , זײד 5 גא 5 ער , יאנת 5 ריםער , 

א ז אומבאתאנטער , א ז אומבאתאנטער , יאנת ? בילינתער , פײס י דע ר מא 5 יע ר או ז א תריסט . 

פערט ע רײ ע — צװײט ע תאטעגאריע : א תריםט , 5 ײ ב טרײבערמאן , יוד 5 
באנדער , גרשו ן 5 יבערם , א תריסט . 

סינפט ע רײע , — דריט ע תאטעגאריע : שטע 5 ת ע םע 5 דטאז , ד י איבערית ע — 
אומבאתאנטע . 

אויב ז — םערט ע תאטעגאריע : גלאסטאז , ירחטיא 5 םעתדםאן , 5 וזע ר תרופ ״ 
ני ת או ז אנדערע . 


45 




4 . - א שװאר ץ געשיכטע־בלעט ל 

(גזרו ת ת״ ח ות״ט ) 

באגדא ן כמעלגיצק י הא ט צוגעגרײ ט דע ם קאזאקיש ן אויפשטענ ד 
םי ט דע ר בעםטיאלע ר גרויזאמקײ ט אי ן אל ע יןדיש ע ישובי ם פו ן גאג ץ 
אוקראןנע , טײלװײ ז אי ן פויל ן או ן ליטע . פו ן יידיש ן לעב ן אי ז געבליב ן 
בער ג א ש או ן קופע ם הרוגים . 

דא ם דאזיק ע שװאר ץ ״געשיכטע־בלעטל ״ װעל ן מי ר איבערגעב ן 
אויםפירלעך , אזו י װ י ע ם גי ט איבע ר דע ר שרײבע ר י . ש . הער ץ אי ן 
זיי ן בו ך ״ד י ייד ן אי ן אוקראיגע״ . ע ר דערצײל ט באריכו ת װעג ן ד י שחי ־ 
טות , װא ם זענע ן פארגעקומע ן אי ן אםטר ע אי ן ד י יאר ן 1648 — 1649 , 
פארצײכנ ט אי ן דע ר ץדישע ר געשיכט ע — ״גזרו ת ת״ ח ות״ט ״ : 

אי ן אםטרא ה זעגע ן צװ ײ מא ל פארגעקומע ן שחיטו ת 

— בע ת ד י קאזאקיש־טאטעריש ע חײלו ת זענע ן געגאנגע ן פארוי ם 
או ן בע ת ז ײ האב ן זי ך אומגעקער ט אהײם . ד י ערשט ע הריג ה אי ז 
פארגעקומע ן אי ן אויגום ט 1648 , אי ן דע ר שטאט , װא ם הא ט גע ־ 

צײל ט 1500 יידיש ע משפחות , זענע ן געװע ן א ם ך גבירי ם או ן לומ ־ 

דים . ז ײ האב ן באשלאם ן צ ו לויפ ן טיפע ר אי ן לאנ ד ארײן , כד י 
ניש ט ארײנצופאל ן אי ן ד י רוצחיש ע הענט . אזו י װ י דע ר שונ א 
הא ט זי ך אנגערוק ט שנעל , אי ז געמאלד ן געװארן , א ז מ׳זא ל באל ד 
ארוי ם פו ן שטא ט או ן ניש ט װאג ן איבערצונעכטיקן . מ׳אי ז געלאפ ן 
אי ן בהל ה או ן װײניק־װא ם מיטגענומען . א ם ך האב ן אבע ר ניש ט 
געהא ט קײ ן כו ח או ן קײ ן מיטלע ן צ ו אנטלויפן . ד י געבליבענ ע זע ־ 

נע ן מי ט מיתו ת משונו ת פארטיליק ט געװארן . 

״ד י הריג ה אי ז פארגעקומע ן ב ײ דע ר גרויםע ר שול . פרויע ן 
הא ט מע ן פארגװאלםיקט . ד י קרבנו ת הא ט מע ן געשטאכן , גע ־ 
האנגען , פארברענ ט או ן דערטרונקען . טאטע ם מי ט זײער ע קינדע ר 


47 



מיכ ל גרינע ס 


הא ט מע ן צוזאטע ן געהאגגע ן אוי ך ד י בײמער . אוי ך ד י ײז־ן , װעל ־ 
כ ע מ׳הא ט געטראפ ן אי ן דע ר ארומיקע ר געגנט , הא ט מע ן דער • 
הרגעט . ד י קאזאקן , װעלכ ע האב ן ד א געװילדעװעט , זענע ן געװע ן 
אונטע ר דע ר אנפירונ ג פו ן פולקאװני ק טישא . ז ײ האב ן ארײנ ־ 
געװארפ ן ד י קלײנ ע קינדע ר אי ן ד י ברונעמ ם או ן דר ײ ברונעמ ם 
פו ל געמאכט . 

״אחו ץ ד י ױד ן הא ט מע ן אוי ך דערהרגע ט א צא ל ארטיק ע אוק ־ 
ראונער . אל ע הרוגים , ייד ן או ן אוקראונער , הא ט מע ן צונויפגעשאר ט 
אי ן אײ ן גא ם או ן אנגעלײג ט קופעם . ד י שי ל האב ן ד י קאזאק ן יפאר ־ 
װאגדל ט אי ן א פערד־שטאל . ד י ױדיש ע הי_יזע ר זענע ן געװאר ן 
צעגראבן , װיי ל ד י רוצחי ם האב ן דאר ט געזוכ ט באהאלטעג ע אוצ ־ 
רות . ם׳אי ז אנגעקומע ן פוילי ש מיליטע ר או ן ד י קאזאקיש ע מחנו ת 
פולשטענדי ק צעקלאפט . דערב ױ אי ז ד י שטא ט פארברענ ט געװארן . 
דערמי ט אי ז אםטרא ה נא ך ניש ט אפגעקומען . 

״אי ן אנהײ ב 1649 האב ן ױד ן זי ך אנגעהויב ן אומקער ן או ן זי ך 
גענומע ן צורי ק אויפבויע ן זײער ע חרוב ע הײמען . זײע ר צא ל אי ז 
געװע ן בער ך 300 . אינגיכ ן זענען , לויט ן רוץ ז פו ן א טײ ל מיעשטשא ־ 
נעם , ד י קאזאק ן װידע ר געקומען . אונטע ר דע ר אנפירונ ג פו ן פול ־ 
קאװני ק האראשק א האב ן ז ײ זי ך ארגינגערים ן אי ן שטא ט או ן 
װידע ר דורכגעפיר ט א שחיטה . דא ם אי ז געװע ן י״ ט אד ר שנ ת 
ת״ט . ד י קאזאק ן זענע ן אנגעקומע ן אי ן מיט ן נאכט . ז ײ האב ן 
דערהרגע ט 400 מיעשטשאנעס , אפיל ו אוקראינער , או ן ד י צוריק ־ 
געקומענ ע יידן . בער ך 500 קאזאק ן זענע ן אריי ן אי ן ד י יידיש ע הײ ־ 
זע ר או ן אויםגעשאכט ן ד י ייד ן אי ן ד י בעטן . פרויע ן או ן מײדלע ך 
הא ט מע ן פארגװאלטיקט , ם׳זענע ן געװע ן אײגיק ע פאלן , װע ן ד י ױדי ־ 
ש ע פרויע ן האב ן געשטעל ט א ן אקטױו ן װידערשטאנ ד זײער ע 
פארגװאלטיקע ר או ן שענדער . בלוי ז דרי_ י ייד ן הא ט זי ך אײנגע ־ 
געב ן צ ו באהאלט ן או ן ראטעװען . דײטש ע זעלנע ר פו ן פויליש ן 
גארניזא ן האב ן געפרװו ט געב ן שו ץ ד י ױדן , ם׳הא ט אבע ר קײ ן פעול ה 
ניש ט געהאט . לוי ט יידיש ע קװאלן , זא ל ד י צא ל קרבנו ת פו ן בײד ע 
הריגו ת האב ן דערגאנגע ן בי ז 7 טויזנט . לוי ט אנדער ע יידיש ע 
מקורי ם — א ם ך װײניקער . 

״ייד ן פו ן אםטראה , עטלעכ ע הונדער ט אי ן צאל , האב ן אי ן 
1649 זי ך באװאפנ ט או ן זי ך פאראײניק ט מיט ן פויליש ן מיליטער . 


48 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ז ײ האב ן זי ך באטײליק ט אי ן מיליטעריש ע אפעראציע ם או ן שלאכ ־ 

טן , װא ס האב ן געצוװנגע ן דע ם שונ א צ ו פארלאז ן עטלעכ ע שטעט . 

״פאר ן אומקו ם הא ט ד י ױדיש ע קהיל ה אי ן אםטרא ה געשמ ט 
מי ט אי ר ישיבה , רבני ם או ן לומדיש ע אויטאריטעטן . בי ז ניש ט 
לאנ ג צורי ק זענע ן אוין ז א גא ס פו ן שטא ט געװע ן דרי_ י רײע ן קברים , 

ו װ מ׳זא ל האב ן מקב ר געװע ן ד י קרבנו ת פו ן ד י קאזאקיש ע שחי ־ 

טות . תשע ה בא ב פלעג ן ץד ן קומע ן צ ו ד י קברים , זאג ן תפילו ת או ן 
װארפ ן אוי ף ז ײ קנאבל . אײניק ע ערטע ר זענע ן בי ז ד י לעצט ע 
צײט ן געװע ן ארומגעצוימט . ד י ױד ן האב ן אכטונ ג געגעבן , א ז 
מ׳זא ל ז ײ ניש ט פארבויען . לוי ט א מסורה , װא ס אי ז איבערגעגאנ ־ 

גע ן פו ן דו ר צ ו דור , זאל ן דאר ט האב ן געװע ן ד י ברונעמם , װא ם 
זענע ן פארפול ט געװע ן מי ט ד י דערמארדעט ע ױדיש ע קיגדער״ . 

א גענו י ביל ד װעג ן דע ר דאזיקע ר קאטאסטראפ ע הא ט באשריב ן 
דע ר אסטרע־געבירטיקער , נתן־נט ע האנאװער , װעלכע ר אי ז געבליב ן 
בי_ י ייד ן דע ר קלאסישע ר שרײבע ר פו ן ד י גזרו ת ת״ ח ות״ט . 

אי ן זײ ן ספ ר ״ױ ן מצולה ״ (״דע ר קאזאקישע ר אפגרונט״ ) װא ם ע ר 
הא ט ארויםגעגעב ן אי ן װענעציע , אי ן יא ר 1652 , גי ט איבע ר רע ר מחב ר 
ד י היםטאריש ע כראני ק װעג ן אומקו ם פו ן פי ל ױדיש ע קהילות , פו ן א 
רײ ע שטע ט או ן שטעטלעך . 

װעג ן אםטר ע — שרײב ט נתן־נט ע האנאװע ר : 

״ . . . אי ן אסטר ע או ן אי ן מעזעריט ש זעגע ן זי ך צונויפגעלאפ ן 
צע ן טויזנ ט ױד ן טי ט זײער ע פאמיליעם . 

אי ן טיט ן דע ר נאכ ט אי ז דע ר דוכו ם דאמיני ק ארוי ם פו ן 
שטאט , מי ט זײ ן װינצי ק חײל . ד י געפא ר אי ז געװאר ן גרויס . דור ך 
מודעו ת הא ט מע ן צװוים ן געגעב ן דע ר באפעלקערונג , א ז מע ן 
זא ל װא ם שנעלע ר אנטלויפן , קײ ן אײ ן ױ ד זא ל ניש ט בלגיב ן אי ן 
שטאט . 

װע ר ע ם הא ט געהא ט פער ד או ן װאג ן אי ז געפארן , װע ר ניש ט 
— אי ז געגאנגע ן צופום . מע ן אי ז געלאפ ן פו ן אסטר ע קײ ן דובנע . 

שבת־חז ן אי ז דא ם געװע ן : ע ם האב ן זי ך געצויג ן דר ײ רײע ן 
פורן , אײנ ע לעב ן דע ר אנדערע ר — אי ן דע ר ברײ ט — אוי ך א 
מרח ק פו ן זיב ן מי_יל , פו ן אסטר ע בי ז דובנע , אחו ץ ד י צא ל פוםגײער . 


49 



מיכ ל גרינע ם 


ארו ם צװ ײ באטא ג האב ן אונד ז אנגעיאג ט דר ײ רײטער : 8 
ײ ד מש ה צורן ש (גאלדשמיד ) פו ן אםטר ע או ן צװ ײ פאנעם , װעלכ ע 
האב ן געזאגט- . ״װא ם גײ ט אי ר פאמעלעך , דע ר שונ א אי ז שױ ן 
באל ד ד א ! ע ר אי ז שוי ן אי ן מעזעריטש , מי ר זענע ן קוי ם פו ן אי ם 
ניצו ל געװארן! ״ 

ע ם אי ז געװאר ן א בהלה , מ׳הא ט אל ץ ארויםגעװארפן , ע ם 
הא ט זי ך געװאלגער ט גאלד , זילבער , בגדים , םפרי ם או ן בעטגע ־ 
װאנט . א טײ ל האב ן פארלאז ט ד י פור ן או ן זענע ן אנטלאפ ן אי ן 
װאלד . פי ל פרויע ן האב ן אי ן דע ר בהלה , פארלאז ן זײער ע קינדע ר 
אי ן ד י פור ן או ן זענע ן געלאפ ן זי ך צ ו באהאלט ן אי ן ד י װעלדע ר 
או ן אי ן ד י גריבער , כד י צ ו ראטעװע ן זײע ר אײג ן לעבן״ . 

װעג ן ד י שחיטו ת אי ן אםטר ע זענע ן פאראנע ן טרויעריק ע כראניקע ס : 

ד י קאזאק ן פלעג ן ערטערװײ ז אויפהענגע ן אוי ך אײ ן בוי ם א פאליאק , 

א ױד ן או ן א הונט . צ ו דע ם בוי ם אי ז אוי ך צוגעבונד ן געװאר ן א פלאקאט , 
אוי ך װעלכ ן ע ם אי ז געװע ן אויפגעשריבן : ״ליאך , זשי ד ד א םאבאק א 
— װיר א יעדנאקא ״ ( א פאליאק , א יי ד או ן א הונ ט האב ן דע ם זעלב ן 
גלויבן) . 

פו ן דע ר ערשטע ר הריג ה זענע ן א ם ך אנטלאפן , צװיש ן ז ײ אי ז 
אוי ך געװע ן דע ר אב״ ד (אײבער־רב ) פו ן װאלי ן ר ׳ נתן־נט ע כהנ א או ן 
דע ר בע ל הט״ ז (ר ׳ דו ד םעגאל) . 

דע ר בעל־הט״ ז הא ט זי ך געראטעװע ט אי ן שטעט ל אליק . ע ם הא ט 
זי ך אי ם אײנגעגעב ן צ ו באהאלט ן אי ן פאלא ץ פו ן דע ם דוכו ם ראדזױויל . 

צװיש ן ד י הרוגים־קדושי ם פו ן אםטר ע זענע ן געװען : דע ר באוװם ־ 

טער , אי ן יענע ר צי_יט , ר ב ר ׳ יעק ב חםיד , װא ם װער ט דערמאנ ט אי ן םפ ר 
״צע ר ב ת רבים ״ או ן מש ה האנאװע ר — דע ר פאטע ר פו ן נתן־נט ע הא ־ 
נאװער . 

לוי ט א מםורה , װא ם װער ט דערצײלט , א ז אי ן אסטר ע האב ן זי ך 
געװאלגער ט אי ן אל ע גאםן , נא ך ד י צװ ײ שחיטות , ד י יידיש ע הרוגים , 
צענויפגעמיש ט מי ט ד י טויט ע קערפער ם פו ן ד י געפאלענ ע אוקראינער . 
ע ם אי ז אוממעגלע ך געװע ן צ ו אונטערשײדן , װע ר ם׳זענע ן ד י ײדיש ע 
גפשות , כד י ז ײ צ ו ברענגע ן צ ו קבר־ישראל . 


60 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ר י רבני ש האב ן באשלאסן , צענויפשאר ן אל ע טויטע , יידיש ע או ן 
נישט־ילדיש ע או ן באגראב ן צוזאמען . 

ד י ברידער־קברים , אדע ר װ י מע ן הא ט ז ײ גערופ ן אי ן אסטר ע 
״קװארעםלאך ״ (״קברותלעך״ ) זענע ן געװע ן פי ר או ן ניש ט דרי_ י װ י ע ס 
גי ט א ן דע ר שרגיבע ר פו ן ״ד י ײד ן אי ן אוקראינע״ . אי ן יענע ר עפאכ ע 
האב ן זי ך געפונע ן ד י קבריש׳לע ך אויםע ר דע ר פעםטונ ג פו ן שטאט , אבע ר 
מי ט דע ר צי_יט , װע ן ד י פעסטונ ג אי ז צעשטער ט געװאר ן או ן ד י שטא ט 
אי ז זי ך פונאנדערגעװאקסן , זענע ן ד י ״קװארעםלעך ״ געבליב ן אינערהאל ב 
פו ן שטאט , בי ז ד י לעצט ע צי_יט ן זענע ן ז ײ פארבליבן . 

פו ן דע ם גרוים ן אומגלי ק אי ז פארפאם ט געװאר ן א םפעציעל ע קינה , 

אי ן װעלכע ר ע ם װער ט אויםגעדריק ט דע ר צע ר או ן װײטי ק פאר ן פאר ־ 
גאםענע ם ײדיש ן בלוט . ע ם זאג ט זיך , צװיש ן אנדערן , אי ן דע ר קלאג ־ 
באשרײבונ ג : 

״ . . . פארשאלטענ ע טמאי ם זענע ן אי ן אונדזע ר שטא ט געקו ־ 

מע ן אי ן יא ר ת״ה , ז י ארומגערינגלט , אלע ם בארױבט , געשענדע ט 
מײדלע ך או ן װײבע ר או ן אויםגעהרגע ט זיב ן טויזנ ט נפשות , מענע ר 
וױיבע ר או ן קינדער . ד י שיל ן או ן בתי־מדרשי ם געמאב ט פא ר 
שטאל ן פו ן פער ד או ן בהמו ת ; ד י הײליק ע םפרים , צעשניטענע , 

האב ן זי ך געװאלגער ט אי ן ד י גאסן , פארגאםענ ע אי ן פױיכ ן בלוט . 

אי ן יא ר ת״ ט האב ן ד י באנדיט ן זי ך וױיטע ר אומגעקער ט או ן נא ך 
מע ר פארשטארק ט ד י בלוט־באד . דא ם ײדיש ע בלו ט אי ז װ י װאםע ר 
געפלאםן , ד י טויט ע קערפער ם זענע ן פא ר ד י פײג ל א מאכ ל געװע ן ; 
באנאב ט זענע ן ד י טויזנטע ר קאזאק ן באפאל ן או ן אלעמע ן אוים ־ 
געשאכט ן אי ן ד י בעטן . פו ן ד י 300 ײדן , װעלכ ע האב ן פו ן װאל ד 
זי ך אומגעקערט , האב ן בלוי ז דרי_ י מענטש ן מי ט לעב ן זי ך גערא ־ 
טעװעט ״ . . . 

אי ן ד י געשריפט ן פו ן היםטאריקע ר שמעו ן דובנאװ , װער ט דער ־ 
םאנט , א ז דע ר אםטרע ר תוש ב — קאפאליעװיט ש הא ט געשװויר ן אי ן 
לויצקע ר געריכט , אי ן יא ר 1661 , א ז אי ן אםטר ע זענע ן פו ן דע ר קאטאם ־ 
טראפ ע געבליב ן בלוי ז פינ ך הײזער . זי_י ן שבוע ה אי ז פראטאקאליר ט 
געװאר ן אי ן לויצקע ר פינקם , מיט ן דאטו ם — ״ 15 ט ן םענטיאב ר 1661 ״ . 


51 



מיכ ל גרינע ם 


אוי ך װער ט אי ן זעלב ן פיגק ם געשילדער ט דע ר גרויםע ר חורבן , װא ם 
הא ט געטראפ ן ד י ייד ן אי ן אםטרע . 

ד י כמעלניצקי־שחיטו ת האב ן איבערגעלא-ז ן א טיפ ן רוש ם אוץ ז ד י 
ייד ן אי ן פוילן . דע ר ״װע ד ארב ע ארצות ״ (דע ר װע ד פו ן ד י פי ר לענדער ) 
הא ט פראקלאמיר ט דע ם טא ג פו ן דע ר נעמיראװע ר שחיט ה — כ ׳ סױו ן — 
פא ר א נאציאנאל ן טרויערטא ג או ן תענית . 

צװיש ן ד י דרי_ י הונדער ט בלןענדיק ע קהילות , װא ם זענע ן אומגעבראכ ט 
געװאר ן אי ן דע ר ציי ט פו ן ד י קאזאקן־אױפשטאנדן , אי ז אוי ך ד י אםטרע ר 
קהיל ה אװע ק מי ט רוי ך או ן בלוט . 


נעמע ן פו ן ד י געצײלט ע שטאט־תושבי ם אוי ף ״קבר־אבות ״ 

(ביל ד אוי ף זין מ 477 ) 

בײט ש מולקע , בײטשםא ז רחל , אסת ר או ז ליאװא , בראנשטײ ז טוליע , דרא ב חײם , חאסקל , 
טאני ע או ז צביה , װער ד שיםחה , װילקע ר װעני , װישניעװעצקי , ליאכאװיטשע ס אײניקל , 

צי ה ^טראמבער ג ברבה , ?זטער ז איצי ק או ז אנדערע . 


62 



53 


ד י װאנ ט פו ז 







5 . דא ם קהילה־לעב ן בי ז דע ם ס 2 ט ן יאדהונדער ט 


דע ר אויפבו י פו ן ד י קהילו ת אי ז פיילן . — ד י גאונים־השפע ה 
אי ן אםטרע . — ארגאניזאצי ע פו ן ד י קהילות . — װאלינע ר 
קהילות־פארבאנד , מי ט אםטר ע אי ן דע ר ׳עפיץ . — ד י אנטװיק ־ 
לונ ג פו ן דע ר חברה־קדי׳ם א אי ן שטאט . — תקנו ת פו ן דע ר חברה ־ 
קדי׳םא . — דא ס צעשפאלטענ ע קהילה־לעב ן אי ן שטאט . — ד י 
אויטאריטע ט פו ן א״בער־ר ב (אב״ד) . — ד י אדמיניסטראצי ע 
או ן װאלפלאטפאר ם פו ן חברה־קדי׳עא . — דע ר ג״םטיקע ר אי ־ 

בערברא ך פו ן 19 ט ן יארהונדערט . 


אי ן 16 ט ן או ן 17 ט ן יארהונדער ט הא ט זי ך שטאר ק אנטװיקל ט דא ס 
קהילה־לעין . ע ם הא ט דערגרױכ ט ד י מדרג ה פו ן א ן ארגאניזירטע ר קער ־ 
פערשאפט , בי ז צ ו דע ר שטופ ע פו ן אויטאנאמי ע אי ן דע ם גאנצ ן לעבנם ־ 
שטײגער : אי ן רעליגיעזן , קולטורעלן , געזעלשאפטלעכ ן או ן םאציאל ן 
לעבן , באזיר ט אוי ך תלמודיש ע או ן רבניש ע רעכטן . 

א גרוים ן שײכו ת צ ו דע ר אויםברײטערונ ג פונע ם קהילה־לעב ן אי ן 
פויל ן או ן אוקראינע , הא ט געהא ט ד י שטא ט אםטרע , װא ם הא ט זי ך 
גערעכנ ט פאר ן גי_יםטיק ן צענטע ר בי_ י ד י ץדן , מי ט איר ע גרוים ע לומדים , 
רבני ם או ן גאונים . דא ם שטײגער־לעב ן אי ן אםטר ע אי ז געװע ן א מוסטע ר 
פא ר אנדער ע קהילות , װא ם הא ט געפיר ט צו ם אויפבל י או ן ארגאניזאציע , 
בי ז דע ר פעדעראלע ר אויטאנאמישע ר פאראײניקונג . אי ן דע ר היםטארי ־ 
שע ר ביבליאגראפי ע פו ן יענע ר צי_יט , װער ט אפ ט דערמאנ ט ד י שטא ט 
אסטר ע אל ם דע ר װעגוױיזע ר פא ר אל ע שטע ט או ן שטעטלעך . אזו י ארו ם 
אי ז כדא י לענגע ר צ ו באלויכט ן יענ ע בלוענד ע עפאכ ע בגי ם ײדנטום , 
װא ס אי ז געװע ן ענ ג פארבונד ן מי ט דע ר שטאט . 

אםטר ע אי ז געװע ן א ן אכםני ה ש ל תורה , מי ט ד י גרוים ע ישיבות . 

פד ן אל ע מדינו ת אי ז מע ן געקומע ן צ ו לערנע ן תור ה בי_ י ד י אםטרע ר 
גאונים , װײ ל שטודיר ן תור ה או ן גמר א אי ז געװע ן ניש ט נא ר ד י בעםט ע 


55 



מיכ ל גרינע ס 


מעגלעכקײ ט צ ו דערגרײכ ן א קהלש ן אמט , נא ר ע ם הא ט אוי ך צוגעגעב ן 
געזעלשאפטלעכ ע חשיבו ת או ן פרעםטיזש . 

װעג ן יענע ר בליענדע ר צי_י ט װער ט דערמאנ ט אי ן ״װעלט־געשיכפ ע 
פו ן ץדיש ן פאלק׳ / פו ן היםטאריקע ר שמעו ן דובנא װ : 

״.. . נא ך ד י צװ ײ מיטלעלטעריש ע צענטער ם פו ן בב ל או ן שפא ־ 

ני ע אי ז אי ן ערגע ץ ניש ט געװע ן אז א שטארק ע קאנצענטראצי ע פו ן 

דע ם ױדיש ן עלעמענ ט או ן אז א רחבו ת פא ר א ן אויטאנאטישע ר 

אנטװיקלונג , װ י ע ם אי ז געװע ן אי ן פויל ן פו ן 16 ט ן יארהונדער ט 

או ן ד י װגיטערדיק ע יארהונדערטער ״ . . . 

ד י י.יד ן זענע ן געװע ן פרי_ י או ן אויטאנא ם אי ן זײע ר שטײגער־לעבן , 

אי ן זײער ע מינהגים , אי ן זײע ר קלײדונ ג או ן אי ן זײער ע רעכטלעכ ע בא ־ 
ציונגע ן צװיש ן זיך . דע ר י.י ד הא ט זי ך געקאנ ט אויםלעב ן עקאנאמיש , 
םאציאל , קולטורע ל או ן רעליגיע ז אי ן זי_י ן קהילה , װא ם אי ז בי_ י אי ם 
געװע ן פאררעכנ ט פא ר זי_י ן ״מלוכה״ . 

ד י רעגירונ ג הא ט זי ך ניש ט געמיש ט אי ן דע ם אינערלעכ ן לעב ן 
פו ן ד י יידן . אי ן דע ר צװײטע ר העלפ ט פו ן 16 ט ן יארהונדערט , הא ט ד י 
רעגירונ ג אגינגעזען , א ז ע ם אי ז ניש ט באקװע ם אויפצומאנע ן ד י שטײער ן 
דירעקט . ע ס זענע ן אויטאריזיר ט געװאר ן ד י קהילו ת צ ו אגינמאנע ן דע ם 
קאפשטגיער . דור ך דע ם אלײ ן זענע ן לעגאליזיר ט געװאר ן ד י ארגאני ־ 
זאציע ם פו ן ד י קהילה־פארבאנדן . 

ע ם האב ן זי ך געבילדע ט פארבאנד ן פו ן ד י גוט־ארגאניזירט ע קהילות , 

לוי ט טעריטאריע ס או ן לענדער , אדע ר גרופע ם פו ן לענדער . ד י גרעםט ע 
פאראײניקונ ג אי ן א צענטראל ן פארלאמענ ט פו ן ד י גיד ן אי ן דע ר פוילישער ־ 
ליטװישע ר מדינה , אי ז געװע ן דע ר ״װע ד ארב ע ארצות ״ (דע ר װע ד פו ן 
פי ר לענדער) , אמא ל אוי ך ״חמיש ה ארצות״ : גרויס־פויל ן (מי ט דע ר 
הויפט־שטא ט פויזן) , קלײן־פויל ן(קראקע) , רײם ן(לװאװ) , װאלי ן(אסטרע ־ 
קרעמענעץ ) או ן ליט ע (בריםק־גראדנע) . 

אי ן יא ר 1623 אי ז ליט ע ארויםגעטראט ן פונע ם אלגעמײנע ם װע ד או ן 
הא ט געשאפ ן א ן אײגענעם . ד י פאראײניקט ע פארבאנד ן פו ן ד י קהילות , 
דע ר ״װע ד ארב ע ארצות ״ הא ט פונקציאניר ט װ י א ן אנערקענט ע מלוכהש ע 
אינםטיטוצי ע מי ט לעגאלע ר ױריםדיקצי ע איבע ר דע ר גאנצע ר יידישע ר 
באפעלקערונג . דע ר װע ד אי ז פאראלע ל געװע ן געגליכ ן צ ו א ״םײם״ , 
אדע ר םנהדרין . 


66 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר פארבאנ ד הא ט געהא ט פלענ&ר ע פערזאמלונגע ן צװ ײ מא ל 
א יא ר : אי ן פריליג ג או ן אי ן הארבםט . ד י פארזאמלונגע ן פלעג ן פאר ־ 
קומע ן אי ן דע ר צײ ט פו ן ד י גרויס ע יערלעכ ע ירידים , צ ו װעלכ ע ע ם פלעג ן 
זי ך צוזאמענפאר ן פי ל םוחרים , כלל־טוערם , רבנים , ראשי־ישיבו ת טי ט 
זײער ע תלמידי ם או ן דעלעגאט ן פו ן ד י קהילות . ב ײ ד י זיצוגגע ן פו ן 
װע ד פלעג ן אגגענומע ן װער ן באשלוםן , תקנו ת או ן פראקטיש ע אנט ־ 
שײדונגע ן װעג ן פארשידענ ע קהילה־ענינים , מערםטנם , לוי ט דע ר נויט ־ 
װענדיקײ ט פו ן דע ר צײט . 

ד י פריליגג־פארזאמלונגע ן פלעג ן פארקומע ן אי ן לובלין , אי ן דע ר 
צי_י ט פו ן גרוים ן יארמארק , צװיש ן פורי ם או ן פם ח ; ד י הארבםט־םעםיע ם 
פלעג ן פארקומען , ס׳רוב , אי ן יאראםלא װ (גאליציע ) אי ן חוד ש א ב אדע ר 
אלול . א קאלירפו ל ביל ד פו ן ד י ירידי ם או ן ד י װעד־צוזאמענפארן , הא ט 
געגעב ן דע ר מחב ר פו ן ״ױ ן מצולח ״ — נתן־נט ע האנאװע ר : 

״...או ן אוי ף יעד ן ירי ד פלעג ן זי ך צונויפקומע ן עטלעכ ע 
הונדער ט ראשי־הישיבו ת או ן עטלעכ ע טויזנ ט בחורי ם או ן גוײם , 
להבדיל , װ י זאמ ד אויפ ן ברע ג ים . װארו ם פו ן אל ע עק ן װעל ט פלעג ט 
מע ן זי ך צונויפקומע ן אויפ ן יריד . או ן װע ר ע ם הא ט געהא ט א 
זו ן אדע ר א טאכטע ר אויף ו חתונ ה צ ו מאכן , פלעג ט פאר ן אויפ ן 
ירי ד או ן זי ך משד ך זײן . װארו ם איטלעכע ר הא ט דארט ן געפונע ן 
זיי ן גלײכ ן או ן זי_י ן פאר . א ט אזו י פלעג ט זי ך מאכ ן עטלעכ ע הונ ־ 

דער ט חתונו ת אוי ף יעד ן יריד , או ן א מא ל — אי ן ד י טויזנטע ר 
ארגין . או ן ץד ן ם ײ מאנםבילן , םי י פרויען , פלעג ן קומע ן אויפ ן יריד , 
אנגעטא ן אי ן בגדי־מלכות , װארע ם ז ײ זענע ן געװע ן חשו ב אנגעזעע ן 
בי_ י דע ר רעגירונ ג או ן בכל ל בי_ י גוײם ״ . . . 

פו ן געװיםע . מקורו ת אי ז באקאנ ט א ז אינע ם צוזאמענפא ר פו ן ״װע ד 
ארב ע ארצות ״ װא ם אי ז פארגעקומע ן אי ן לובלין , אי ן יא ר 1648 , הא ט 
גענומע ן אנטײ ל דע ר אײבער־ר ב פו ן אסטרע , דע ר גאו ן או ן תלמיד־חכ ם 
דע ר ט״ ז (טור י זהב) . 

אי ן דע ם פינק ם פו ן ״װע ד ארב ע ארצות ״ װער ט אויםפירלע ך בא ־ 
ריכטע ט װעג ן ד י װעד־םעםיעם , װא ם פלעג ן פארקומע ן אי ן לובלין , אדע ר 
יאראםלאװ . 

ד י גרעסט ע רבניש ע אויטאריטעט ן פו ן אםטר ע האב ן גענומע ן אנטײ ל 
אי ן ד י זיצונגען . 


57 



מיכ ל גרינע ם 


ע ם װער ן אפ ט מא ל דערמאנ ט ד י נעמען : דע ר מהרשא , דע ר ט״ז , 
אברהם־הכה ן ראפאפארט , נתן־נט ע כהנא , אברהם־מענד ל טאשקי , אהרון ־ 
זעלי ק ב״ ר יהודה־לײב , ר ׳ שמעלקע , אשר־דװי ד ב ן דװיד , שמוא ל ב״ ר 
משה , ױם ף ב ר משה , נפתל י ב ר יצח ק כץ , ױא ל ב ר יצח ק אײזי ק האלפערין , 
ר ׳ אברה ם מאיראװיט ש או ן פי ל אנדער ע רבנים . 

ד י פונקציע ס פו ן װע ד אי ז געװע ן פארשידנארטיק . דע ר װע ד אי ז געװע ן 
ד י געזעצגעבעריש ע מאכ ט אי ן אל ע פראגע ם פו ן רעכ ט (האנדל־רעכט , 
פאמיליע־רעכט , רעליגיעזע־רעכט) , ױרידיש ע םיכסוכי ם צװיש ן אײנצלנ ע 
קהילו ת או ן פראצעם ן צװיש ן אײנצלנ ע מענטש ן או ן אינםטיטוציעם . דע ר 
װע ד אי ז געװע ן ד י אפיציעל ע אינםטאנץ , װא ם הא ט אויפגעמאנ ט או ן 
פארטײל ט דע ם קאפשטײע ר ; ע ר אי ז אוי ך געװע ן דע ר העכםטע ר 
שתדל ן פא ר דע ם ילדיש ן פאל ק אי ן באצױנגע ן מי ט דע ם קעניג , אדע ר 
מי ט דע ר מלוכה־מאכט . ע ר אי ז געװע ן דע ר העלפע ר אי ן דע ר צי_י ט פו ן 
נויט , גזרו ת או ן סכנות . 

ע ם הא ט זי ך צעבלי ט או ן צעװאקם ן דא ם ילדיש ע קהילה־לעב ן אי ן 
פוילן , ו װ דע ר יל ד הא ט זי ך געפיל ט רולקע ר בנוג ע זי_י ן אײגענע ם גור ל 
או ן דע ם גור ל פו ן זי_ינ ע קינדער , ע ר הא ט זי ך געפיל ט פרי_ י צװיש ן 
אײגענ ע או ן ״צװיש ן ילד ן װער ט מע ן ניש ט פארפאלן״ . דא ם אי ז געװע ן 
דע ר גװאלדיקע ר כו ח פאר ן גללםטיק ן אײנשטע ל פו ן דע ם ילדיש ן מענטש ן 
אי ן מיזרח־אײראפע . 

אי ן 17 ט ן או ן 18 ט ן יארהונדער ט אי ז אי ן פויל ן שוי ן געװע ן א בא ־ 
דנלטנד ע צא ל שטע ט או ן שטעטלעך , ו װ ילד ן האב ן געבילדע ט דע ם רו ב 
בני ן ורו ב מני ן פו ן דע ר גאנצע ר באפעלקערונ ג ; ע ס אי ז װידע ר געװאר ן 
א נאציאנאלע ר קיבו ץ מי ט א ן אײגענע ר שפראך , מי ט אײגענ ע פארמע ן 
פו ן םאציאל ן לעב ן או ן מי ט א פארצװײגטע ר סיםטע ם פו ן אויטאנאמיש ע 
אינםטיטוציעם . 

אי ן דע ם 17 ט ן יארהונדער ט הא ט זי ך געשאפ ן דע ר װאלינע ר קהילות ־ 
פארבאנ ד (לוצק , אםטרע , לודמי ר או ן קרעמענעץ) . צ ו ז ײ האב ן געהער ט 
ד י ארומיק ע נאענט ע או ן װײטער ע שטעטלעך . אםטר ע אי ז געװע ן פאר ־ 
רעכנ ט פא ר ד י מע ר רעפרעזענטאטױו ע פו ן אלע . ז י הא ט זי ך געשמ ט 
אל ם ״מעטראפאליע״ , ד י קרוינשטא ט איבע ר 282 גרוים ע או ן קלײנ ע 
ישובים . פו ן אוקראינע , װעלכ ע זענע ן געװע ן אונטע ר דע ר הערשאפ ט 
פו ן אײבער־ר ב (אב״ד ) פו ן גאנצ ן װאלינע ר פארבאנד . דע ר אײבער־ר ב 


58 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


הא ט געװוינ ט אי ן אםטרע . אוי ך װער ט באשטעטיקט , א ז אםטר ע הא ט 
פארנומע ן דע ם ערשט ן פלא ץ אי ן פארבאנ ד לוי ט ד י צא ל שטײערן , װא ם 
ד י אםטרע ר קהיל ה הא ט אויפגעמאנט , װעמענ ם םומ ע אי ז געװע ן ד י 
גרעםטע . 

* , * 

* 

זײע ר א װיכטיק ע רא ל הא ט געשפיל ט אי ן לעב ן פו ן יןדיש ע קיבוצי ם 
— דא ם יןדיש ע שטעטל . יןד ן האב ן געשאפ ן א ן אײגענע ם אר ט לעבן , 
אי ן א ן אײגעגע ר םביבה . דע ר ין ד אי ז געװע ן א ין ד אי ן דע ר הײ ם או ן 
א ין ד אי ן גא ם ; א ין ד אי ן בית־מדר ש או ן א ין ד אי ן מארק . קײנע ר 
הא ט זי ך גיש ט געשעמ ט מי ט יןדישקײט . 

דא ם הא ט זי ך אײנגעגעב ן ביםלעכװײז , בי ז דא ם יןדיש ע שטעט ל 
הא ט פארגומע ן א װיכטיק ע ראל , אל ם צענטע ר פו ן יןדיש ן גײםטיק ן 
לעבן . ד י דאזיק ע תקופ ה הא ט אנגעהאלט ן ביז ן םו ך פו ן 19 ט ן יארהוגדערט . 

אי ן אםטר ע הא ט זי ך קאנצענטריר ט דא ם גאגצ ע קהילה־לעב ן אי ן 
דע ר ״חברה־קדישא״ , װעלכ ע הא ט געהא ט ד י מאכ ט איבע ר דע ם יחי ד 
או ן כלל , אוי ך אל ע צװײג ן פו ן קולטורעל ן או ן געזעלשאפטלעכ ן לעבן . א ט 
ד י פאלקם־איגםטיטוצי ע הא ט זי ך אוי ך גערופ ן ״גטיל ת חם ד ש ל אמת״ , 
אי ן װעלכע ר ע ם זענע ן געװע ן אנגעשלאס ן ניש ט נא ר רבני ם או ן אנגע ־ 
זעענ ע באלעבאטים , נא ר יעדע ר ין ד הא ט זי ך גערעכנ ט פא ר א גליקלעכן , 
װע ן ע ר אי ז אנגענומע ן געװאר ן אל ם מיטגלי ד אי ן דע ר חברה . 

ע ם הא ט אי ן שטא ט עקזיםטיר ט א פארצװײגט ע צא ל אנשטאלט ן 
או ן חברות : תלמוד־תור ה או ן צדקה , דערצןונג , בתי־מדרשים , ביקור ־ 
חולים , קבורה , פדױ ן שבוײם , א גמילת־חםד־קאם ע הא ט עקזיםטיר ט אל ע 
יאר ן ; ד י ״חברה־תהילים ״ הא ט געגרינדע ט ר ׳ ױד ל חסיד , װעלכ ע הא ט 
זי ך געפונע ן אי ן ר ׳ ײבי ם שילכ ל בי ז ד י לעצט ע צי_יטן . אוי ך זגינע ן געװע ן 
משגיחי ם אוי ך מערק , שאצער ם פו ן פארמעגנ ם אוי ך צ ו באשטימע ן ד י 
שטײערן . איטלעכ ע גרופע , אדע ר חבר ה הא ט געטראג ן דא ם אחרױ ת פא ר 
זײע ר פונקציע . ברא ש פו ן אל ע אינםטיטוציע ם אי ז געשטאנע ן ד י ״חברה ־ 
קדישא״ . ז י הא ט צענטראליזיר ט דא ס גאנצ ע געזעלשאפטלעכע , סאציאל ע 
או ן קולטור־לעבן . אוי ך אי ר חשבו ן הא ט ז י אויםגעהאלט ן ד י אינםטיטו ־ 
ציע ס מי ט אל ע הצטרכותן . דא ם אי ז געװע ן ד י פאקטיש ע קהילה , װעלכ ע 
הא ט רעגלאמענטיר ט דא ם שטײגער־לעבן . ז י הא ט ארויםגעגעב ן תקנו ת 
צ ו באקעמפ ן לוקםו ם או ן ברײ ט לעבן , װעלכ ע רעגלאמעגט ן האב ן געהא ט 


59 



מיב ל גרינע ם 


ד י קראפ ט או ן צושטימונ ג פו ן דע ם װע ד פו ן װאלינע ר קהילוח־פארבאנ ה 
ע ם אי ז געװארנ ט געװארן , א ז ייד ן זאל ן ניש ט טראג ן קײ ן צ ו טגיער ע 
מלבושים , פרויע ן זאל ן זי ך שטאר ק ניש ט פוצ ן או ן ריים ן ד י אויג ן מי ט 
צירונ ג או ן טי_יער ע מאנטלען , בכד י ניש ט ארויסצורופ ן קײ ן קנאה־שנא ה 
פו ן דע ר ארומיקע ר באפעלקערונג . 

ד י אםטרע ר קהילה , אדע ר ״חברה־קדישא ״ אי ז געװע ן א מינאטור ־ 
מלוכה , װעלכ ע הא ט דיקטיר ט נארמע ן אינע ם יידיש ן לעבן , אונטע ר דע ר 
השגח ה פו ן ד י גרוים ע לומדים־תלמודיםטן . 

ד י װאלינע ר קהילו ת האב ן שטאר ק געקעמפ ט קעג ן ד י ױדן־לומדים , 

װא ם האב ן פא ר געל ט געקויפ ט בי_ י ד י װאיעװאדא ם או ן םטאראםטע ס 
רבניש ע אמט ן או ן אפיל ו דע ם העכםט ן פאםט ן פו ן כםא־הרבנות . אויפ ן 
צוזאמענפא ר פו ן װאלינע ר קהילות־פארבאנד , װא ם אי ז פארגעקומע ן אי ן 
יא ר 1635 אי ז אנגענומע ן געװאר ן א ן החלט ה — צ ו פארבאט ן קויפ ן 
רבניש ע שטעלע ם ; פא ר ניש ט אויספאלג ן דע ם דאזיק ן באשלו ם או ן 
איםו ר הא ט געדרא ט מי ט חרם . א גרוים ן חל ק אי ן דע ר דאזיקע ר דער ־ 
גרײכונ ג הא ט געהא ט דע ר אײבער־ר ב פו ן אםטרע , װעלכע ר הא ט מי ט 
זי_י ן אויטאריזיר ט װאר ט מיטגעװירק ט אוין ז ד י זיצונגע ן פו ן װאלינע ר 
קהילות־פארבאנד . 

ד י ״חברה־קדישא ״ אי ן אםטר ע אי ז געװע ן שטאר ק באליב ט בי_ י ד י 
ייד ן אי ן שטאט , כאט ש ד י פשוט ע ױד ן האב ן ניש ט געהא ט קײ ן צוטרי ט 
או ן װירקונ ג אינע ם קהלש ן לעב ן ; ז ײ זענע ן ניש ט צוגעלאז ט געװאר ן 
— צ ו װער ן אויםדערװײל ט אי ן דע ר פארװאלטונג . בלוי ז תורה־קענע ר 
או ן גבירי ם האב ן געהא ט ד י מאכ ט אי ן זײער ע הענט . 

ניש ט לי_יכ ט אי ז אנגעקומע ן צ ו װער ן א מיטגלי ד אי ן דע ר ״חברה ־ 
קדישא״ . דע ר אםפיראנ ט אל ס אזעלכע ר הא ט באדארפ ט אויםפיל ן געװים ע 
פארמאליטעטן . קוד ם הא ט ע ר זי ך פרעזענטיר ט צ ו א קאמיסיאנם־זיצונ ג 
פו ן ד י גבאי ם מי ט א ביט ע ; ע ר הא ט באדארפ ט אײנצאל ן דע ם איינטריט ־ 
שטגיער , לוי ט דע ר באשטימונ ג פו ן ד י גבאי ם או ן אונטערשרײב ן א ן 
התחיבות , א ז גאנצ ע דרי_ י יא ר װע ט ע ר דינע ן דע ר חברה . לוי ט ד י רעגלא ־ 
מענט ן או ן ע ר װע ט ניש ט ארויםשטעל ן זײ ן קאנדידאטו ר אוי ך װעלכ ן 
ע ם אי ז אמ ט אי ן ד י פראבע־יארן . נא ך ד י דרג י יא ר דינם ט — אי ז ע ר 
ערש ט אנגענומע ן געװאר ן אל ם חב ר אי ן דע ר הײליקע ר חברה . 

פו ן דעם ט װעג ן זײגע ן געװע ן אויםנאמע ן פא ר רבנים , אדע ר אזעלכ ע 


60 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


װא ס האב ן זי ך אויםגעקויפ ט מי ט געלט , לוי ט דע ם אײנזע ן פו ן ד י גבאים . 
טײלטא ל פלעג ט פארקלעגער ט װער ן דע ר דינם ט בי ז צװ ײ יאר , אדע ר 
צ ו אײ ן יא ר בלוי ז — אי ן אויםנא ם פאל ן — װע ן ע ם הא ט זי ך געהאנדל ט 
װעג ן א ן אנגעזעענע ם פערזאן , אדע ר פא ר צוגעקומענ ע תושבים , װעלכ ע 
פלעג ן ברענגע ן באשטעטיקונגע ן פו ן קהילו ת פו ן אנדער ע שטעט ; א 
מא ל הא ט מע ן אי ן גאנצ ן באפרי_י ט פו ן פליכטנדינםט . יעד ן אקצעפטירט ן 
מיטגלי ד הא ט מע ן פארשריב ן אי ן שטאט־פינקם . 

אפיל ו נא ך ד י דר ײ יא ר הא ט דע ר מיטגלי ד ניש ט געהא ט ד י רעכ ט 
ארויםצושטעל ן זײ ן קאנדידאטו ר צ ו ד י װאלן , אוי ך צ ו פארגעמע ן דע ם 
אמ ט פו ן גבאי . ע ר הא ט געקאנ ט װער ן אויםגעװײל ט צוערש ט אל ם בורר , 
נאכדע ם אל ם גבא י פו ן טצבות־אפטײלונ ג או ן אזו י גראדנװײז , בי ז צ ו 
דערגרײכ ן א העכער ן טיט ל פו ן גבאי . אוי ך הא ט עקזיםטיר ט א פונק ט אי ן 
ד י תקנות , א ז א מיטגליד , ױנגע ר פו ן 24 יאר , הא ט ניש ט געקאנ ט װער ן 
אויםגעװײל ט אל ם גבאי . 

ד י נײ ע מיטגלידע ר האב ן אי ן זײע ר דרױ־יאריק ן דינם ט געהא ט א 
םפעציעל ן נאמע ן : מע ן הא ט ז ײ גערופ ן ״טרוטנים״ . זײע ר פליכ ט אי ז 
געװע ן צ ו זױ ן בי_ י א קראנק ן טא ג או ן נאכט , לוי ט דע ר רײע , זױ ן בי_ י 
דע ר טהר ה פו ן מת , לװי ה או ן קבורה . ד י טרוטני ם האב ן געהא ט איבע ר 
זי ך א ן עלטםטן , װעלכע ר הא ט לוי ט אינסטרוקציע ם פו ן גבאי , געגעב ן 
דירעקט ע פארארדענונגען , װעלכ ע ע ר הא ט קאנטראלירט . פא ר ניש ט 
אויספיל ן ד י רעגלאמענטן , הא ט מע ן אויםגעשלאם ן פו ן דע ר חברה . 

א ס ך ייד ן האב ן קאאפטיר ט זײער ע קינדע ר או ן אײניקלע ך צ ו דע ר 
״חברה־קדישא׳ / נא ך אי ן דע ר ױנגע ר עלטע ר או ן אפיל ו בי_י ם געבורט , 
װעלכ ע האב ן זי ך אויםגעדינ ט מי ט פליכט ן אי ן דע ר חבר ה בי ז זײע ר 
הײראט . נא ך דע ר חתונ ה זענע ן ז ײ פר ױ געװאר ן פו ן דינסט , מי ט פול ע 
מיטגלידער־רעכטן . אוי ך פרויע ן פלעג ן זי ך פארשרניב ן פא ר מיטגלידער , 
װעלכ ע האב ן באדארפ ט אויםפאלג ן ד י התחײבותן , נא ר א ן רעכ ט צ ו 
נעמע ן אנטײ ל אי ן ד י װאלן . 

ע ם הא ט אוי ך פאםיר ט א מאל , צולי ב א נויטװענדיקײט , אי ז אפגע ־ 
שטעל ט געװאר ן ד י רעגיסטראצי ע פו ן נױ ע מיטגלידע ר אוי ך א צייט . 
דא ס אי ז פארגעקומע ן אי ן יא ר 1772 , אי ן װעלכ ן פעריא ד ע ם אי ז בא ־ 
עלאם ן געװאר ן צ ו אפשטעל ן דע ם מיטגלידער־רעגיסטע ר אױ ף גאנצ ע 
זעק ם יאר . מי ט א כױו ן אי ז דא ם געטא ן געװארן , בכד י צ ו דורכפיר ן א 


61 



מיכ ל גרינע ס 


רײניקונ ג אי ן ד י רײע ן פו ן דע ר ברײטע ר טיטגלידערשאפט , וװ • ע ם אי ז 
געװע ן א צופלו ם פו ן נישט־געוװנטשענ ע עלעמענטן . 

דע ר בודזשע ט פו ן דע ר ״חברה־קדישא ״ אי ז געװע ן זײע ר א קאמפלי ־ 
צירטער , מי ט גרוים ע אויםגאבן . ד י אינםטיטוצי ע הא ט אויםגעהאלט ן 
מי ט שכירו ת : ד י רבנים , דײנים , מגידי ם או ן אנדער ע כלי־קוד ש ; םוב ־ 
װענציאניר ט דע ם ״הקדש ״ (לעצטנ ם הא ט דא ם זי ך גערופ ן — ״ביקור ־ 
חולים״ ) ; ארויםגעגעב ן היל ך פא ר אל ע װוילטעטיק ע אנשטאלט ן או ן 
יחידים ; םובםידיע ם פא ר קבור ה פו ן הרוגי ם אי ן אוקראינע . אוי ך אי ז 
אויסגעטײל ט געװאר ן א םפעציעלע ר פאנ ד פא ר ״פדױ ן שבוײם ״ (אוים ־ 
לײז ן ארעסטירטע) . אי ן יענע ר עפאכ ע אי ז דא ם געװע ן א ן אקטועל ע נויט ־ 
װענדיקײ ט — צ ו אױםלײז ן ארעםטירט ע יידן . ע ם פלעג ט פאםירן , א ז ד י 
ארעםטירטע , אדע ר פארמישפט ע ייד ן האב ן זי ך געשמדט , בכד י זי ך צ ו 
באפרױע ן פו ן תפיםה . טײלמא ל האב ן ד י געשמדט ע ױד ן געבראכ ט גרוים ע 
צרו ת פאר ן גאנצ ן כלל . א םפעציעלע ר לאם ט אי ן דע ם פינאנצן־בודזשע ט 
אי ז געװע ן דע ר פאנ ד ״מתנות״ . מע ן הא ט באדארפ ט פעריאדי ש שיק ן 
מתנו ת פא ר דע ר רעגירונג־מאכט , פא ר קאמענדאנט ן או ן דוכםים . מע ן 
הא ט אוי ך געמוז ט פארזארג ן מי ט מתנו ת דע ם פרעפעק ט או ן רעקטא ר 
פו ן יעזױטיש ן מאנאםטיר , כד י דערמי ט אויםמניד ן ד י אפט ע שענדונגע ן 
פו ן ױדיש ע לװױת , װא ם ד י םעמינאריםט ן האב ן דורכגעפירט , פו ן צײ ט 
צ ו צי_יט . 

אפ ט מא ל אי ז ד י מאטעריעל ע לאג ע פו ן דע ר ״חברה־קדישא ״ געװע ן 
א קריטישע ; ע ם האב ן ניש ט געםטייע ט ד י הכנםו ת אוי ך צ ו דעק ן אל ע 
הצטרכותן . אי ן אזעלכ ע נויט־פאל ן הא ט מע ן פארמשכנ ט רעליגיעז ע 
חפצי ם : א כתר , עץ־החײ ם או ן אנדערע . צייטנװײ ז זענע ן ד י חפצי ם 
ארײנגעפאל ן אי ן גוײש ע הענט , װא ם אי ז געװע ן א חילול־השם . אי ן יא ר 
1740 הא ט ד י פארװאלטונ ג אויםגעארבע ט ני_י ע תקנו ת פא ר דע ר חברה . 
ע ם אי ז פארבאט ן געװאר ן פא ר ייד ן — צ ו מאכ ן משכנות־טוי ש — אי ן 
נישט־ױדיש ע הענט . 

אי ן 18 ט ן יארהונדער ט אי ז ד י שטא ט צעטײל ט געװאר ן צװיש ן איר ע 
ױרשים , מי ט אפגעטײלט ע גאם ן פא ר יעד ן פירש ט באזונדער . דאמאל ם 
אי ז אוי ך צעטײל ט געװאר ן ד י ״חברה־קדישא״־אינסטיטוציע , מי ט א 
באזונדער ע אדטיניםטראציע , מי ט א באזונדער ן פינקם . 

אי ן יענע ר צײ ט אי ז אויםגעבוי ט געװאר ן ד י שי ל אוי ך קראםנעגירע ־ 


62 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


גאם , אי ן װעלכ ן מקום־קדו ש ע ם אי ז געשאפ ן געװאר ן א ני_י ע קהל־ארגא ־ 
ניזאציע , מי ט באזונדער ע הכנםו ת או ן הוצאות . 

אינע ם צעשפאלטענע ם קהילה־לעב ן אי ז טײלמא ל פארגעקומע ן 
טהלוקו ת צװיש ן בײד ע צדדים , װעלכ ע םיכםוכי ם ע ם פלעג ט אויםגלײכ ן 
דע ם אײבער־ר ב פו ן שטאט . 

ד י אינערלעכ ע שטרײט ן האב ן גור ם געװע ן פי ל שאד ן דע ר ײדישע ר 
באפעלקערונג . דא ם הא ט אפגעשװאכ ט ד י פרי_ינדלעכ ע באצױנגע ן מי ט 
אנדער ע װאלינע ר קהילות . 

א פארמעל ן פראטעם ט צ ו דע ר אסטרע ר קהיל ה האב ן צוגעשטעל ט 
ד י רבני ם פו ן קרעמעגעי ן או ן װלאדימיר־װאלינםק . ז ײ האב ן געמאכ ט א 
פארוװרף ו פא ר דע ם צעריסענע ם ױדיש ן לעב ן אי ן שטאט . 

דע ר עלםטיקע ר פירע ר פו ן דע ר ױדישע ר באפעלקערונ ג אי ז געװע ן 
ד ע רב , װעלכע ר הא ט פארנומע ן א װיכטיק ן אמט . אחו ץ זי_ינ ע גױסטיק ע 
פונקציעם , פלעג ט ע ר אוי ך זי_י ן דע ר ריכטער , דע ר רא ש פו ן ד י דײנים , 
דע ר אויםפירע ר פו ן ד י געזעצלעכ ע תקנו ת פו ן קהל , אי ן ד י עניני ם פו ן 
משפחה , װירטשאפ ט או ן רעליגיע . װעג ן צױויל ע או ן קרימינעל ע עניני ם 
צװיש ן ױד ן או ן קריםטן , פלעג ט דע ר פראצע ס פארקומע ן אונטע ר דע ם 
םישפ ט פו ן א קעניגלעכ ן װאיעװאדא . 

ד י מאקסימום־אויטאריטע ט אי ז געװע ן דע ר אײבער־ר ב (א ב בית־דין) , 

װא ס הא ט געװוינ ט אי ן שטאט . אל ע ייד ן זענע ן געװע ן אונטע ר זײ ן שוץ . 
ע ר פלעג ט מאכ ן װיזיט־רײזע ם אי ן ד י שטע ט או ן שטעטלע ך ; ע ר פלעג ט 
אינספעקציאניר ן ד י תקנו ת פו ן ד י קהילות , אויםבעםער ן ז ײ מי ט זי_י ן 
חתימ ה ; ע ר הא ט באשטימ ט איבערצופיר ן רבני ם פו ן אײ ן שטא ט אי ן 
א צװײטע ר אאז״װ . דע ם אײבער־ר ב הא ט מע ן געהאלט ן פא ר א צדיק , 
קײנע ר הא ט ניש ט געװאג ט זי ך אקעגנשטעל ן אים . 

בי_ י ד י זיצונגע ן פו ן װאלינע ר קהילות־פארבאנ ד אי ז דע ר אײבער־ר ב 
געװע ן פארטראטן , װעמע ן מע ן הא ט אויפגענומע ן מי ט גרוי ם פארא ד או ן 
כבוד . 

אי ן אםטר ע זענע ן געװע ן צװ ײ הויפט־רבני ם ; אײנע ר פא ר אײבער ־ 

ר ב או ן דע ר אנדערע ר — אײבער־ר ב או ן ראש־הישיב ה (אב״ ד ור״ מ — 
א ב בית־די ן ורא ש מתיבתא) . דע ר לעצטע ר הא ט אנגעפיר ט מי ט דע ר 
באוװסטע ר ישיב ה אי ן קלוי ז פו ן װעלכע ר ע ם זענע ן ארויםגעקומע ן גרוים ע 
פערזענלעכקײטן , לומדים , לויכטנד ע שטער ן אי ן דע ר ױדישע ר װעלט . ע ם 


63 



מיכ ל גריגע ם 


אי ז באקאנט , א ז אי ן אםטרע ר קלוי ז הא ט פארנומע ן בײד ע 8 מט ן םי ט 8 
מא ל — דע ר גאו ן ר ׳ דו ד םעגאל , דע ר בע ל הט״ ז (טורי־זהב) , װעלכע ר 
הא ט אנגעפיר ט מי ט דע ר גרויםע ר ישיב ה א ם ך יארן . פאר ן בע ל הט״ ז 
— הא ט פארנומע ן דע ם אט ט פו ן ראש־הישיב ה דע ר גאו ן השל״ה . 

דע ר שטאט־מגי ד הא ט פארנומע ן א װיכטיק ע פאזיצי ע אי ן דע ר 
קהילה . ע ר פלעג ט דרשענע ן אי ן ד י שבתי ם או ן ױם־טוב־טעג . ד י ערשט ע 
צװ ײ זיצפלעצע ר אי ן דע ר גרויםע ר שי ל זעגע ן געװע ן באשטימ ט פאר ן 
אײבער־ר ב או ן פאר ן מגיד . 

זײע ר א ן אנגעזעענע ם אר ט אינע ם קהילה־לעב ן הא ט פארנומע ן דע ר 
פארװאלטער , װעלכע ר הא ט אדמיניסטריר ט ד י ״חברה־קדישא ״ אי ן אל ע 
הינזיכטן . ע ר אי ז אוי ך געװע ן דע ר אפיציעלע ר רעפרעזענטאנ ט פא ר 
דע ר רעגירונג , אדע ר דוכוס . 

דע ר שטאט־שרײבע ר (םופר ) הא ט אמטיר ט אי ן אל ע רעליגיעז ע 
אקט ן : בתובות , קאנטראקט ן א״א . ע ר אי ז אוי ך געװע ן דע ר בוכפירע ר 
פו ן דע ר קהילה . 

אי ן דע ר ״חברה־קדישא ״ זענע ן פארגעקומע ן װאל ן יערלעך , או ם 
הושענא־רבה . מע ן פלעג ט אויםקלײב ן זיב ן גבאים , פו ן װעלכ ע זעק ם האב ן 
זי ך גערעכנ ט אי ן אמ ט צ ו צװ ײ חדשי ם יעדע ר פו ן ז ײ או ן דע ר זיבעטע ר 
הא ט פארטראט ן אל ע זעקם , דא ם הײםט , א ז אוי ב אימיצע ר הא ט ניש ט 
געקאנ ט אויספיל ן זי_י ן פונקציע , הא ט דע ר לעצטע ר שטעלפארטרעטע ר 
פארנומע ן זי_י ן אמ ט — צי_יטװי_יליק . אי ן א עיבור־יא ר הא ט מע ן אוים ־ 
געװײל ט אכ ט גבאים , דע ר לעצטע ר אי ז געװע ן באשטימ ט אויםשליםלע ך 
פאר ן עיבור־חודש . 

אוי ך זענע ן אויםגעװײל ט געװאר ן דרי_ י געהיל ך ־ גבאים , דרי י 
אדמיניםטראטאר ם או ן אײנערפא ר א ן עלטםט ן איבע ר אלע . פא ר דע ר 
מצבות־םעקצי ע זענע ן אויםגעװײל ט געװאר ן פי ר גבאי ם מי ט א ן עלטםט ן 
איבע ר זײ . 

ד י ארדענונ ג פו ן ד י תקנו ת הא ט אנגעהאלט ן בי ז דע ם יא ר 1770 , 

אי ן װעלכ ן מש ך ע ם אי ז אויםגעברײטער ט געװאר ן ד י טעטיקײ ט פו ן דע ר 
חברה . פו ן דאמאל ם א ן הא ט מע ן שוי ן פארמער ט ד י צא ל גבאי ם בי ז 
צװעלך , אזו י אוי ך אי ז פארמער ט געװאר ן ד י צא ל געהילפ ן או ן גבאי ם 
פא ר דע ר מצבות־אפטײלונג . 

יעדע ר אויםדערװײלטע ר גבא י הא ט אי ן זיי ן צװײ־חדשימדיקע ר 


64 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


פונקצי ע אנגעפיר ט מי ט דע ר קהילה . ע ר הא ט אדמיניםטריר ט ד י הכנםו ת 
או ן הוצאות , לוי ט זי_י ן אײגענע ם װילן . קיו ן קריטיקע ם קעג ן זי_י ן האנד ־ 
לונ ג הא ט מע ן ניש ט טאלערירט . דע ר גבא י הא ט זי ך געפיל ט מעכטי ק 
אי ן זײ ן אם ט או ן צולי ב זײ ן ראנ ג אי ן אויטאריטע ט הא ט מע ן אי ם צוגע ־ 
טײל ט בבוד . 

אי ן לוי ך פו ן דע ר צײ ט הא ט מע ן איבערגעביט ן ד י םטאטוטן , טי ט 
באגרענעצונגע ן פאר ן גבאי , בי י װעטע ן ע ס אי ז אפגענומע ן געװאר ן ד י 
אדמיניםטראצי ע פו ן פינאנצן . צ ו דע ר דאזיקע ר פונקצי ע הא ט מע ן צוגע ־ 
נומע ן א פארטרוױגגם־מאן , װעלכע ר הא ט זי ך גערופ ן ״פרנם״ . אי ן דע ם 
דאזיק ן אמ ט הא ט מע ן אנגעשטעל ט בלוי ז מאטעריעל־גוט־שטײענדיק ע 
פערזאנען , װעלכ ע זאל ן קאנע ן פרי_ י אדמיניםטריר ן או ן פו ן אײגענ ע געלט ־ 
מיטלע ן אויםצאל ן ד י נײטיק ע אויםגאבן , אי ן ד י שװער ע מאמענט ן פו ן 
דע ר קהילה . 

דע ם דאזיק ן אדמיניםטראטאר , אדע ר פרנם , הא ט מע ן ניש ט גע ־ 
װײלט , נא ר ד י פארװאלטונ ג הא ט אזעלכ ן אויםגעזוכ ט או ן אי ם צוגענו ־ 
מע ן אוי ך דע ם װיכטיק ן פאםטן . אוי ב ע ר הא ט זי ך ארנטלע ך אויפגעפירט , 
הא ט ד י פארװאלטונ ג צוגעשטימ ט ע ר זא ל בלניב ן װי_יטע ר אינע ם אמט . 

צװיש ן ד י באקאנט ע פרנםים , װא ם אי ן אםטר ע זענע ן געװע ן אנער ־ 
קענ ט פא ר פארטרוױנגם־מענטשן , זענע ן געװע ן : דע ר ר ב ר ׳ ױזפא , 
װעלכע ר הא ט פארנומע ן דע ם פאםט ן מע ר פו ן צװאנצי ק יא ר או ן דע ר ר ב 
ר ׳ שמעלק ע כ ץ — מע ר פו ן דרנוסי ק יא ר צי_יט . 

* > * 

* 

ד י ״חברה־קדישא ״ אי ז געװע ן דע ר נער װ פו ן אל ע געזעלשאפטלעכ ע 
הצטרכות ן או ן אוי ך אי ר אי ז געװע ן באזיר ט ד י גאנצ ע עקזיםטענ ץ פו ן 
דע ם קהילה־לעבן . פי ל קהילו ת האב ן געשעצ ט ד י אלט ע קהיל ה פו ן דע ר 
שטא ט אםטרע , ו װ ע ם האב ן געװירק ט ד י גרוים ע פערזענלעכקײט ן פו ן 
טהר״של , של״ ה הקדוש , מהרש״א , דע ר ט״ ז או ן אגדערע . 

* . * 

* 

נא ך ד י דר ײ צעטײלונגע ן פו ן פויל ן פו ן ד י יאר ן : 1772 , 1792 או ן 


65 



מיכ ל גרינע ם 


1795 , אי ז ד י םערהײ ט פו ן פויליש ן יידנטו ם ארגינגעפאל ן אי ן ד י גרענעצ ן 
פו ן דע ר נרויםע ר רוםישע ר אימפעריע . 

דערמי ט הא ט זי ך אנגעהויב ן א גאנ ץ ני_ י קאפיט ל אי ן דע ר יידישע ר 
געשיכט ע או ן אוי ך אינע ם גור ל פו ן ײדיש ן פאלק . 

דא ם קהילה־לעב ן אי ן אסטר ע הא ט פארלויר ן ד י באדײטונ ג אי ן 19 ט ן 
יארהונדערט , איבע ר דע ם איבערברוך , װא ם ד י צעטײלונגע ן פו ן ד י 
מדינו ת האב ן נור ם געװען . 


נעמע ן פו ן ביל ד ״צױניסטישע ר דראמאטישע ר קרײ ז אי ן אםטרע ״ 

(אוין * זי_י ס 362 ) 


ערשט ע רײ ע — פו ז רעכט ס — זיצז : בתי ה קאטע ק (אוטגעקומען) , סאני ע בעבט^ו ס (ישראל) , 
ניונ י פערלטוטע ר (ישראל) , דאצ י רײװײ 1 ע , ראז א קאטע ק (אוטגעקומעז) . 

צװײט ע רײע : יום ח לוקאט ש (רוסלאנד) , יאש ע גילבור ד (אוטגעקומעז) , ליאװ א קארנבלי ט 
(אוטגעקומעז) , חײ ם זײגערסא ז (אומגעקומעז) , זונד ל גרינע ס (פוילן) , דו ד שטאלמײםטע ר 
(אומגעקומעז) , גריש ע אודעדמא ז (אוטגעקוטעז) , דו ד מעליע ד (ישרא^) , יאש ע מעלצע ר 
(ישראל) , דו ד סטאליארא װ (ישראל) , או ז טאי ר װער ד (אומגעקומעז) . 

דריט ע רײע : אהרו ז װאלדטא ז (ישראל) , פאנ י קארקער , נחו ם שוח ט (ישראל) , װאװ ע ליקיב ־ 
מאבע ר (אומגעקומעז) , פאנ י פינקלשטײ ז (אומגעקומעז) , בעסי ק םאראק א (ישראל) , 
אסת ר שנאיפע ר (אוטגעקומעז) , ליאװ א דערעװיאנםק י (ישראל) , חאנצ י שטער ז (ישראל) , 
װאלק ע זײ ד (אומגעקוםעז , װעװ א קארנבלי ט (רוסלאנד) , פעדי א גורװי ץ (אומנעקומעז) ׳ 
בלאנק א שטערנגאל ד (רוםלאנד) , מיטי א זילבערשטײ ז (אומגעקומעז) , פעטי א בערעשטיװק א 
(אוטנעקוטעז ) או ז מונ י קאטשק ע (אומגעקוטעז) . 


66 




צוױיסמ ר א&טײ ר 




6 — גײםמיק ע מנהיגי ם 

7 — ד י ערשמ ע כודדררלןערייע ן 


8 — ספרי פ געדרוקם ע אי ן אסטר ע 















6 . - גײסטית ע מנהיגי ם 


אםטר ע — דע ר גייםטיקע ר צענטער . — מ . ביבער ם מאנומענ ט 
״מזכר ת ?גדול י אוםטרהא״ . — 33 גאוני ם אי ן ד י העכםט ע 
פאזיציעם . — ביבאיאגראפי׳ט ע שטריכ ן פו ן ד י שטאט־פערזענ ־ 
?עכקייט ן : זייע ר אעבן , אקטואצי ע או ן לעגענדע ס װעג ן ז״ . 


אי ן דע ר צי_י ט װע ן דע ר גײםטיקע ר קװא ל פו ן דע ם אײגנארטיק ן 
ױדיש ן לעב ן אי ן פויל ן אי ז געװע ן — תורה , אי ז דע ר ר ב אי ן דע ר קהיל ה 
געװע ן ניש ט בלוי ז דע ר פירע ר פו ן גניםטלעכ ע ענינים , נא ר ע ר אי ז געװע ן 
דע ר עלטםטע ר אי ן בית־דין , דע ר אויםטניטשע ר פו ן ד י דינים . ד י לומדים , 
ד י קענע ר פו ן תלמו ד זענע ן אזו י ארו ם געװאר ן ד י אפיציעל ע פירער ס 
פו ן דע ם אינעװײניקםט ן לעב ן פו ן ד י יידן . 

ד י שטא ט אםטר ע אי ז אי ן יענע ר עפאכ ע געװע ן דע ר גײםטיקע ר 
״קרוינצענטער ״ פו ן װאלין . אי ן אל ע יידיש ע קהילו ת הא ט מע ן געשעצ ט 
ד י דאזיק ע תורה־מעטראפאליע . 

ד י גאונים־פערזענלעכקײט ן האב ן פארבונד ן דע ם נאמע ן פו ן שטא ט 
מי ט יענע ר גניםטיקע ר תקופה . ז ײ האב ן אויםגעטגיטש ט דע ם שטאט ־ 
נאמע ן אי ן א רעליגיעז ן סימבא ל : ״אות־תורה ״ 

ד י גרעסט ע לומדיש ע אויטאריטעט ן האב ן געלעב ט או ן געהא ט א ן 
השפע ה אי ן אםטרע , נא ך אי ן אנהײ ב פו ן 16 ט ן יארהונדערט , א רוחנית ־ 
פעריאד , װא ם הא ט עקזיםטיר ט א ן איבעררײם , מע ר פו ן דרי_ י הוגדער ט 
יאר . 

ד י ישיב ה אי ן אםטר ע אי ז געװע ן דע ר אונױוערםיטע ט פא ר לומדים . 

אי ן דע ר דאזיקע ר ״אכםני ה ש ל תורה ״ האב ן געלערנ ט ד י בארימט ע 
םפורשי ם פו ן תלמוד , װא ם האב ן פארנומע ן רבניש ע שטעלעם . ז ײ זענע ן 
געקומע ן קײ ן אסטר ע פו ן ד י װניטםט ע מקוטו ת פו ן פוילן , ליט ע או ן אפילו , 
פו ן לענדע ר טחו ץ ד י פויליש ע גרענעצן . 


78 



מיכ ל גרינע ם 


מענד ל ביבער , דע ר לעצטע ר מאהיקאנע ר פו ן ד י לומדי ם אי ן אםטרע , 

הא ט אי ן זײ ן םפ ר ״מזכר ת לגדול י אוםטרהא ״ פאראײביק ט אריבע ר פי ר 
הונדער ט רבני ם או ן לומדים , װא ם האב ן געלערנ ט אי ן שטאט . דערמי ט 
הא ט ע ר אװעקגעשטעל ט א לעבעדיק ע מצב ה פא ר ד י דאזיק ע פערזענ ־ 
לעבקײטן . 

דע ר מחב ר הא ט אי ן יענ ע יאר ן געהא ט א פארגעפיל , א ז ע ס װע ט 
קומע ן א צי_יט , װע ן מע ן װע ט אפיל ו ניש ט װיס ן װ י אזו י ד י שטא ט הא ט 
אויםגעזע ן אי ן יענע ר עפאכע , װע ר זענע ן געװע ן ד י מענטשן־פערזענלעכ ־ 
קײטן , װא ס האב ן ד י שטא ט גרוי ם געמאכט . דע ר בעסטע ר היםטארישע ר 
ארכױו , דע ר אםטרע ר פינק ם אי ז פארברענ ט געװאר ן אי ן דע ר גרויםע ר 
שטאט־שרפ ה פו ן יא ר 1888 . אל ע םפרים , געדרוקט ע אי ן אםטרע , אדע ר 
אי ן אנדער ע מקומות , װא ם פלעג ן זי ך געפינע ן אי ן ד י בתי־מדרשים , 
אדע ר ערגע ץ ו װ — זענע ן פארניכטע ט געװארן . ד י אײנציק ע קװאל ן זענע ן 
געבליב ן — ד י מצבו ת אוי ך דע ם בית־הקברות , װעלכ ע זענע ן געװע ן 
אגינגעװארפן , צעבראכ ן או ן פארװיםט . 

פו ן א ט דע ם דאזיק ן מקור , פו ן ד י אנינגעפאלענ ע שטײנערנ ע מצבו ת 
או ן פו ן ד י פארשונגע ן אי ן אלט ע ארכױו ן אי ן פארשידענ ע שטע ט או ן 
שטעטלע ך פו ן פויל ן — הא ט דע ר מחב ר פו ן םפ ר ״מזכר ת לגדול י אום ־ 
טרהא ״ — אויפגעשטעל ט דע ם מאנומענ ט פא ר ד י גרוים ע גאוני ם פו ן 
יענע ר צי_יט . 

אינע ם צעט ל פו ן פערזענלעכקײטן , געב ן מי ר איבע ר ד י נעמע ן פו ן 
דרנ י או ן דרניםי ק גאונים , װא ם האב ן פארנומע ן אי ן שטא ט ד י העכםט ע 
אמט ן פו ן אײבער־ר ב או ן ראש־ישיב ה (אב״ ד או ן ר״מ ) : 


קלמ ן אברקשט ן 
שלמ ה לורי א (מהרש״ל ) 
מרדו ש 
אברה ם ז״ ק 
גדלי ה ליפשי ץ 

שלמ ה ב״ ר מרדכ י (ר ׳ שלומצי ) 
ישעיה ו הלו י הורװי ץ (של״ה ) 
מאי ר ב״ ר ױםן ז 
שמוא ל אליעז ר הלו י (מהרשא ) 
מש ה מפטי ר מאוםטרא ה 


אײבער־ר ב 

ראש־ישיב ה 

99 99 

אײבער־ר ב 

99 99 

ראש־־ישיב ח 

ראש־ישיב ה 

אײבער־ר ב 

אײבער־ר ב או ן ראש־ישיב ה 


74 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 



אײבער־ר ב 

שמשו ן בא ך 


// 

99 

נת ן נט ע כהנ א 

או ן ראש־ישיכ ה 

אײבער־ר ב 

דו ד םג ל (דע ר ט״ז ) 

# 99 

99 

99 

שטואל־שמעלק ע 


אײבער־ר ב 

ױא ל האלפערי ן 

או ן ראש־ישיב ה 

אײבער־ר ב 

יצח ק כ ץ ראפאפאר ט 

ח / / 

99 

99 

נפתל י הכה ן — בע ל םמיכת־חכמי ם 

״ 1 1 

99 

99 

בצלא ל הכה ן 


אײבער־ר ב 

אברה ם כהנ א 

או ן ראש־ישיב ה 

אײבער־ר ב 

יהודא־לײ ב ב״ ר אשר־ענזי ל 

ו / מ 

99 

99 

יצחק־אייזי ק הכה ן 


אײבער־ר ב 

ישרא ל חרי ף אלפערי ן 

פו ן װאלי ן 

אײבער־ר ב 

מש ה רא ש הגלי ל דק״ ק אםטר ע 

או ן ראש־ישיב ה 

אײבער־ר ב 

דו ד אלפערי ן 


אײבער־ר ב 

אברה ם משול ם זלט ן אשכנז י 

או ן ראש־ישיב ה 

אײבער־ר ב 

נפתלי־היר ץ הכה ן 


99 

99 

צבי־היר ש אשכנז י 

99 99 

99 

// 

מאי ר מארגולי ם 

99 99 

99 

99 

יצחק־אײזי ק חרי ף 

99 99 

99 

99 

אהרן־שמוא ל הכה ן 

99 99 

99 

99 

בצלא ל מארגולי ם 

99 99 

99 

99 

הײ ם הכה ן ראפאפאר ט 

99 99 

99 

99 

יעק ב הכה ן ראפאפאר ט 


פי ל חיבורי ם האב ן ד י גאוני ם ארויםגעגעבן , װא ם האב ן בארײכער ט 
ד י לומדות־ליטעראטו ר אי ן אל ע יןדיש ע ישובים . אוי ך האב ן ז ײ געגעב ן 
זײער ע הםבמו ת אוין ז םפרים , װא ם אנדער ע רבני ם או ן לומדי ם האב ן 
פארפאסט . 

לוי ט דע ר כראני ק פו ן מ . ביבער ם םפר , װער ט ד א געגעב ן א קור ־ 

צע ר איבערבלי ק פו ן א טײ ל גדולי־הדור , װעלכ ע האב ן דערהײב ן דע ם 
יחו ם פו ן דע ר היםטארישע ר שטא ט אםטר ע : 

ר ׳ קלמ ן אברקשט ן הא ט זי ך באזעצ ט אי ן אםטר ע אי ן ד י צײט ן פו ן 
גאו ן ר ׳ שלו ם שכנ א (צמ ח דוד) . ע ם אי ז ניש ט באקאנ ט אי ן װעלכ ן יא ר 


75 



מיכ ל גרינע ס 


ע ר אי ז געקומע ן פו ן לװא װ או ן אי ז געװאר ן דע ר ערשטע ר ראש־ישיבה . 
םעגלעך , א ז דא ם הא ט פאםיר ט אי ן דע ם יא ר 1518 . 

פו ן אםטר ע אי ז ע ר אפגעפאר ן קײ ן בריםק , פו ן דארט ן קײ ן ירוש - 
לים , אל ם ר ב פו ן דע ר אשכנזישע ר קהילה . 

אי ן זײ ן נגיע ם מקו ם הא ט ע ר זי ך געטראפ ן םי ט דע ם טחות ן ר ׳ יצ ־ 

ח ק לורי א (דע ר אר י הקדוש) . 

ר ׳ קלמ ן אי ז גפט ר געװאר ן אי ן ירושלי ם או ן אי ז געבראכ ט געװאר ן 
צ ו קבור ה אוי ף דע ם הר־הזיתים . 

ר ׳ שלמ ה לורי א — אי ז באקאנ ט מי ט ד י ראשי־תיבו ת רש״ ל ( 1510 - 
1573 ) . זײ ן יחום־עצמ ו צי ט זי ך נא ך פו ן רשין . 

אײדע ר ר ׳ קלמ ן אי ז אפגעפאר ן קײ ן בריםק , אוי ך דע ם פאסט ן פו ן 
אײבער־רב , הא ט ע ר גענומע ן שלט ה לוריא ן פא ר א ן אײדעם . אי ן יא ר 
1550 הא ט ד י קהיל ה אי ן אםטר ע באשטימ ט דע ם מהרש״ ל פא ר רב . 

אדאנ ק זײ ן לומדו ת או ן אויםערגעװײנלעכע ר חריפו ת אי ז ע ר פא ־ 
פולע ר געװאר ן אי ן גאנ ץ פויל ן או ן אי ן אויםלאנד . פו ן אל ע לענדע ר זענע ן 
געקומע ן ױנגעלײ ט קײ ן אםטר ע צ ו לערנע ן בי_ י ר ׳ שלמהן . זי_י ן בית ־ 
מדר ש אי ז געװע ן איבערפול ט מי ט לערגע ר או ן תלמידים , װעלכ ע האב ן 
דע ם רבי ן פארערט . 

ע ר הא ט אנגעשריב ן א מערקװירדיק ן פירו ש צו ם תלמו ד ״י ם ש ל 
שלמה״ , ע ר הא ט באװיז ן צ ו מאכ ן דע ם פירו ש אוי ך עטלעכ ע מסכתוח . 
מי ט זגינ ע פארפאםונגע ן אי ן תלמו ד הא ט ע ר געמאכ ט ד י שטא ט פא ר א 
גײםטיק ן צענטע ר פו ן דע ם װאלינע ר או ן ליטװיש ן ײדנטום . 

זײ ן ישיב ה אי ן אםטר ע הא ט געהא ט א שם . ד א הא ט ע ר פארנומע ן 
ד י אמט ן פו ן רב , ראש־ישיב ה או ן אײבער־ר ב איבע ר גאנ ץ װאלין , מי ט 
דע ר אויטאריזירטע ר פולמאכ ט פו ן דע ר רעגירונג . 

אפ ט מא ל הא ט ר ׳ שלמ ה לורי א באדארפ ט אינטערװעניר ן אי ן צי ־ 
װיל ע חילוקי־דעו ת ב ײ ײדן , םפעציע ל אי ן עניני ם פו ן לעגאל ן כאראקטעו • 

אי ן יא ר 1568 זענע ן געקומע ן קײ ן אםטר ע צװ ײ באוװםט ע יידיש ע 
ערד־באזיצער : יצח ק באראדאװק א או ן מענד ל איזאקאװיטש , א ז ד י 
העכםט ע רעליגיעז ע אינםטאנ ץ זא ל צװיש ן ז ײ אויםגלגיכ ן א םיכםוך . 

דע ר טריבונא ל אי ז באשטאנע ן פו ן : ר ׳ שלמ ה לורי א או ן רבני ם 
פו ן ברים ק או ן פינםק . 


76 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ם מרשל ם װער ק ״חכמ ת שלמה ״ או ן ״י ם ש ל שלמה ״ זענע ן אפגע ־ 
שאצ ט געװאר ן פא ר װערטפול ע םפרים . 

ד י לעצט ע יאר ן הא ט ע ר פארבראכ ט אי ן לובלין , װו • ע ם אי ז פארבליב ן 
א בית־מדר ש אוין ז זײ ן נאמען . 

ע ר אי ז געקומע ן צ ו זײ ן אײביקע ר ר ו — י ב כםל ו של״ ד ( 1573 ) . 

ר ׳ ישעיה ו הורװי ץ אי ז געװע ן ר ב אי ן פי ל שטע ט פו ן פויל ן או ן דײטש ־ 
לאנד . אוי ך אי ן אםטר ע הא ט ע ר פארנוטע ן ד י אמט ן פו ן ר ב או ן ראש־ישיבה . 

איבע ר ד י שרעקלעכ ע מהומו ת אי ז ע ר אװעקגעפאר ן קײ ן אר ץ ישרא ל 
אי ן יא ר 1621 , זי ך באזעצ ט אי ן ירושלים , נא ר דע ר פי_י ן פו ן גלו ת הא ט אי ם 
נאכגעיאג ט אוי ך אי ן דע ם לאנ ד פו ן ד י אבות . אי ן יא ר 1625 הא ט דע ר געלט ־ 
דורשטיקע ר פאש א פו ן ירושלי ם ארויסגעגעב ן א באפע ל צ ו כאפ ן ד י פאר ־ 
שטײע ר פו ן דע ר קהילה , צװיש ן זײ , אוי ך ר ׳ ישעיה ו הורװיצן , או ן האלט ן 
ז ײ פארשפאר ט אי ן תפיםה , בי ז װאנע ן ד י קהיל ה װע ט ארײנטראג ן א 
גרוים ן אויםקויןן . 

ר ׳ ישעיה ו הורװי ץ אי ז אװע ק פו ן ירושלי ם או ן זי ך באזעצ ט אי ן 
צפת , שפעטע ר אי ן טבריה , װו • ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן יא ר 1628 . 

אי ן ד י נעםטע ר פו ן דע ר פראקטישע ר קבלה , הא ט ע ר פארענדיק ט זי_י ן 
גרוים ן חיבור , װא ם ע ר הא ט אנגעהײב ן נא ך אי ן אײראפע , אונטער ן טיט ל 
— ״שנ י לוחו ת הברית״ , באוװם ט טי ט ד י ראשי־תיבו ת ״של״ה״ . דע ר םפ ר 
אי ז א גאנצ ע ענציקלאפעדיע , װו • ע ם אי ז אויםגעמיש ט קבלה , הלכה , מום ר 
או ן כללי ם פו ן תשובה . זי_י ן מײםטערװער ק הא ט פארענדיק ט זי_י ן זון . אי ן 
יא ר 1653 אי ז דע ר םפ ר געדרוק ט געװאר ן צו ם ערשט ן מא ל אי ן אמםטער ־ 
דא ם או ן אי ן יא ר 1802 אי ז דע ר ״של״ה ״ געדרוק ט געװאר ן אי ן אםטרע . 

דע ר טיטשינע ר כוה ן — אליעז ר ב״ ר שיטח ה אי ז געװע ן זײע ר בא ־ 
ליבט . ע ר הא ט פארמאג ט צװעל ך זי ן או ן צװעל ף טעכטער . אל ע זי_ינ ע בתו ־ 
לו ת האב ן חתונ ה געהא ט פא ר כוהנים . 

אי ן דע ם דאר ך טיטשין , א פינ ך װערם ט פו ן אםטרע , הא ט ע ר פארנומע ן 
דא ס רבנות . 

פו ן דו ר צ ו דו ר צי ט זי ך ד י לעגענד ע פו ן זגי ן פטיר ה : אײדע ר ע ר אי ז 
נפט ר געװארן , הא ט ע ר אנגעזאג ט זי_ינ ע זין , א ז מע ן זא ל אי ם מקב ר זי_י ן 
אוי ־ דע ם בית־עול ם אי ן אםטרע , צװיש ן ד י קברי ם פו ן ד י צדיקים . (אי ן 
פינק ס פו ן דע ר חברה־קדיש א אי ז געװע ן פארשריבן , א ז פי ל פערזענלעכ ־ 


77 



מיכ ל גרינע ם 


קײט ן האכ ן געהאלט ן פא ר הײלי ק ד י ער ד פו ן אםטרע ר בית־הקברו ת או ן 
גא ך ב ײ זײע ר לעבן , פלעג ן ז ײ קומע ן קײ ן אםטרע , זי ך אפגעקליב ן א קב ר 
אל ם אײגנטו ם און , זענע ן טאק ע פארבליב ן װוינע ן אי ן שטא ט בי ז דע ם 
לעצט ן טא ג פו ן זײע ר לעבן) . 

אי ן דע ר נאכ ט פ ו ן י ז טבת , פרגיטי ק צ ו — פו ן יא ר 1612 אי ז דע ר טי ־ 
טשינע ר כוה ן נפט ר געװארן . זײנ ע זי ן האב ן אי ם געטראג ן אוי ך ד י אק ־ 
םלע ן קײ ן אםטרע . ניש ט קוקנדיק , װא ם דע ר טא ג אי ז קור ץ או ן ע ם גײ ט צ ו 
שבת , האב ן ז ײ דא ך ניש ט פארשפעטיק ט מי ט דע ר לװיה . ז ײ האב ן דער ־ 
גרײכ ט אי ן שטא ט ארײן , מקב ר געװע ן דע ם נפט ר לוי ט זי_י ן שטאנ ד פו ן א 
צדי ק או ן נא ך קבור ה אי ז נא ך געװע ן אײ ן שע ה צײ ט צ ו זיצ ן שבעה , א שע ה 
פא ר קבל ת שבת . 

ד י ייד ן אי ן אםטר ע האב ן דא ם פאררעכנ ט פא ר א ״קפיצת־הדרך״־נם . 

ע ם אי ז ארומגעגאנגע ן א לעגענדע , א ז דע ר מהרש א — פלעג ט אל ע 
יא ר גײ ן אוין ז קבר־אבו ת פו ן טיטשינע ר כוה ן או ן זי ך אויםציע ן אוי ך זגי ן 
קבר . 


מהרש א 

דע ר מהרש א אי ז אײנע ר פו ן ד י לעגענדאר ע פיגורן , װעמענ ם נאמע ן 
אי ז געװע ן או ן געבליב ן שטאר ק פאפולע ר או ן באליב ט בי_ י ד י אײנװוינע ר 
פו ן אםטרע . מי ט זי_י ן אומבאגרענעצ ט װים ן או ן חכמה , מי ט זײנ ע אײגנ ־ 
שאפט ן או ן פאלקםטימלעכקײט , הא ט ד י פאפולאריטע ט פו ן גאו ן דער ־ 
גרײכ ט אי ן אל ע קרי_יז ן או ן לענדער , ו װ ױד ן האב ן געװוינט . 

ר ׳ שמוא ל אליעז ר אײדלם , אדע ר פארקירצט , ״דע ר מהרשא״ , אי ז גע ־ 
בויר ן געװאר ן אי ן קראק ע אי ן יא ר 1565 . זײ ן פאטע ר או ן דע ר פאטע ר פו ן 
ר ׳ דו ד םעגא ל(דע ר ט״ז ) — זענע ן געװע ן ברידער . פו ן דע ר מוטער ם צ ד 
אי ז דע ר מהרש א א ן אור־אײניק ל פו ן דע ם מהר״ ל פו ן פרא ג — דע ר בארימ ־ 
טע ר ר ב פו ן דע ר גולם־לעגענדע . 

דע ר מהרש א הא ט זי ך גערופ ן אויפ ן נאמע ן פו ן זײ ן שװיגער , װעלכ ע 
הא ט געהא ט א גרוים ן חל ק אי ן זי_י ן בארוןז . ז י הא ט אי ם געשטיצ ט אוין ז צ ו 
גרינד ן ישיבות . 

ד י ערשט ע ישיב ה װא ם ע ר הא ט געגרינדע ט אי ן פויזן , הא ט זײ ן שװי ־ 

גע ר אויםגעהאלט ן גאנצ ע צװאנצי ק יא ר ( 1585 — 1605 ) . דערפא ר הא ט ע ר 


78 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


זי ך גערופ ן ״ר ׳ שמוא ל אײדלם ״ ; אײניק ע מא ל פלעג ט ע ר זי ך חתםענע ן 
אוין ש אי ר נאטען • 

דע ר מהרש א הא ט פארנומע ן דע ם אמ ט פו ן ר ב אי ן מערער ע שטע ט : 

אי ן כעלם , אי ן טיקטין , אי ן לובלי ן או ן צו ם לעצ ט — פו ן יא ר 1605 — אי ן 
אםטרע . ד א הא ט ע ר געענדיק ט זײ ן בארימט ן חיבו ר אוי ך ש״ ם : ״חידוש י 
מהרשא ״ או ן ״חידוש י אגדות ״ װעלכ ע זענע ן געװע ן א פרװושטײ ן פא ר 
יעד ן תלמודיםט , אוי ף צ ו האב ן ד י װער ט זי ך אנצורופ ן ״למדן״ , װע ן ע ר אי ז 
נא ר אימשטאנ ד צ ו דערקלער ן יעד ן ״וי ש לישב ״ וק׳ ל או ן ודו״ק . דע ר 
םהרש א אי ז פאר ן למד ן געװארן , װא ם רש י פאר ן אײנפאכ ן לערנער . 

דע ר מהרש א אי ז געװע ן פארכאפ ט פו ן פילפו ל פו ן ד י ישיבות , אבע ר 
ב ײ אי ם אי ז געװע ן א ן אונטערשי ד פו ן א ן ערנםט ן פילפו ל בי ז א פוםט ן 
״חילוק״ . טי ט א ט דע ם געמעםיקט ן פילפול , אבע ר װא ם מע ן קא ן זי ך פאר ט 
בי_י ם לײענע ן אי ם — צעברעכ ן דע ם קא פ — אי ז פו ל זי_י ן חיבו ר — ״חי ־ 
דוש י הלכות״ . 

ע ר הא ט זי ך געשטעל ט פעדאגאגיש ע ציל ן : צ ו שארפ ן דע ם שכ ל 
או ן דע ם זכרו ן פו ן ד י תלמידים , דור ך צענויפברענגע ן פאראלעל ע מאמרי ם 
דור ך חריפותדיק ע אנאלאגיעם . דעריבע ר אי ז זײ ן פירו ש געװאר ן געלערנ ט 
אי ן חדרי ם או ן ישיבות , װ י א העלפמיט ל צ ו דע ר גמרא . 

מהרשא ם פארפאםונגען : ״חידוש י הלכות׳ / ״חידוש י מהרשא ״ או ן 
״חידוש י אגדות ״ זענע ן געדרוק ט געװאר ן אי ן דע ר גאנצע ר אויפלאג ע פו ן 
תלמוד־בבלי . אל ע גמרא-לומדי ם האלט ן זי ך א ן אי ן דע ר לער ע פו ן דא ן א ן 
או ן װײטער . 

א ס ך װערטלע ך זענע ן פאפולע ר געװע ן צװיש ן ד י חבמים , צו ם בײש ־ 

פיל , דא ם װארט״ודוק״ , פלעג ן ד י חכמי ם זי ך װערטלע ן או ן אויםטײטשן , 
הי ן או ן צוריק , א ז דא ם זענע ן ד י ראשי־תיבות , װא ם װיל ן זאג ן : ״ו װ ד ו 
װעם ט קלערן ״ — ״קרענ ק װעם ט ד ו װיםן״ . 

זי_ינ ע חידושים , װעלכ ע צײכענע ן זי ך אוי ם מי ט שארפקײ ט או ן טיפ ־ 
זיניקײט , זענע ן אוי ף אזו י פי ל באליב ט געװארן , א ז אוי ף יעד ן למדן , װא ם 
הא ט זי ך אויסגעצײכנ ט מי ט א שארפ ן שכל , פלעג ט מע ן אי ם אנרופ ן — א 

״םהרשא־קעפל״ . 

דא ך מי ט זײ ן גאנצע ר חריפו ת אי ז דע ר מהרש א געװע ן אויםע ר זײ ן 
גאונות , א מא ן מי ט א הויכע ר מארא ל או ן מי ט א װעלטלעכ ן בלי ק אוי ף אלץ , 
װא ס ע ם קום ט פא ר אינע ם לעבן . 


79 



מיכ ל גרינע ס 


ע ר הא ט פראטעםטיר ט או ן אפגערופ ן זי ך אוין ן יעדע ר פארברעכערי ־ 

שע ר אקציע , װא ם אומװיםנד ע פונע ם המו ן פלעג ן זי ך דערלויבן . 

דע ר מהרש א הא ט זי ך אויםגעדריק ט : 

״ . . . מערער ע ױדן , אי ן דע ם דור , אי ן װעלב ן מי ר לעבן , דער ־ 

לויב ן זי ך צ ו דערװערב ן פארמעג ן גא ר ני ט אוי ך א ן ארנטלעכ ן 
װעג . ז ײ שאפ ן נא ך דערמי ט א גרוים ן חילול־השם . 

ז ײ — ד י דאזיק ע אומװיםנד ע — גלײבן , א ז ד י גזלה , װא ם 
מ ע באגײ ט קעג ן א ניט־ײד ן קא ן פו ן גא ט פארגעב ן װער ן דערמיט , 

װא ם ז ײ זענע ן מגד ב א װעלכ ע ם׳אי ז םומ ע פא ר ״צדקה ״ או ן בא ־ 

קומע ן נא ך דערפא ר א גרוים ן ״מ י שברך ״.. . ז ײ װיל ן גא ר ניש ט 
אי ן אכ ט נעמען , א ז דא ם אי ז א מיצװה , װא ם קומ ט מי ט א ן עבר ה 

(״מיצװ ה הבא ה בעברה״) . 

װעג ן מהרשא ם חכמו ת װער ט דערצײל ט א ן עפיזאד : 

״ א פרוי , א מוטע ר פו ן פינ ך קינדער , װא ם אי ר מא ן הא ט אי ר 
פארלאז ט שוי ן עטלעכ ע יאר , או ן ד י גאנצ ע צי_י ט פו ן אי ם ני ט גע ־ 

הערט , אי ז צ ו אי ר פלוצי ם געקומע ן א ייד , או ן אי ר געבראכ ט א 
ברױ ו פו ן אי ר פארשוװנדענע ם מאן . אי ן דע ם ברױ ו אי ז געװע ן גע ־ 

שריב ן אזו י : ״אי ך שי ק די ר טויזנ ט דאלא ר דור ך דע ם מאן , װא ם 
װע ט די ר ברענגע ן דע ם דאזיק ן ברױו , אבע ר מי ט א תנאי , א ז ע ר 
זא ל די ר פו ן דע ם געל ט געב ן װיפ ל ע ר װיל״ . דע ר י.י ד הא ט דע ר 
פרו י געגעב ן בלוי ז פופצי ק דאלאר , או ן דא ם איבעריק ע געל ט גע ־ 

לאז ט פא ר זיך . װ י געװײנלע ך הא ט ד י פרו י ניש ט געשװיגן , או ן ז י 
הא ט דע ם ײד ן געבראכ ט צ ו דע ם מהרשא , א ז ע ר זא ל פםקענע ן 
צ ו װעמע ן דא ם געל ט באלאנגט , צ ו אי ר או ן איר ע קינדער , אדע ר 
צ ו דע ם פרעטד ן מענטשן . 

דע ר מהרש א הא ט געשיק ט רופ ן צ ו זי ך אײניק ע חשוב ע בעלי ־ 

בתים , גרוים ע למדני ם או ן הא ט ז ײ געפרעגט , װא ם אי ז זײע ר מײ ־ 

נו נ װעג ן דעם . װע ן ז ײ האב ן איבערגעלײענ ט דע ם ברױו , װא ם דע ר 
י.י ד הא ט געבראכ ט פו ן דע ר פרוי ם מאן , װו • ע ס שטײ ט בפירוש , 

״א ז ע ר זא ל געב ן דע ר פרו י װיפ ל ע ר װיל ״ האב ן ז ײ אל ע ״בפ ה 
אחד ״ געזאגט , א ז ד י געל ט באלאנג ט צו ם יידן . ע ר הא ט געטא ן א 
חס ד װא ס ע ר הא ט אי ר געגעב ן ד י סומ ע פו ן פופצי ק דאלאר , װײ ל 


80 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ע ר װאל ט ז י אוי ך געקענ ט פטר ן מי ט װײניקער , בלוי ז צ ו געכ ן אי ר 
אײ ן אײנציק ן דאלאר . 

נאכדע ם װא ם דע ר מהרש א הא ט אויםגעהער ט זײע ר מײנונ ג 
או ן דערקלערונג , הא ט ע ר געזאג ט צו ם ײדן , װא ם הא ט געבראכ ט 
דא ם געל ט : 

״דע ר מא ן פו ן דע ר דאזיקע ר פרו י או ן דע ר פאטע ר פו ן איר ע 
או ן זײנ ע קינדער , הא ט אוי ך אזו י געםײנט . ״גי ב מײ ן פרו י פו ן ד י 
טויזנ ט דאלא ר װיפ ל ד ו װילם ט פא ר זיך ״ או ן אזו י װ י ד ו האם ט 
געצײגט , א ז ד ו װילם ט נײנהונדער ט או ן פופצי ק דאלאר , ז ײ אזו י 
גוט , גי ב דע ר פרו י נא ך נײנהונדער ט דאלא ר צ ו ד י פופציק , װא ם 
ד ו האם ט אי ר שוי ן געגעבן״ . 

דע ר מהרש א הא ט דערקלער ט ד י לאגי ק פו ן דע ר פאםירונ ג 
אזו י : ״דע ר מא ן פו ן דע ר פרו י אי ז ניש ט געװע ן קײ ן נאר . ע ר הא ט 
מור א געהא ט צ ו זאג ן דע ם יידן , גי ב איבע ר דא ם גאנצ ע געל ט צ ו 
מײ ן פרו י או ן נע ם פא ר זי ך א קלײנ ע באלוינונג . װײ ל דע ר יצ ר הר ע 
פא ר געל ט אי ז דא ך זײע ר גרוים , קע ן דא ך זײן , א ז ע ר װע ט דא ם 
גאנצ ע געל ט צונעמע ן פא ר זיך , או ן קײנע ר װע ט פו ן דע ם ניש ט 
װיםן , דארו ם הא ט ע ר געשריב ן אי ן ברױ ו ״גי ב מײ ן פרו י װיפ ל ד ו 
װילםט״ , װע ט דע ר ױ ד דענקע ן א ז ע ר מאכ ט אי ם פא ר דע ם גאל ע 
בעל־הבי ת איבער ן געלט , או ן ד י בריר ה אי ז ב ײ אי ם צ ו געב ן דע ר 
פרו י װיפ ל ע ר װע ט װעלן . אבע ר װיםנדי ק א ז זײ ן פרו י אי ז אוי ך 
ני ט קײ ן נאר , װע ט ז י געװי ס רופ ן דע ם ייד ן צ ו א דין־תורה , או ן וװ • 
תור ה דאר ט אי ז אוי ך חכמה , װע ט במיל א ארויסקומע ן ד י אמת ע 
כװנ ה װא ם ע ר הא ט געמײנט . או ן דא ם אי ז — ״גי ב מי_י ן פרו י װיפ ל 
ד ו װילם ט נעמע ן פא ר זיך״ . מע ן הא ט בלוי ז באדארפ ט צושטעל ן ד י 
לעצט ע דרג י װערטער , צ ו פארשטײ ן דע ם מאנ ם ריכטיק ע מײנונג . 

לוי ט דע ם ״שור ת הדין ״ אי ז דע ר יי ד גערעכט , א ז ד י געל ט 
באלאנג ט צ ו אים , װײ ל אזו י שטײ ט בפירו ש געשריב ן או ן געחת ־ 
מע ט אי ן ברױו . אבע ר װא ם פא ר א אומרעכ ט װאל ט מע ן באגאנגע ן 
קעג ן דע ר פרו י או ן איר ע קינדער , װע ן מע ן װאל ט זי ך גערעכנ ט 


81 



מיכ ל גרינע ס 


נא י מי ט דע ם טרוקענע ם װאר ט פו ן ״שור ת הדין״ . ג&נ ץ אנדער ש 
אי ז אבע ר א ז מע ן טראכ ט זי ך ארי_י ן או ן מע ן קוק ט ארײ ן מי ט אפע ־ 

נ ע אויג ן ״לפני ם משור ת הדין ״ אינעװײני ק אי ן דע ם דין , דעמאל ט 
װער ט געטא ן דע ר אמתדיקע ר צד ק או ן ױשר . ע ם אי ז געטא ן גע ־ 

װאר ן גערעכטיקײ ט ם ײ צ ו דע ם ײד ן או ן םי_ י צ ו דע ם מא ן פו ן דע ר 
פרו י או ן דע ר פאטע ר פו ן ד י קינדער ״ . . . 

מהרשא ם פערזענלעכקײ ט אי ז אײנגעװיקל ט אי ן פי ל לעגענדעס , 

װא ס זענע ן דערצײל ט געװאר ן פו ן עלטער ן דור . אזו י למשל , אי ז פאר ־ 
רעכנ ט געװע ן בי_ י ד י יןד ן אי ן אםטרע , א ז אי ן זכו ת פו ן מהרשא , האב ן 
זי ך געראטעװע ט ד י אײנװוינע ר פא ר ד י באמבעם , װא ם זענע ן ארײנגע ־ 
װארפ ן געװאר ן אי ן מהרשא־שי ל ו װ ע ם הא ט זי ך געפונע ן ד י גאנצ ע בא ־ 
פעלקערונג , או ן װעלב ע באמבע ם האב ן ניש ט אויפגעריםן . ד י געשעעני ש 
הא ט פאםיר ט אי ן יא ר 1792 , בע ת דא ם רוםיש ע מיליטע ר הא ט באלא ־ 
גער ט ד י שטאט . 

אי ן א צװײטע ר לעגענד ע דערצײל ט זי ך : ״דע ר מהרש א הא ט זי ך 
נוה ג געװע ן ניש ט צ ו לערנע ן ״הײליק ע למודים ״ אי ן דע ר נאכ ט פו ן יע ־ 
זום־געבורט . ע ר פלעג ט אי ן דע ר נאכ ט זי ך אפגעב ן מי ט געאמעטריש ע או ן 
אםטראנאמיש ע םפרים . דערפו ן הא ט זי ך דערוװם ט א משומ ד או ן אי ם 
פארמםר ט פא ר דע ר רעגירונג , א ז דע ר מהרש א טו ט ע ם בכױון , ארוים ־ 
װגיזנדי ק דערמי ט א שינא ה צו ם נישטײידיש ן גלויבן . כד י זי ך איבער ־ 
צי_יג ן אי ן דע ר ריכטיקײ ט פו ן זײנ ע װערטער , זא ל מע ן מאכ ן א ן איבער ־ 
פא ל אי ן זגי ן בית־מדר ש אי ן דע ר זעלבע ר נאכט . 

דע ר מהרש א ניש ט װיםנדי ק פו ן דע ר מםירה , הא ט אוי ך אי ן דע ר 
דאזיקע ר נאכ ט זי ך אויפגעפיר ט װ י שטענדיק . נא ך מערי ב אי ז ע ר צוגע ־ 
גאנגע ן צ ו דע ם םפרים־שראנ ק ארויםנעמע ן פו ן דאר ט ד י געוװנטשענ ע 
םפרים . פלוצים , אבער , הא ט זי ך א גמר א אויםגעגליטש ט פו ן דע ר פא ־ 
ליצ ע או ן אי ז אראפגעפאל ן אוין ז דע ר ערד . דע ר םהרש א הא ט ז י אױפ ־ 
געהויב ן או ן מי ט א קו ש ז י צורי ק ארײנגעשטעל ט או ן זי ך װי_יטע ר פארנו ־ 
םע ן זוכ ן םפרים . דע ר ארויםפא ל פו ן ד י גמרו ת הא ט זי ך איבערגעחזר ט 
דרנ י מאל . דע ר מהרש א הא ט גלגי ך פארשטאנען , א ז ע ר דאר ף אוי ך ױ 
נאכ ט גמר א לערגען , או ן זי ך געזעצ ט לערנע ן גםרא . ע ם אי ז ני ט פא ־ 
ריבע ר קײ ן האלב ע שע ה אפילו , האב ן זי ך ארײנגערים ן פאליצײ־בא ־ 


82 


װע ן דא ס לעב ן ד.א ט געבלי ט 


אמט ע צוזאמע ן מיט ן משומד . װ י פארשעמ ט זענע ן ז ײ אבע ר געװארן , װע ן 
ז ײ האב ן געטראפ ן דע ם מהרש א לערנע ן גמרא , װ י אי ן אל ע אגדער ע 
נעכ ט . . . 


דע ר מהרש א אי ז געװע ן באליב ט ב ײ ד י ברײט ע פאלקסמאםן . ניש ט 
קוקנדי ק אוין ש דעם , װא ס ע ר הא ט פארנומע ן א ן אנגעזעענע ם פלא ץ אי ן 
זײג ע אמט ן אל ם אײבער־ר ב או ן ראש־ישיבה , אי ז זײ ן אויפפאםונ ג מיט ן 
פראםט ן המו ן שטענדי ק געװע ן א נאטירלעך־פשוטע . 

ע ר הא ט ניש ט געקענ ט פארלײד ן ד י עװלות , װא ם ד י רײכער ע ייז ץ 
טוע ן א פ לגב י עמעצן , ױ ד צ י ניט־ייד . ע ר אי ז געװע ן א מכנים־אור ח או ן 
געשטיצ ט ארעמעלניט . 

אל ם כאראקטעריםטישע ר שטרי ך פו ן מהרשא ם אײנפאכקײט , קא ן 
דינע ן דע ר פאקט , װא ם בױ ם ארױנגאנ ג פו ן זױ ן הוי ז אי ז געװע ן אויס ־ 
געקריצ ט אי ן שטײן , מי ט לבנה־אותױ ת : 

״בחױ ן ל א ילי ן גר , דלת י לאור ח אפתח״ , (״אי ן דרוים ן װע ט דע ר ג ר 
ניש ט נעכטיקן , פאר ן נויטבאדערפטיק ן עפ ן אי ך מױ ן טיר״) . 

מהרשא ס הוי ז מי ט זױ ן רייכע ר ביבליאטע ק זענע ן געװע ן פארהײ ־ 

ליק ט בי_ י ד י ױד ן אי ן אםטרע , װעלכ ע האב ן דא ם אפגעהי ט װ י א ן הים ־ 
טאריש ן מוזײ . ד י גרוים ע שטאט־שרפה , װא ם הא ט פאםיר ט אי ן יא ר 
1888 הא ט אוי ך דא ם מהרשא־הוי ז צעשטערט . 

דור ך א צופא ל אי ז צורי ק מי ט פערצי ק יא ר געפונע ן געװאר ן א פא ר 
שטײנע ר פו ן מהרשא ם דירה , מי ט קוי ם מערקבאר ע אותױת . ד י שטײ ־ 
נע ר זענע ן איבערגעגעב ן געװאר ן אי ן רשו ת פו ן דע ר גרויםע ר מהרשא ־ 
טיל , װעלכ ע זענע ן געלעג ן אוין ש א באנק , אי ן פאליש־װינקל , א ן שו ם 
באדױטוגג . א ן אםטרע ר לאנדסמאן , (דאכ ט זיך , זײ ן נאמע ן אי ז פעלד ־ 
מאן) , װעלכע ר אי ז געקומע ן פו ן אמעריק ע אוין ש א באזו ך אי ן זױ ן גע ־ 
בורטשטא ט הא ט געשאנקע ן זױ ן אויפטערקזאמקײ ט אוי ך ד י ״פאר ־ 
יתוטט ע שטײנער ״ ע ר הא ט פא ר זױ ן געל ט געלאז ט מאכ ן א םפעציעל ן 
נלעזערנע ם שראנק , ו װ ד י שטײנע ר האב ן באקומע ן א חשוב ן אנזען . טו ־ 
ריסטן , װא ם פלעג ן באזוכ ן ד י גרוים ע שיל , האב ן באוװנדער ט א ט ד י 


83 



מיכ ל גרינע ם 


אלט ע צװ ײ שטומ ע עדו ת פו ן דע ר פארגאנגענע ר ״ליכט־עפאכע ״ פו ן 
ץדיש ן גײםט . 

נא ך פא ר דע ם מהרש א האב ן געדאװנ ט אי ן דע ר שטאט־שיל , גרוים ע 
גאונים , צװיש ן ז ײ דע ר מהרש״ ל מי ט זי״ינ ע תלמידים , פו ן דעםטװעגן , 
אי ז ד י שי ל געבליב ן ענ ג פארכונד ן מיט ן מהרשא , אוין ז װעמענ ם נאמע ן 
מע ן הא ט דע ם מקום־קדו ש גערופ ן אל ע יארן , פונק ט װ י דא ם זא ל דע ר 
מהרש א האב ן געבויט . ע ם אי ז פארא ן א מײנונג , א ז דע ר מהרש א הא ט 
בלוי ז צוגעבוי ט ד י גאלערײע ן פא ר ״עזרת־נשים ״ (װײבערשע־שיל) . 

צולי ב דע ר פאפולאריטע ט פו ן מהרשא , אי ז אוי ך ד י שי ל ו װ ע ר 
הא ט געדאװנט , פארשמ ט געװאר ן אי ן דע ר יידישע ר װעל ט מי ט א 
היםטאריש ן נאמען . 

א פאנטאםטיש ע פאםירונג , אויםגעפורעמ ט אי ן א רוחנית־לעגענד ע פו ן 
יענע ר צי_יט , װער ט דערצײל ט װעג ן א מישפט , װא ם אי ז פארגעקומע ן 
אי ן דע ר גרויםע ר שיל . דע ר מהרש א אי ז געװע ן דע ר פוס ק (ריכטער) . 

א מא ל האב ן צװ ײ םוחרים , זכריה ו או ן נפתלי , געמאכ ט א װײט ע 
נםיע ה אי ן א גרויםע ר שטאט , צ ו קויפ ן בשותפות , לייװנט , בי_ י א געװי ־ 
םע ר פוילישע ר גוט־באזיצערין . װע ן ז ײ זענע ן געקומע ן אויפ ן באשטימט ן 
אדרע ם האב ן זי ך ד י םוחרי ם פארגעשטעל ט פא ר דע ר פריצ ה װעלכ ע 
הא ט פו ן ערשט ן מאמענ ט אן , געװארפ ן א ן אוי ג אוי ף זכריהן . דע ר בחו ר 
אי ז אי ר געפעל ן געװארן . 

כאט ש ז י הא ט שוי ן פו ן לאנ ג געהא ט ב ײ זי ך באשטימט , װעלכ ן 
פרײ ז צ ו בעט ן פאר ן לײװנט , דא ך הא ט ז י פארצויג ן ד י פארהאנדלונגען , 
כד י ד י סוחרי ם זאל ן נא ך א מא ל קומע ו צ ו איר , א ז ז י זא ל האב ן ד י גע ־ 
לעגנהײ ט װידע ר זי_י ן אי ן נאענט ן קאנטאק ט מי ט דע ם שײנע ם זכריהן , 
צ ו װעמע ן ע ס הא ט אי ר געצויגן , װ י דור ך כישוך . 

אוי ך דע ם דריט ן טא ג הא ט ז י פארקויפ ט דע ם לײװנ ט אוי ך א גא ר 
ביליק ן פרײז . דערװײ ל הא ט ז י פארבעט ן זכריה ן צ ו זי ך אי ן קאבינעט , 
מי ט א ן אויסרײד , א ז ז י װי ל זי ך מי ט אי ם א ן עצ ה האלט ן װעג ן א װיכ ־ 
טיק ן מיםחר־ענין . אײנצײטי ק הא ט ז י באפויל ן אי ר קוטשע ר ארױפלײג ן 
ד י םחורו ת אויפ ן װאגן . ז י הא ט זי ך אפגעזעגנ ט מיט ן צװײט ן םוח ר או ן 
אוי ך אי ר וװנ ק אי ז דע ר קוטשע ר צוזאמע ן מי ט נפתלי ן אפגעפאר ן פו ן 
פאלאע , צו ם װע ג פו ן דע ר אכסניה , װו • ד י םוחרי ם זענע ן אײגגעשטאנען • 


84 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ד י גוט־באזיצערי ן אי ז געבליב ן אלײ ן מי ט זכריהן . םי ט אי ר גאנצע ר 
אויםגעלאסענע ר פרעכהײט , הא ט ז י אי ם געמאכ ט א ליבע־פארשלאג , 
פו ן װעלכ ן זכרי ה אי ז אפגעשפרונגע ן װ י פו ן א גרוי ם פײע ר או ן געזוכ ט 
דע ם װע ג אװעקצוגײן . ד י פריצ ה הא ט אויםגענוצ ט אל ע םיטלע ן פו ן 
אי ר פרויענרײץ , כד י אי ם צ ו געװיגען , אי ם ארי״ינצושלעפ ן אי ן דע ר זינ ־ 
דיקע ר נעץ , פא ר װעלכ ן גענו ם ז י אי ז גרײ ט געװע ן אי ם אפגעב ן דא ם 
גאנצ ע געלט , װא ם ז י הא ט באקומע ן פא ר דע ם לײװנט . 

דע ר יצר־הר ע הא ט גוב ר געװען.. . זכרי ה הא ט זי ך אומגעקער ט אי ן 
דע ר אכםני ה שוי ן נא ך א האלבע ר נאכט , טרעפנדי ק זני ן שות ך פארזונקע ן 
אי ן טיפ ן שלאך . 

בע ת דע ר צוריקרי_יז ע הא ט נפתל י באמערקט , א ז זײ ן חב ר אי ז 
טרויעריק . ע ם הא ט אי ם אפיל ו געחידושט , װײ ל זכרי ה אי ז שטענדי ק 
געװע ן א פרײלעכע ר ױנגערמא ן או ן ד י געשעפט ן זענע ן אוי ך ניש ט גע ־ 
װע ן קײ ן שלעכטע . װע ן ז ײ זענע ן געװע ן נאענ ט צו ם שטאט , אי ז 
זכרי ה געװאר ן טױט־בלאם , ע ם האב ן אי ם געמוטשע ט בײז ע געדאנקען , 
ע ר הא ט געזע ן אי ן זי_י ן מחשב ה דע ו ברענענדיק ן גיהנום , װא ם שטײ ט 
שוי ן פא ר אי ם אנגעגרײ ט — פא ר זײ ן באגאנגענע ר זינד . 

נפתל י הא ט געזע ן א ז זי_י ן שות ך לי_יד ט שטארק , נא ר װא ם ע ם הא ט 
םי ט אי ם פאםירט , הא ט ע ר בשו ם אופן , ניש ט געקאנ ט טרעפן . ע ר אי ז 
צוגעשטאנע ן צ ו זכרי ה או ן אי ם געבעט ן צ ו זײ ן אויפריכטיק , ע ר זא ל 
זי ך אראפרײד ן פו ן הארצ ן פאר ן חבר , פילגיכ ט װע ט ע ר אי ם קענע ן 
טי ט עפע ס מיטהעלפן . 

זכרי ה הא ט מע ר ניש ט געקאנ ט זי ך אגינהאלטן . מי ט טרער ן אי ן 
ד י אויג ן הא ט ע ר אנטפלעק ט פא ר דע ם חב ר זגי ן זינדיק ן םוד , פא ר 
װעלכ ן ע ר הא ט שטאר ק חרטה . ע ר װאל ט געװע ן דע ר גליקלעכםטע ר 
טענטש , װע ן ע ר קא ן פארקויפ ן זײ ן עברה , װע ן אפיל ו ע ר זא ל דארפ ן 
אװעקגעב ן דא ם גאנצ ע געלט , װא ם ד י חצופ ה הא ט אי ם אי ן קעשענ ע 
ארגינגעלײגט . 

נפתל י הא ט א שמײכ ל געטא ן או ן געזאג ט צו ם חב ר : 

— זי_ י זי ך ניש ט מצער , חבר , אי ך בי ן דע ר קונ ה פו ן דײ ן עברה , א ט 
האםט ו מײ ן תקיעת־כ ך ! . . . דערבג י הא ט ע ר אויםגעשטרעק ט ד י האנ ט 
צ ו זכריה ן או ן בײד ע חברי ם האב ן געשלאם ן דע ם פאקט , — ס ע זא ל 
נלײכ ן א ן אײביקע ר סוד . 


85 



מיכ ל גרינע ס 


זכריה׳ ס פני ם הא ט שנע ל אױפגעלױכטן . נא ך דע ם װא ם ע ר הא ט 
נפתלי ן איבערגעגעב ן דא ם געל ט אי ז ע ר געװאר ן מונטע ר או ן םי ט 
א פרײלע ך געמי ט זענע ן ד י צװ ײ שותפי ם ארגינגעפאר ן אי ן שטאט , יע ־ 
דע ר צ ו זי_י ן הײ ם או ן משפחה . בײד ע שותפי ם זענע ן געבליב ן צװ ײ גע ־ 
טרײ ע חברים . פו ן דע ר זינדיקע ר פאםירונ ג טיט ן תקיעת־כן ז האב ן ז ײ 
שוי ן פו ן לאנ ג פארגעםן . 

אי ן א צי_י ט ארו ם אי ז גפתל י געשטארבן . פו ן דאמאל ם א ן אי ז זכרי ה 
געװאר ן מעלאנכאליש , ניש ט גערעד ט צ ו קײנעם , דור ך ד י נעכ ט ניש ט 
געשלאפן , ע ר אי ז אומגעגאנגע ן פארזונקע ן אי ן טראכטענישן . 

זכריה ם פאמילי ע אי ז געגאנגע ן צ ו דע ם מהרש א זי ך האלט ן א ן עצה . 

דע ר מהרש א הא ט געהײם ן ברענגע ן זכריהן . ע ר הא ט זי ך פארשלאם ן 
מי ט אי ם אי ן א באזונדער ן חדר , ע ר הא ט זכריה ן געהײם ן זי ך אראפ ־ 
רײד ן פו ן הארצן , ער , — דע ר מהרש א װע ט אי ם העלפ ן אי ן זי_י ן פי_ין . 

זכרי ה הא ט געעפנ ט זי_י ן האר ץ פאר ן מהרשא . ע ר הא ט דערצײלט , 

א ז זי_י ן געװעזענע ר שותן פ נפתל י קומ ט צ ו אי ם אל ע נאכ ט צ ו חלו ם או ן 
רופ ט אי ם צ ו א דין־תור ה אוי ך יענע ר װעלט , װעג ן א שלעכט ן מיסח ר 
װא ם נפתל י הא ט געמאכ ט מי ט אי ם בי_י ם לעבן . 

דע ר מהרש א הא ט זי ך פארטראכט . ע ר הא ט געהײס ן זכריה ן גײ ן א 
הײ ם או ן אי ם פארזאגט״א ז אוי ב נפתל י װע ט װניטע ר קומע ן אי ם רופ ן צ ו 
א מישפ ט פו ן דע ם בית־די ן ש ל מעלה , זא ל ע ר זי ך ניש ט שרעקן , או ן 
אי ן מהרשא ם נאמען , רופ ן דע ם נפט ר צ ו דע ם בית־די ן ש ל מטה , אי ן 
דע ר גרויםע ר שיל . 

אזו י אי ז דא ס געבליב ן או ן אזו י אי ז דא ם געװען . אי ן א געװיס ן בין ־ 
השמשו ת האב ן זי ך פארזאמל ט אי ן דע ר גרויםע ר שי ל ד י רבנים . אויפ ן 
כםא־הרבנו ת אי ז געזעם ן דע ר מהרש א פארטיפ ט אי ן א ן אפענע ם םפר . 

פאר ן בית־די ן צד ק זענע ן געשטאנע ן בײד ע שותפי ם : דע ר קראנקע ר 
זכרי ה או ן דע ר מ ת טהו ר נפתלי , אפגעגרענעצ ט מי ט א מחיצה־װענטל . 
יעדערע ר פו ן ז ײ הא ט ארויםגעשטעל ט זיי ן טענה . דע ר ט ת טהו ר נפתל ' 
הא ט געבעט ן מחיל ה פא ר זיי ן נשמה , װא ם הא ט ניש ט קײ ן ר ו אוי ך יע ־ 
נע ר װעלט , פא ר א חטא , װא ם ע ר אי ז ניש ט באגאנגע ן ; דאמאלם , װע ן 
ע ר הא ט אפגעקויפ ט ד י זינ ד פו ן זיי ן חבר , הא ט ע ר געראטעװע ט 8 
מענטש ן פו ן א זיכער ן אונטערגאנג . 


86 


װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


זכרי ה הא ט אי ן זי_י ן טענ ה איבערגעגעב ן װעג ן זיי ן זינד , פא ר װעל ־ 

כע ר ע ר הא ט באל ד חרט ה געקראג ן ; ע ר װאל ט אל ץ אװעקגעגעבן , כד י 
אויםצולײז ן זײ ן נשטה . 

דע ר בית־די ן הא ט זי ך באראט ן מי ט זײע ר מורה־צד ק — דע ר 
םהרשא , — װעלכע ר הא ט ארויסגעגעב ן דע ם אורטײ ל : ״ויאומ ר ה ׳ — 
םלחתי ״ — גא ט אי ז מוח ל ד י געמישפט ע ! 

דערב ײ הא ט דע ר מהרש א צוגעװארפ ן א פא ר װערטע ר זכריהן : 

— מיםח ר אי ז מיםחר , אבע ר א נא ר בלײב ט א נא ר ! 

* * * 

ע ם אי ז גאני ן מעגלעך , א ז דע ר זאמלע ר פו ן יידיש ן פאלקלא ר או ן 
לעגענדעם , דע ר שרײבע ר ש , אנ-םקי , הא ט אײנגעפלאכט ן א טײ ל פו ן 
דע ר דאזיקע ר לעגענד ע אי ן זיי ן מיםטי ש װער ק ״דע ר דיבוק״ • 

דאר ט קומ ט פאר , אוי ך א ן ענלעכ ן אופן , דע ר מישפ ט בײ ם מירא ־ 
פאלע ר צדי ק — װעג ן דע ם ״תקיעת־כך״־שידוך . 


דע ר מהרש א הא ט אנגעפיר ט אי ן שטא ט מי ט זגי ן בארימטע ר ישיבה , 

בי ז דע ם םו ף פו ן זיי ן לעבן . ע ר הא ט געשאפ ן פי ל םפרים . זי_י ן פארפאםונ ג 
״חידוש י הלכו ת ע ל התלמוד , גמר א ותוםפות ״ אי ז פאררעכנ ט אי ן דע ר 
װעל ט פא ר א קונםטװערק . 

נא ך בי_ י זיי ן לעב ן זענע ן געדרוק ט געװאר ן זײנ ע פאלגנד ע םפרי ם : 

חידוש י הלכות , חל ק א ׳ — אי ן לובלין , 1614 

חידוש י הלכות , חל ק ב ׳ — אי ן לובלין , 1621 

חידוש י אגדות , חל ק א ׳ — אי ן לובלין , 1627 

חידוש י אגדות , חל ק ב ׳ — אי ן קראקע , 1631 

אי ן פי ל יא ר ארו ם נא ך זגי ן פטירה , זענע ן געדרוק ט געװאר ן ״חידוש י 
מהרשא״ . 

אוי ך אי ן אםטר ע אי ז געדרוק ט געװאר ן זיי ן װער ק ״חידוש י הלכות ״ 

— אי ן יא ר 1806 


87 



מיכ ל גרינע ם 


דע ר מהרש א אי ז נפט ר געװאר ן 5 טא ג אי ן כםל ו פו ן יא ר 1632 . 

אוין ן זגי ן מצב ה אי ז אויםגעקריצ ט : 


נבנ ז וגאהיך ל 
קיד״יע י תג״ א ׳ד^מדיפ א 
דזר> < גכ ױ וער י גג-ר ־ מר&רז ג תז־יר ת 
מעגײף י דזצגדזר ת זזתב כ תמרפיח ג 
בנדזפגמד ? בנעגרד ג ופײדי^ ת ונגומע י 
ײע א ממזײ ח עימנג ו ןןז־ י מפו* י 
דנאײד * פיד י ד׳וכבמיי י יימרתאני ר בבדזיעירי ר 

תגצד״וד־ ' ערד־זי״דמג ז בוםי־יידפו^ד ר 

רפזץךײפיינ ר ע ד גמײ> נ פייתמ ז 
ר־ינגרי י רתיסופרר־ נ דזגאי ן גי י פד ז מיד ז 
שםרא ל אידי־עדר ־ במדדזר ־ י־רזרז־ז־ ז 
דזדיר ײ זעגדילללד י ונר־נקד־־ע ו פײמרייפד ל 
עוי ל מע״לד ל רמ ת פמי־דגרי נ געייק ת 
ועד־ ת זרעימײמ ת רתיחנד ץ מגרדזרג ר 
פפרז־ י בזמרע^ ײ מגרדזד ז רג*<פד * בבײרב י 
?ינ * חמנגרדי ? ײמײכ ו ידדזרדײגגיפסידײ ר 

פנגיגד ג טו^פ ג דיפק י ילב^גזפדלו ״ 

.-₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪ ״ —■ ■—יי יי*■■ ■■**■■■■■■■ ■ 

אגלזבר ז אעזבץ ר 

אי ן יא ר 1851 האב ן ד י מנהיגי ם פו ן דע ר חברה־קדישא , א דאנ ? 

דע ר אינטערװענ ץ פו ן ר ב יעק ב ראפאפארט , אויפגעשטעל ט א נײע ם 
שטײן , װיו ל ד י אלט ע מצב ה אי ז אי ן לוין ז פו ן ד י יארן , צעבראכ ן געװאיו • 


88 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר נום ח אי ז אויסגעקריצ ט געװאר ן אוין ת אײ ן זײט , דע ר זעלבער , װא ם 
אי ז געװע ן אוין ז דע ר פאריקע ר או ן אוי ף דע ר אגדערע ר זײ ט אי ז אוים ־ 
געקריצ ט געװאר ן פאלגנדע ר צוגאב : 


דקוע ך וז־ווק ם מדזד״מ ו 

£יי ' ר־?ד*גגרײד 7 ק־ײייעו ^ 

ד&ד ל קדזײידמג י קדויה א קדיי־ע־ז ^ 

יר ס א ײ ר ר־נמר ז עוג ת רז״ ר רי״ע ו ״רזיי • א׳דר י 

* ♦ * * * * 

או ת ת ר ר ־ ו ד 

וד * ר^רגםגאר״רז נ 
א^וםי״ב ו מיר־יג ו ורע״ג ר 
רי מ דהדמגײב ן גאו ך דה^אוגיב ^ 
אור ״ יעיײ^ד * וקד״רעו ו 
עומ ו דוקדיו ש ודוטדויר ״ 
הלך ־ מכזרף י ה^רד־ ם יעך * סװכו ו 

*צ־די ק י־סרד י ע_וק מ 

דבי־ב ר מהד־עז א 


אד־-רבר ז ^סיממ־ע׳ר ־ 


זײע ר אגינדרוקםפו ל או ן אימפאזאנ ט אי ז געװע ן דע ר טרויעראק ט 
פו ן דע ם 300 ט ן יארצי״י ט פו ן מהרשא , װא ם אי ז געפי״יער ט געװאר ן אי ן 
אסטר ע אי ן יא ר 1932 . 

דא ס אי ז ניש ט םת ם געװע ן א טרויעראק ט פו ן א פא ר לומדי ם או ן 
ליטעראטן , נא ר ע ם אי ז געװע ן א פאלקם־דעמאנםטראצי ע פא ר דע ם 
געסטיק ן פירע ר פו ן ײדנטום . 

ד י גאנצ ע שטאט־באפעלקערונ ג הא ט גענומע ן אנטײל . ד י קלײט ן 
ז עגע ז פארשלאם ן געװארן , ד י ארבע ט הא ט זי ך אפגעשטעלט , לאנג ע 


89 



מיכ ל גרינע ם 


רײע ן םענטש ן האב ן געצויג ן צ ו דע ם בית־עולם . פו ן גאנ ץ פויל ן זענע ן 
געװע ן פארטראט ן פי ל רבני ם או ן לומדים . 

אויפ ן בית־עולם , ב ײ דע ם מהרשא־קב ר װ י אוי ך אי ן דע ר גרויםע ר 
מהרשא־שי ל זענע ן געהאלט ן געװאר ן הםפדים , מי ט אפשאצונגע ן פו ן 
גרוים ן גאון , װא ס הא ט מי ט זי_י ן לער ע או ן חכמ ה פארשפרײ ט װים ן או ן 
אױנגעװארצל ט גוט ע מידו ת בי_ י ױד ן בכל ל או ן ב ײ דע ר באפעלקערונ ג אי ן 
אםטר ע — בפרט . 

דע ר ״נר־תמיד ״ װא ם הא ט געברענ ט בי_ י דע ם מהרשא ם קבר , װ י 
אוי ך אי ן דע ר גרויםע ר שיל , האב ן שטענדי ק דערמאנ ט — דע ם ליכטיק ן 
אנדענ ק פו ן דע ר גרויםע ר פערזענלעכקײ ט — דע ר מהרשא , װא ם אי ז 
געװע ן דע ר גרונטלײגע ר פו ן דע ר רעליגיעזע ר ליטעראטו ר אי ן פוילן . 

דע ר ט״ ז (טורי־־זהב ) 

ר׳דו ד הלו י םעגאל , אדע ר דע ר ט״ ז אי ז געװע ן באוװם ט מי ט זײנ ע 
פי ל פארפאםונגען . ע ר הא ט געגעב ן א רי_יכ ן שטא ך או ן באלעבונ ג דע ר 
רבנישע ר ליטעראטור־פראדוקציע . ע ר אלײ ן הא ט ניש ט װינצי ק מיטגע ־ 
האלפ ן צ ו דע ר אנטװיקלונ ג פו ן דע ר בוכדרוקער ײ אי ן פוילן . 

דע ר ט״ ז אי ז געבויר ן געװאר ן אי ן יא ר 1587 , אי ן דע ר שטא ט לודמיר , 

בי_ י רניכ ע עלטערן . נא ך דע ם שװער ם טוי ט הא ט ע ר זי ך באזעצ ט אי ן 
קראק ע מי ט זי_י ן גרויםע ר ישיבה . מיט ן רבנו ת הא ט ע ר געװאנדער ט פו ן 
שטא ט צ ו שטאט . אי ן יא ר 1642 הא ט ע ר זי ך באזעצ ט אי ן אםטרע , אי ן 
װעלכע ר שטא ט ע ר אי ז באאײנפלום ט געװאר ן צ ו ארויסגעב ן זי_י ן פירו ש 
אויפ ן שולחן־ערו ך (״טורי־זהב״) . ד י קהיל ה אי ן אםטר ע הא ט אי ם גע ־ 
שטיצ ט מאטעריע ל או ן אי ם געגעב ן מו ט אי ן זי_י ן ארבעט . מי ט דע ם 
דאזיק ן װער ק ״טורי־זהב ״ — הא ט ע ר באקומע ן א װעלטנאמען , גערופ ן 
מי ט ד י ראשי־תיבו ת — ט״ז . 

אי ן זײנ ע װאנדערונגע ן פו ן אר ט צ ו ארט , הא ט ע ר שטענדי ק דער ־ 
מאנ ט ד י שטא ט אםטר ע מי ט שעצונ ג או ן ליבע . אי ן דע ר הקדמ ה פו ן 
םפ ר ״טורי־זהב״ , װא ם אי ז דערשינע ן אי ן לובלי ן אי ן יא ר 1646 , פא ר 
עפנטלעכ ט דע ר מחב ר פאלגנד ע װערטע ר : 

זינ ט אי ך לעב , הא ב אי ך נא ך ניש ט געזע ן אז א חשוב ן 

קיבוץ־ישיבה , װא ם אי ך הא ב געטראפ ן אי ן אםטר ע ; דארט ן הא נ ' 

אוי ך מי ר געװירק ט ד י תלמידי ם או ן מי ט זײע ר אײנפלו ם גע ב א ױ 


90 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ארוי ם אי ן א בוכפאר ם מײנ ע חיבורי ם ״טורי־זהב ״ ע ל ארבע ה 

חלק י שולח ן ערוך ״ . . . 

אי ן דע ם יא ר פו ן שװארצ ן געשיכטע־בלעט ל פו ן יידיש ן פאלק , בע ת 
ע ם אי ז פארגעקומע ן דע ר פאגרא ם אי ן אםטר ע ( 1648 ) , אי ז דע ר ט״ ז 
אנטלאפן , קוי ם מיט ן לעבן , קײ ן אליק . 

כמעלניצקי ם באנדע ם האב ן שנע ל חרו ב געמאכ ט אםטרע , דובנע , 
קלױוא ן או ן אנדער ע שטע ט או ן שטעטלע ך בי ז ז ײ זענע ן שוי ן געװע ן ב ײ 
ד י טויער ן פו ן אליק , װעלכ ע פעםטונ ג ע ם אי ז ד י מערדע ר אנגעקומע ן 
שװע ר צ ו אײנברעכן . 

דא ם הא ט נא ך מע ר פארדראם ן חמיל׳ם־חײל . מי ט נױ־געבראכט ע 
כלי־זי ן האב ן ז ײ אנגעהויב ן שטורמע ן ד י פעםטונג , װעלכ ע הא ט שוי ן 
געהאלט ן אי ן אײנברעכן . 

ד י לעגענד ע דערצײלט , א ז ד י ייד ן האב ן זי ך פארזאמל ט אי ן שי ל או ן 
םי ט געװײ ן גא ט געבעט ן צ ו װער ן געראטעװע ט פו ן ד י װעלפיש ע מערדער . 
דע ר ט״ ז — א מידע ר או ן א שטארק־קרענקלעכע ר הא ט אנגעשפאר ט 
זי_י ן קא פ אי ן בײד ע הענ ט או ן אי ז אנטשלאפ ן געװארן . 

װע ן ע ר הא ט זי ך אויפגעכאפ ט אי ז ע ר געװע ן א מונטערער . ע ר 
הא ט געזאג ט צ ו ד י פארזאמלט ע יידן , א ז ז ײ זאל ן האב ן בטחו ן אי ן 
גאט , װע ט ע ר ז ײ העלפן . 

דע ר וװנדע ר אי ז געװע ן דער , װא ם ד י ני_י ע הארטאטן , זענע ן געװע ן 
קאלי ע פו ן זשאװער , װיי ל מע ן הא ט ז ײ לאנ ג ניש ט גענוצט , הא ט מע ן 
מי ט ז ײ ניש ט געקאנ ט שיםן . כמעלניצק י מי ט זגי ן חײ ל האב ן זי ך דער ־ 
שראק ן או ן אי ן אנילעני ש פארלאז ט ד י שטאט . צ ו דע ם דאזיק ן נ ם הא ט 
דע ר ט״ ז פארפאס ט א םליח ה ״כו ׳ סױן״ , װא ם אי ז געװע ן פארצײכנ ט 
אי ז אליקע ר פינקם . 

דע ר ט״ ז הא ט לאנ ג זי ך ניש ט אויפגעהאלט ן אי ן אליק . צולי ב ד י 
אפט ע מלחטו ת או ן איבערקערענישן , װא ם האב ן געבושעװע ט אי ן װאלין , 
אי ז ע ר אפגעפאר ן קײ ן דײטשלאנד , געװאנדער ט א ן א מקום־מנוחה . 

װע ן אי ן פויל ן אי ז געװאר ן א בים ל רויקע ר הא ט דע ר ט״ ז זי ך אומ ־ 
געקער ט או ן זי ך באזעצ ט אי ן א קליי ן פארשטעט ל בנ י לװאװ , װו • ע ר הא ט 
פארנומע ן ד י שטעל ע פו ן ר ב הכול ל (אײבער־רב ) ביז ן םו ף פו ן זי_י ן לעבן . 

אוי ך דע ר אםיפ ה פו ן װע ד ארב ע ארצו ת (דע ר װע ד פו ן ד י פי ר לענ ־ 


91 



מיכ ל גרינע ם 


דער) , װא ם אי ז פארגעקומע ן אי ן יא ר 1664 , אי ז דע ר ט״ ז געװע ן דע ר 
םארזיצע ר או ן אנפירער ; ע ר הא ט זי ך אונטערגעשריבן , אי ן דאטום : 
י א נים ן תב״ ד — ״דו ד הקט ן מלודמיר , חונ ה בק״ ק לװאװ , בחו ץ לעיר״ . 
(דע ר קלײנע ר דו ד פו ן לודמיר , װא ם װוינ ט אי ן לװאװ , הינטע ר דע ר 
שטאט) . 

פו ן דע ם ט״ז ם דרי_ י זין , זענע ן אומגעקומע ן צװ ײ פו ן ז ײ דור ך א בלוט - 
בילבול , נא ך בײ ם פאטער ם לעבן . מע ן הא ט ז ײ געהרגע ט אי ן לװאװ , 
הינטער ן שטאט , שבת , אכ ט טא ג אי ן אײ ר פ װ יא ר 1664 . 

דע ר גאו ן — בע ל הט״ ז — הא ט געלעב ט מע ר פו ן אכצי ק יאר . ע ר 
אי ז נפט ר געװאר ן אי ן לװאװ , כ ׳ שב ט פו ן 1667 . 

דע ם ט״ז ם װאגיק ע װער ק זענע ן : 

טור י זה ב ע ל שלח ן ערו ך ױר ה דעה . 

ארויםגעגעב ן פו ן מחב ר זעלבםט , אי ן לובלין , אי ן יא ר 1646 , אי ן 
דע ר צי_י ט װע ן ע ר הא ט פארנומע ן דע ם רבנות־אמ ט אי ן אםטרע . 

דע ר זעלבע ר םפ ר אי ז געדרוק ט געװאר ן אי ן אםטר ע אי ן צװ ײ 
אויפלאגע ם : אי ן ד י יאר ן 1795 או ן 1802 . 

טור י זח כ ע ל שלחן־ערוך , אור ח חײט . 
געדרוק ט אי ן פרא ג אי ן יא ר 1692 . 

טור י זה ב ע ל שלחן־ערו ך — חוש ן ומשפט , חל ק ראשון . 

געדרוק ט אי ן האמבור ג אי ן יא ר 1692 . דע ר זעלבע ר םפ ר אי ז 
געדרוק ט געװאר ן אי ן אםטרע , אי ן יא ר 1801 . 

ער ך לח ם — צװײט ע טײ ל פו ן חוש ן ומשפט . 
ארויםגעגעב ן אי ן בערלין , אי ן יא ר 1761 . 

טור י זה ב ע ל ש״ ע ״אב ן העזר״ . 

געדרוק ט געװאר ן דור ך זי_ ץ אײניק ל אי ן זאלקװא , אי ן יא ר 1754 • 

דבר י דו ד — לבא ר רש״ י ע ל חמש ה חמש י תורה . 

ארויםגעגעב ן אי ן דיהר ן פורט , אי ן יא ר 1689 . 

אחו ץ ד י אויםגערעכנט ע װערק , זענע ן פארבליב ן א ס ך כתבי ם ניש ט 
פארעפנטלעכט . 


92 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


נתךנמ ע האנאװע ר 

אײנע ר פו ן ד י גרוים ע פערזענלעכקײט ן פו ן 17 ט ן יארהונדער ט אי ז 
געווע ן — נתן־נט ע האנאװער . ע ר הא ט געהא ט א שטורמי ש לעבן , אנגע ־ 
זאפ ט מי ט ד י יידיש ע צרות . 

י . איזראעלםאן , אי ן זי_י ן בוך : ״נתן־נט ע האנאװע ר — זי_י ן לעב ן 
או ן ליטעראריש ע טעטיקײט ״ — גי ט איבע ר ד י דאזיק ע שטריכ ן : 

״נתן־נטע ם געבוירנשטא ט אי ז געװע ן אסטרע , װאלין . מע ן 
מע ג זי ך משע ר זי_ין , א ז ע ר אי ז געבויר ן געװאר ן אי ן ד י צװאנציקע ר 
פו ן 17 ט ן יארהוגדערט . 

אםטר ע אי ז דאמאל ם געװע ן ד י הויפטשטא ט פו ן װאלינע ר 
װאיעװאדשאפט , מי ט א געדיכטע ר ױדישע ר באפעלקערונג . ד י 
דאזיק ע רייכ ע האנדלסשטא ט הא ט אי ן יענע ר צי_י ט געשמ ט פא ר 
א מקום־תורה , ו װ ע ם האב ן געװוינ ט פי ל אנגעזעענ ע תלמודיםט ן 
או ן לומדים . נתן־נט ע הא ט געלערנ ט אי ן אםטרע ר ישיבה , מעגלע ך 
בי_ י דע ם מהרש א אלײן . 

נא ך זיי ן חתונ ה אי ז ע ר אריבערגעפאר ן צ ו זגי ן שװע ר אי ן זאס ־ 

לאװ , ו װ ע ר הא ט זי ך באשעפטיק ט מי ט מגידות . 

ד י צרו ת פו ן אוקראןנע ר ײדנטו ם האב ן געצוװנגע ן אי ם צ ו 
פארלאז ן זי_י ן רוי ק לעב ן או ן זי ך נעמע ן צו ם װאגדערן . זי_י ן װאנדער ־ 

װע ג אי ז געװע ן פו ל מי ט איבערלעבענישן . ע ר הא ט געלעב ט אי ן 
דחקו ת אי ן דײטשלאנד , איטאלי ע או ן האלאנד . 

ע ר הא ט געהאלט ן דרשו ת מי ט זײ ן אנגעװײטיק ט האר ץ או ן 
טרויערי ק געמיט . 

ע ר הא ט שטאר ק זי ך אפגעגעב ן צ ו אויפשטעל ן ד י כראגי ק 
פו ן ד י רדיפו ת אי ן אוקראינע . אי ן יא ר 1652 הא ט ע ר אי ן װענעצ ע 
ארוםגעגעב ן זײ ן באקאנט ן היסטאריש ן חיבו ר ״ױ ן מצולח״ . 

אי ן דע ם דאזיק ן םפ ר הא ט דע ר מחב ר ארויםגעװיז ן א פגינע ם 
היסטאריש ן חו ש פו ן א ן אמת ן היסטאריקער. ' 

זײענדי ק באהאװנ ט אי ן ד י שפראכ ן : ,פויליש , דײטש , לאטײ ־ 

ני ש או ן איטאליעניש , הא ט ע ר פארפאס ט א װערטערבו ך אי ן ד י 
פי ר שפראכן . זײ ן םפ ר ״שפ ה ברורה ״ (װערטערבוך״ ) אי ז ארוי ם 
פו ן דרו ק אי ן פרא ג אי ן יא ר 1660 ; דא ס צװײט ע מא ל אי ן אמם ־ 
טערדא ם אי ן יא ר 1701 . ד י דריט ע אויפלאג ע אי ז דערשינע ן אי ן 
לעםבער ג אי ן יא ר 1786 . 


93 



מיכ ל גרינע ם 


אחו ץ ד י אויבנדערמאנט ע װער ק הא ט נתן־גט ע ארױםגעגעב ן 
פי ל אנדער ע חיגורים . 

נתן־נט ע האנאװע ר הא ט געװאנדער ט אי ן דע ר האלב־װילדע ר 
װאלאכי ע (הײנ ט — רומעניע ) ; נאכהע ר קײ ן בראד , אונגארן . 

בע ת דא ם טערקיש ע חײ ל אי ז ארי_י ן אי ן אונגארן , אי ז ד י 
ערשט ע שטא ט געװע ן בראד . 

דע ם 14 ט ן ױל י 1683 האב ן ד י װילד ע קורוצ ן זי ך אריינגעריס ן 
אי ן דע ר שי ל או ן אויםגעקוילע ט אל ע יידן , װא ם זענע ן דאר ט 
געװען . פו ן זײער ע הענ ט אי ז אוי ך געפאל ן נתן־נט ע האנאװער . 
זיי ן לעצטע ר וװנט ש אי ז געװען , א ז מע ן זא ל אי ם מקב ר זי_י ן אויפ ן 
יידיש ן בית־עלמין . זײ ן בקש ה אי ז דערפיל ט געװארן״ . 

ד י אויםגעקריצט ע װערטע ר אוין ז זי_י ן מצבה , זענע ן : 




מודױע ר 


*י 1 דזלוירע ו מנורדרדדג£חרת ת 
י ן דדתגגגר־ *.פר׳גות ת 
בדזור־ ג □צמײמד ל דזמות ח 

אעזד״ ו נעזםת ו מגו ף טדוודד־ ן 

והעזדי* ם נפעז ו עד * ײ־ווד * עו ס דגםור־ ^ 
מי־ י ייג ו גדיוי ר מקור*ג ו דור״ג נ 
ד גת ן גנ_ו ע ם מ סשר ז מאס־טידיז ײ 
עלדנל ד נפעוד׳ג ו 
דימרי ס וסתר ־ רווריד־ ו ע ל 
פ ״ תמו ד םחדד״ע י נדז& ל מימ ו ?עצרד ו 

*?ההםר ז י־-ימבע׳ ר 


94 


װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ט . ביבע ר אי ז זי ך םוט ך אוין מ דע ם טפ ר ״םפרו ת ישראל ״ פו ן ד״ ר 
מש ה שטײנשנײדער , זי_י ט 416 . דארט ן װער ט דערמאנ ט דע ר אנפא ל פו ן 
ד י טערק ן אױ ך בראד , ו װ ז ײ האב ן דורבגעפיר ט א שחיט ה אוי ך ײדן ; 
צװיש ן ד י הרוגי ם אי ז געװע ן דע ר ר ב ר ׳ נת ן נט ע ב ן מש ה פו ן אםטר ע 

( 1683 ) . 

לוי ט ט . ביבער ם השערה , אי ז דע ר קדו ש געװע ן — נתן־נט ע כהנ א 
— דע ר אײבער־ר ב פו ן אםטרע , װעלכע ר אי ז צוזאמע ן מיט ן בעל־הט״ ז 
אנטלאפ ן פו ן שטא ט אי ן דע ר בהל ה פו ן ד י גזרו ת ת״ ח ות״ט . 

װעלכע ר פו ן ד י צװ ײ ״נתן־נטעס ״ אי ז דא ס געװע ן — בלניב ט א רע ־ 
טעניש . 

דע ר רב י ר ׳ שמעלק ע 

נא ך דע ר גרויםע ר קאטאםטראפ ע פו ן גזרו ת ת״ ח ות״ ט אי ז אויפ ־ 
געשטאנען , װ י א נײ־געבוירענע , א גרוים ע קהיל ה םי ט גאונים , אנפירע ר 
פו ן דע ם ץדיש ן לעב ן אי ן ד י װײטערדיק ע דורות . 

דע ר אײבער־ר ב (ר ב הכולל ) או ן רא ש ישיב ה — שמואל־שמעלק ע 
הא ט געהא ט א גרויס ן חל ק אינע ם אויפבלי . מי ט זײנ ע אײגענ ע געלט ־ 
מיטלע ן הא ט ע ר צורי ק אויפגעבוי ט ד י גרוים ע קלויז , װו • ע ם אי ז פרוע ר 
געװע ן ד י קלוי ז או ן ישיב ה פו ן דע ם ט״ז . ע ר הא ט צורי ק אויפגעשטעל ט 
א גרוים ע ישיבה . פו ן דאמאל ם א ן רופ ט זי ך ד י קלוי ז ״דע ם רבינ ס ר ׳ 
שמעלקע ם קלויז״ . 

אי ן זי_י ן צװא ה הא ט ע ר פארזאגט , א ז אנפירע ר פו ן דע ר ישיב ה מוז ן 
בלוי ז זי_י ן ד י נאכפאלגע ר פו ן זי_י ן משפחה . מערםטנ ס האב ן טאק ע פאר ־ 
נומע ן ד י דאזיק ע שטעלע ם — זײג ע אײגענ ע משפחה־מיטגלידער . 

אי ן ד י םעםיע ם פו ן ״װע ד פו ן ד י פי ר לענדער״ , װא ם זענע ן פארגע ־ 
קוםע ן אי ן יא ר 1670 , אי ז ר ׳ שמעלק ע געװע ן פארטראטן . דא ם הא ט 
באשטעטיק ט דע ר היםטאריקע ר ש . דובנאװ , אי ן זשורנא ל ״װאסכאד״ , 
אקטאבע ר 1894 , ו װ ע ר הא ט פארעפנטלעכ ט א קאפי ע פו ן פינקע ם פו ן דע ם 
״װע ד ארב ע ארצות״ , אנמערקנדי ק ד י פארטרעטע ר פו ן װאלין , פאלגנד ע 
רבנים : צב י היר ש פו ן לוצק , װאלן ז פו ן לודמיר , שמעלק ע פו ן אםטר ע 
או ן יצח ק פו ן קרעמענעץ . 

נא ך פי ל יא ר װא ם ר ׳ שמעלק ע הא ט פארנומע ן דא ם רבנו ת אי ן 
אסטרע , אי ז ע ר נפט ר געװאר ן דא , אי ן יא ר 1687 . 


95 



מיכ ל גרינע ס 


נפתל י הכה ן כ ץ 

אײנע ר פו ן ד י אײנדרוקםפול ע פערזענלעכקײט ן אי ז געװע ן ר ׳ 
נפתל י כץ ) ע ר הא ט פארנומע ן דע ם רבנות־אמ ט אי ן א ם ך שטעט . אי ן 
אםטר ע הא ט ע ר זי ך באזעצ ט דא ם ערשט ע מא ל אי ן יא ר 1691 או ן דא ם 
צװײט ע מא ל אי ן יא ר — 1715 . אחו ץ דע ם העכםט ן אמ ט אי ן אםטרע , 
הא ט ע ר פארטראט ן גאנ ץ װאלי ן אל ם אײבער־ר ב (ר ב הכולל) . 

זײ ן װאר ט אי ז געװע ן א ן אויטאריטע ט ; א ן זײ ן הםכמ ה הא ט מע ן 
ניש ט געטאר ט צונעמע ן קײ ן אמטלעכ ע רבני ם אי ן אםטרע . ע ר אי ז געװע ן 
אוי ך א באגאבטע ר חיבורים־פארפאסער , צװיש ן ז ײ — װערטפול ע אײגסן . 

נא ך דע ם טוי ט פו ן זײ ן זו ן ( 1717 ) אי ז ע ר אפגעפאר ן קײ ן ארץ ־ 
ישראל , אבע ר אהי ן אי ז ע ר ניש ט פארפארן , ד י םיבו ת דערפו ן זענע ן 
ניש ט באקאנט . ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן קאנםטאנטינאפ ל אי ן יא ר 
1719 . 

זײנ ע געדרוקט ע םפרי ם זענע ן : 

ברכ ת ה / 2 טײלן , — אי ן יא ר 1704 . 

שע ר נפתלי , בדר ך שירו ת וזמירו ת — הא ט ארויםגעגעב ן אײנע ר 
פו ן זײנ ע תלמידי ם אי ן דע ר שטא ט ברי ן — אנערקענ ט פא ר א 
װיכטיק ן םפר . 

בי ת רח ל — געדרוק ט געװאר ן אי ן א ם ך אויפלאגעם . 

שע ר ההכנה , וידוײ ם ותפילו ת לחול ה — געדרוק ט אי ן בערלי ן אי ן 
יא ר 1719 . 

צװאו ת רב י נפתל י — א צװא ה פא ר זײ ן פאמיליע , א װערטפולע ר 
דאקומענ ט פא ר אל ע מענטשן , געדרוק ט געװאר ן דא ם ערשט ע 
מא ל אי ן יא ר 1729 או ן נאכהע ר אי ן א ס ך אויפלאגעם . 

זיינ ע נישט־געדרוקט ע םפרי ם זענע ז : 

מש ך הזרע , 3 ט ע טײ ל פו ן ברכ ת ה / 

י ם כנרת . 

מגי ד נפלאות . 


96 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ר ׳ אכרה ם כהנ א 

אי ן יא ר 1718 אי ז געקומע ן קײ ן אםטר ע ר ׳ אברה ם כהנא . אי ן 
נרא ד הא ט ע ר פארנומע ן ד י אמט ן פו ן אײבער־ר ב או ן ראש־ישיבה , אזו י 
אױ ך אי ן אסטרע . דע ר װע ד אי ן יאראםלא װ הא ט אי ם געגעב ן ד י דער ־ 
לויבעני ש זי ך צ ו באזעצ ן אי ן אםטרע , נא ר בתגא י א ז ר ׳ גפתל י כ ץ װע ט 
געב ן זיי ן הםכמ ה דערצ ג 

דרי״יםי ק רבני ם האב ן אונטערגעשריב ן דע ם כתב־י ד (צי״יגעניש ) או ן 
אוי ף דע ר צװײטע ר זי_י ט הא ט צוגעגעב ן זי_י ן הםכמ ה ר ׳ נפתל י כץ . 

ע ם אי ז ארומגעגאנגע ן א לעגענדע , א ז דע ר ר ב אברה ם כהג א אי ז 
אנטלאפ ן פו ן שטא ט בי_ י נאכ ט איבע ר פאלגנדע ר סיב ה : ע ר הא ט געהא ט 
זײע ר א שײנ ע טאכטע ר או ן דע ר דוכו ם הא ט זי ך אי ן אי ר פארליב ט או ן 
ז י פארפאלג ט מי ט זײנ ע ליבע־דערקלערונגען . הא ט ר ׳ אברה ם באשלאם ן 
נעל ם װער ן פו ן שטאט . אי ן א געװיםע ר נאכ ט אי ז ע ר אנטלאפ ן קײ ן 
דובנע . גענו י װע ן ע ר הא ט פארלאז ט אםטר ע אי ז ניש ט פעםטגעשטעל ט 
נעװארן . מע ן אי ז זי ך משער , א ז דא ם הא ט באדארפ ט פאסיר ן אי ן יא ר 
1727 , אדע ר 1728 . ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן יא ר 1735 . 

מימי ן װאל ך גינצגור ג 

דע ר אםטרע ר געבירטיקע ר װיםנשאפטםמא ן בנימי ן װאל ף גינצבור ג 
הא ט אי ן די_יטשלאנ ד געלערנ ט װעלטלעכ ע לימודים . אי ן דע ר שטא ט 
גאטטינגע ן הא ט ע ר שטודיר ט מעדיצין , אי ן װעלכ ן אר ט ע ר הא ט זי ך 
דיפלאמיר ט אל ם דאקטער . 

ניש ט קוקנדיק , װא ם ע ר אי ז געװע ן דאמאל ס דע ר אײנציקע ר ײד , 

װא ם הא ט שטודיר ט צװיש ן פרעמד ע פעלקער , דא ך אי ז ע ר געטר ײ 
געבליב ן זי_י ן פאל ק או ן רעליגיע . 

אי ן יא ר 1737 הא ט ע ר זי ך געװענדע ט צ ו דע ם רבי ן ר ׳ יעק ב עמדין , 

מינ ז א ן אנפראגע , צ י מע ג ע ר לערנע ן אי ן בית־מדרש , װײ ל אי ן זײ ן 
קאריערע , הא ט ע ר געשניט ן שטיקע ר פו ן מענטשלעכ ע איברים . 

אחו ץ זי_י ן מעדיציניש ע קענטעניש ן אי ז ע ר אוי ך באקאנ ט געװע ן 
־ל<ל ב למדן . 

ע ר אי ז געבליב ן א ן אײגנארטיק ע פערזענלעכקײ ט : אל ס מעדיקע ר 
אי ן טחב ר פו ן ״חידושי־התורה״ , געדרוק ט אי ן םפ ר ״גור ל יהושע״ . 


97 



מיכ ל גרינע ם 


דע ר גאו ן -או ן חסי ד ר ׳ דו ד האלפער ץ 

ר ׳ דו ד האלפערי ן הא ט פארנומע ן ד י העכםט ע אמט ן אי ן אםטר ע או ן 
אנדער ע שטע ט פו ן װאלין . ע ר אי ז געװע ן אײבער־ר ב פו ן שטא ט או ן פו ן 
גאנצ ן װאלינע ר קרי_יז . אי ן זיי ן צײט , אי ן יא ר 1717 , אי ז געשלאם ן גע - 
װאר ן א שלו ם צװיש ן ד י רבני ם פו ן דע ר חבר ה קדיש א מי ט ד י רבני ם 
פו ן קלויז . 

דא ך פלעג ן פארקומע ן רײבונגע ן צװיש ן אי ם או ן ר׳משולם־זלמ ן — 

ר ב פו ן קלויז , װעג ן רבנות־אמט . אי ן יא ר 1746 הא ט ע ר פארלאז ט ד י 
שטא ט או ן זי ך באזעצ ט אי ן זאםלאװ . 

דו ד האלפערי ן אי ז געװע ן א שטארקע ר חםי ד או ן אנהענגע ר פו ן 
בעל־שם־טו ב (בעש״ט) ; אי ן זײ ן הוי ז פלעג ט דע ר בעש״ ט זי ך אויפ ־ 
האלטן . ע ם אי ז א םברה , א ז דע ר בעש״ ט אלײ ן הא ט אי ם געראט ן פארלאז ן 
דא ם רבנו ת אי ן אםטרע . 

20 יא ר הא ט ע ר פארנומע ן ד י שטעל ע אי ן זאםלאװ , דא ך הא ט אי ם 
שטענדי ק געצויג ן צ ו דע ר שטא ט אסטרע . זי_י ן וװנט ש אי ז געװען , א ז זי_י ן 
קב ר זא ל זי_י ן אי ן אםטרע , צװיש ן ד י קברי ם פו ן דע ר טשפחה . 

ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן אםטרע , ט״ ז תמו ז פו ן יא ר 1765 . אוי ך 
זי_י ן טצב ה זענע ן אויםגעקריצ ט געװע ן געצײלט ע װערטער , א ן שבחים , 
לוי ט זײ ן װילן . 

ע ר הא ט אנגעשריב ן זײ ן צװא ה אי ן זאםלאװ , א װערטפולע ר דאקו ־ 
מענ ט אי ן חםידיז ם פו ן יענע ר עפאכע . 

ד ׳ אבדה ס משולפ־זלמ ן אי ז געװע ן אײבער־ר ב או ן ראש־ישיב ה נא ך 
דע ם װא ם ר ׳ דו ד האלפער ן הא ט פארלאז ט ד י שטאט . אײנצגיטי ק אי ז 
ע ר געװע ן אײבער־ר ב פו ן װאלין . 

אל ם קינ ד אי ז ע ר דערצויג ן געװאר ן ב ײ זײ ן שװאגע ר אריה־לײבו ש 
— דע ר גאו ן פו ן אמםטערדאם . ע ר אי ז פארקנם ט געװאר ן פא ר א ן אײניק ל 
פו ן באקאנט ן גבי ר — ר ׳ ױזפא , ב ײ װעמע ן ע ר אי ז געזעס ן אוין ז קעם ט 
פי ל יארן . 

ר ׳ אברה ם משולם־זלמ ן הא ט אנגעהאלט ן דא ם רבנו ת אי ן אסטר ע 
גאנצ ע 40 יא ר ( 1737 — 1777 ) . געװע ן שטאר ק באליב ט בי_ י ד י יידן . אוי ף 
םפרי ם געדרוקט ע אי ן זײ ן צײט , הא ט ע ר געגעב ן זיי ן הםכטה . 


98 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ן יא ר 1783 הא ט זי_י ן זו ן געלאז ט דרוק ן אי ן קארע ץ דע ם פאטער ם 
חיבו ר ״דבר י ר ׳ משולם״ . 

אי ן דע ר פונקצי ע פו ן אב־בית־די ן (אײבער־רב ) איבע ר דע ר װאלינע ר 
פראװינץ , פלעג ט ע ר ארומרניז ן איבע ר שטע ט או ן שטעטלע ך צװ ײ מא ל 
א יאר , דר ײ חדשי ם זומע ר או ן דרי_ י — װינטער . אי ן זעלב ן יא ר װא ם זײ ן 
חיבו ר ״דבר י ר ׳ משולם ״ אי ז ארוי ם פו ן דרו ק — אי ז ע ר נפט ר געװארן , 
אי ן זײ ן ״בי ן הדרבים ״ (צװיש ן ד י וועגן) , אי ן שטעט ל פאםטבא , קועװע ר 
גובערניע . 

א ם ך מינהגי ם פו ן ר ׳ משולמע ן זענע ן אויפגעצײכנ ט געװאר ן אוי ך 
א גרוים ן טאװל , אי ן דע ר גרויםע ר שיל , װעלכ ע זענע ן געװע ן אײנגע ־ 
װארצל ט בנ י ייד ן אי ן זײע ר שטײגער־לעבן . 

שלמה־זלמ ן הכוה ן(פו ן דע ר זוםמאן־משפחה) . 

צװיש ן ד י גרויס ע לומדי ם אי ן שטא ט זענע ן געװע ן דרי_ י ייד ן מיט ן 
נאמע ן ״זלמן״ . 

אברה ם משולם־זלמנע ן הא ט מע ן גערופ ן ״ר ׳ זאלמענױ״ , משולם ־ 
זלטנע ן פו ן מעזעריט ש הא ט מע ן גערופ ן ״ר ׳ זעלמעל ע מעזעריטשער ״ או ן 
שלמה־זלמנע ן הא ט מע ן געקענ ט מי ט דע ם נאמע ן ״ר ׳ זעלמעלע״ . 

גרוים ע פארדינםט ן הא ט געהא ט ר ׳ זעלמעלע . ע ר הא ט פארשפרײ ט 
זי_ י ן לערנע ן אוין ז דע ר ני_ישטאט . קײ ן שכר־לימו ד הא ט ע ר ניש ט גענומען . 
אײנע ר פו ן זי_ינ ע װויללערנער ם אי ז אוי ך געװע ן ר ׳ זלמ ן מעזעריטשער . 

אי ן יא ר 1748 אי ז ר ׳ זעלמעל ע נפט ר געװארן . 

מנחם־מענד ל פעגא ל אי ז געװע ן א ם ך יאר ן אנפירע ר פו ן דע ר קהיל ה 
(הברה־קדישא) . װיענדי ק אי ן אמ ט פו ן קאםי ר הא ט ע ר מי ט זנינ ע אײגענ ע 
געלטמיטלע ן אויםגעהאלט ן ד י אינםטיטוציע . אי ן אםטר ע הא ט מע ן 
אי ם גערופ ן ״מהרשא ם אײדעם״ , איבע ר דע ם װא ם זי_י ן פרו י אי ז געװע ן 
דע ם מהרשא ם א ן אײניקל . 

מ . מ . םעגא ל אי ז געװע ן פאפולע ר מי ט זי_י ן אקטואצי ע בי_ י קהלשע ר 
ארכע ט ; אוי ך אי ז ע ר באקאנ ט געװע ן אל ם דאקטער , אדע ר פעלדשער . 

ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן יא ר 1748 . 

שמוא ל מאצעראט א הא ט פארנומע ן ד י זעלב ע פאםטנ ס פו ן זני ן 
פאטע ר מנחם־מענדל . אוי ך ע ר הא ט געהײל ט קראנק ע או ן מי ט זי_י ן געל ט 
געשטיצ ט ד י קהיל ה אי ן אי ר שװער ן מאטעריעל ן מצב . 


99 



מיכ ל גרינע ם 


א םפעציעל ע נײגונ ג הא ט ע ר געהא ט אויםצוקויפ ן פארטשכנט ע 
חפצים , װא ם האב ן זי ך געפונע ן אי ן נישט־יןדיש ע הענט . אי ן אםטרע ר 
פינק ם אי ז אפ ט מא ל געלויב ט געװאר ן זי_י ן נאמען . זײ ן פטיר ה אי ז פאר ־ 
געקומע ן אי ן יא ר 1771 , אדע ר 1772 . 

ר ׳ אהרךזעלי ק אי ז געװע ן א בארימטע ר גאון . אי ן אסטר ע אי ז 
געדרוק ט געװאר ן זי_י ן םפ ר ״עול ת אחרון ״ אי ן יא ר 1733 זי_י ן צװײטע ר 
םפ ר ״משח ת אהרון ״ אי ז דערשינע ן אי ן פראנקפור ט אי ן יא ר 1746 . פו ן 
זי_ינ ע כתבי ם ״אוה ל אהרון ״ אי ז ניש ט באקאנט , צ י ז ײ זענע ן געדרוק ט 
געווארן . 

ר ׳ אהרן־זעלי ק אי ז נפט ר געװאר ן אי ן אםטר ע אי ן יא ר 1756 . ד י אי_ינ - 
געזונקענ ע מצב ה הא ט צורי ק אויפגעשטעל ט מ . ביבע ר — דע ר מחב ר פו ן 
״מזכר ת לגדול י אוםטרהא״ . 

ר ׳ ױסןז־ױזפא , א גרויםע ר גבי ר פו ן זי_י ן דו ר ; הא ט געפיר ט גרוים ע 
מיםחרי ם מי ט ד י קאמערציעל ע שטע ט לניפצי ק או ן ברעםלאװ . דא ם 
רניכקײ ט הא ט אי ם ניש ט אפגעהאלט ן פו ן קהל־התחיבות . אל ם גבא י פו ן 
דע ר חברה־קדיש א הא ט ע ר אוי ך ארויםגעהאלפ ן אי ן ד י פינאנצן . 

זגי ן געװוינהײ ט — אויםצולײז ן ארעםטירט ע (פדױ ן שבוײם ) אי ז 
אנערקענ ט געװאר ן פא ר לויבנםװירדיק . 

אי ן דע ם יא ר 1758 אי ז ע ר באשטימ ט געװאר ן פא ר פרנ ם (פאר ־ 
װאלטער ) איבע ר גאנ ץ װאלין . 

אי ן זי_י ן אויםגעבויטע ר שי ל (ר ׳ ױזיפ ם שילכל ) פלעג ן זיצ ן לומדי ם 
או ן שטענדי ק לערנען . ר ׳ ױזי פ הא ט אויםגעהאלט ן ד י ״צע ן בטלנים ״ אוי ך 
זי_י ן חשבון . 

אי ן יא ר 1762 אי ז ר ׳ ױזפ א נפט ר געװארן . 

יצח ק פו ן דראהאגיט ש אי ז געװע ן פאררעכנ ט פא ר א צדיק . ע ר אי ז 
געװע ן פו ן בעל־שם־טוב ם תלמידי ם או ן אײנע ר פו ן ד י ״צע ן בטלנים״ , ♦ 
װא ם ר ׳ ױזפ א הא ט אויםגעהאלטן . 

פא ר א וװנדער־מעש ה װער ט דערצײלט : אײ ן מא ל אי ז ר ׳ ױזיפ ם 
טאכטע ר שטאר ק קראנ ק געװארן . דע ר רב י ר ׳ ױזפ א אי ז ארומגעגאנגע ן 
אי ן זי_י ן בית־מדרש,געטײל ט צדק ה או ן געבעט ן צ ו מתפל ל זײ ן פא ר אי ר 
געזונט . 


100 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ד י תלמידי ם האב ן זי ך זײע ר געזארג ט װעג ן זײע ר רבינ ם אומגלי ק 
או ן ז ײ האב ן א גאנצ ן טא ג געהאלט ן אי ן מתפל ל זײן . 

צװיש ן ד י תלמידי ם אי ז אוי ך געװע ן דע ר חםי ד יצחק , װעלכע ר הא ט 
אוי ך באקומע ן א געװים ע טײ ל צדק ה פו ן ר ׳ ױזיפ ם הענט . 

יצח ק הא ט דא ם באקומענ ע געל ט איבערגעשיק ט צ ו זײ ן װײ ב מי ט 
א צעטעלע , ע ר הא ט באפויל ן א ז ז י זא ל פא ר אי ם צוגרײט ן א גרוים ־ 
ארטיק ע םעודה , פונק ט װ י אי ן א שבת-טאג . 

נאכ ן דאװנע ן אי ז ר ׳ יצח ק אהײ ם געקומע ן או ן זי ך געלאז ט װוילגײ ן 
אי ן א ױ״ט׳דיקע ר שטימונג . גא ך דע ר סעוד ה הא ט ע ר זי ך אומגעקער ט 
אי ן בית־מדר ש צ ו זני ן געװײנלעכע ר עבוד ה — צו ם לערנען . 

ד י אויפפירונ ג הא ט שטאר ק פארדראם ן זי_ינ ע חברים־לומדים , אוי ך 
ר ׳ ױזפ א הא ט זי ך װעג ן דע ם דערוװםט , אבע ר ע ר הא ט אי ם דערפו ן ניש ט 
דערמאנט . 

װע ן ר ׳ ױזיפ ם טאכטע ר אי ז געזונ ט געװאר ן הא ט דע ר פאטע ר 
געםאכ ט א גרוים ן ױם־טו ב פא ר ד י תורה־לערנער , ר ׳ יצחק ן ארײנגע ־ 
רעכנט . 

װע ן אל ע זענע ן שוי ן געזעם ן בי_י ם טיש , הא ט ר ׳ ױזפ א געפרעג ט 
ר ׳ יצחקן , װא ם אי ז ד י םיבה , װא ס ע ר הא ט זי ך דערלויב ט צ ו פראװע ן 
א גוט ן מאלצי_יט , אי ן טא ג װע ן זי_ינ ע חברי ם האב ן געפאם ט או ן געבעט ן 
גא ט פאר ן געזונ ט פו ן זיי ן טאכטער . אוי ך דע ם הא ט ר ׳ יצח ק געענטפערט , 
א ז װע ן ע ר זא ל אוי ך געװע ן פאםט ן או ן דאװענען , פונק ט װ י זגינ ע חברים , 
װאל ט דא ם אי ן עול ם העלױ ן ניש ט געמאכ ט קײ ן שו ם איבערראשונג , 
װײ ל דא ם אי ז א געװײנלעכ ע זאך . 

— ״אי ך אבע ר — הא ט ע ר געטענה ט — הא ב געמאכ ט פא ר זי ך 
א גוט ן מאלצי_י ט מי ט װײן , פונק ט װ י אי ן א שבת־טאג , דא ן הא ט דא ם 
גערופ ן ד י אויפמערקזאמקײ ט אי ן ד י עולמות . ע ם אי ז דאר ט געװאר ן 
א רעש , װא ס הײסט , אי ך הא ב גענומע ן צדקה־געל ט פראװע ן א ױ״ט ״ 
װע ן ע ס אי ז ניש ט שב ת או ן ניש ט ױם־טו ב ? ערש ט דא ן האב ן ז ײ אויב ן 
זי ך ארומגעקוקט , א ז ר ׳ ױזיפ ם טאכטע ר אי ר קראנק , או ן א ז ר ״ ױזפ א 
טײל ט צדק ה פא ר תורה־לערנער . דא ם אי ז געװע ן ד י פעול ה צ ו אי ר 
געזונ ט װערן״.. . 


101 



מיכ ל גרינע ם 


מש ה אםטרע ר 

אײגע ר פו ן ד י חכמי־הקלוי ז פו ן ברא ד אי ז געװע ן דע ר ר ב או ן םגי ד 
ר ׳ משה . ע ר הא ט אנדער ש זי ך ניש ט גערופן , װ י ״מש ה אםטרער״ . ע ר 
אי ז דע ר מחב ר פו ן ד י םפרים : ״ערוג ת ה ב שם ״ או ן ״פר י מגדים ״ — 
געדרוק ט אי ן זאלקא װ אי ן יא ר 1745 . ע ר הא ט געגעב ן הסכמו ת אוי ף פי ל 
חיבורים , װעלכ ע זענע ן אנערקענ ט געװאר ן בי_ י ד י גדולי ם פו ן יענע ם דור . 

ר ׳ אהרו ן פו ן האראדאי ן אי ז געװע ן א תלמי ד או ן אנהענגע ר פו ן 
לאדע ר רבין . געשטאמ ט הא ט ע ר פו ן ר ׳ ײבי ם משפחה . 

דע ר שטאט־געבירטיקע ר — אהרו ן — װע ן ע ר אי ז אל ט געװע ן קוי ם 
זיב ן יאר , הא ט ע ר מקבל־פני ם געװע ן דע ם בעל־ש ם אי ן שטאט . 

ר ׳ אהרו ן הא ט פארנומע ן א רבנות־אמ ט אי ן האראדאק . 

ױד ל חםי ד 

פו ן ד י אםטרע ר גדולי ם װער ט אוי ך פאררעכנ ט ױד ל חםיד . ע ר הא ט 
געגרינדע ט אי ן ר ׳ ײבי ם שילכ ל — ד י חברה־משנױת , װעלכ ע הא ט עק ־ 
זיםטיר ט שטענדי ק אי ן שטאט . 

זײ ן נאמע ן אי ז פאפולע ר געװע ן אל ם שטאר ק פרומע ר ייד , װעמע ן 
מ׳הא ט גערופ ן ״חסיד״ . 

ע ר אי ז נפט ר געװאר ן י״ ג כםלו , אי ן יא ר 1764 . 

צכ י היר ש ג״ ר שאו ל הלו י (הירשק ע שמואליקם ) 

הערשק ע שמואליק ם אי ז א באקאנט ע פערזענלעכקײ ט געװע ן אי ן 
אםטרע . ע ר אי ז ניש ט געװע ן ניש ט קײ ן רב , ניש ט קײ ן צדי ק או ן ניש ט 
קײ ן גאון , פו ן דעם ט װעג ן הא ט זי_י ן לעבנם־םד ר צוגעצויג ן ד י אויפמערק ־ 
זאמקײ ט פו ן אל ע גרוים ע לײ ט אי ן יענע ר צי_יט . זי_י ן באשײדנקײ ט אי ז 
געװע ן א מוסטערהאפטע . ע ר הא ט געװוינ ט אי ן א קלײן , צעבראכ ן 
שטיבעלע , א לאקשנברע ט אוי ף א האלצקלעצ ל הא ט אי ם געדיג ט פא ר 
א טיש . דארט ן הא ט ע ר געלערנט , טא ג או ן נאכט , זײ ן ״שיעור״ . 

ע ר הא ט זי ך ניש ט איבערגענומע ן מי ט זגינ ע קענטעניש ן אי ן תורה ׳ 
געװע ן זײע ר באשײדן . דערפא ר טאק ע האב ן אי ם געשעצ ט ד י גרוים ע 
גאוני ם אי ן אםטרע . 


102 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ע ם הא ט א מא ל פאםירט , בע ת זײ ן לערנע ן דע ם ״שיעור׳ / הא ט ע ר 
ניש ט געקאנ ט גו ט ״צעקײען ״ א מישנה , אי ז ע ר אװע ק צ ו ר ׳ שאו ל הכה ן 
פו ן דע ר נײער־שטאט , א ז ע ר זא ל אי ם קלא ר מאכ ן דע ם עניין . װע ן ע ר 
הא ט שוי ן פארשטאנע ן ד י מישנה , הא ט ע ר גענומע ן דע ם משנױ ת או ן 
אי ז ארויםגעגאנגע ן פו ן ר ׳ שאול ם שטוב . 

ע ר האט , אבער , באמערק ט — א ז ר ׳ שאו ל גײ ט אי ם נאך . אוי ף זי_י ן 
פראגע , צולי ב װא ס ע ר טו ט דא ם הא ט שאו ל אי ם געענטפער ט א ז ע ר 
װי ל אי ם באגלײט ן א שטיק ל װעג . 

הערשקע ן אי ז דא ם ניש ט געפעל ן געװארן . לוי ט זי_י ן לאגי ק װאל ט 
ע ר גא ר באדארפ ט אפגעב ן כבו ד זי_י ן רבי ן — שאולן , או ן צו ם םון ז אי ז 
דא ם פארקערט . 

ר ׳ שאו ל הא ט זי ך געמאכ ט ניש ט הערנדי ק או ן כד י הערשק ע זא ל 
אי ם ניש ט באמערק ן אי ז ע ר נאכגעגאנגע ן מי ט שטיל ע טריט . 

הערשק ע הא ט אבע ר דערפילט , א ז אימיצע ר גײ ט אי ם נאך , הא ט 
ע ר זי ך אומגעקוק ט אוי ך צוריק . 

א ז ע ר הא ט דערזע ן ר ׳ שאול ן הא ט ע ר זי ך צעבײזער ט או ן אי ם 
געזאגט , א ז ע ר װע ט זי ך פו ן אר ט ניש ט רירן , בי ז ר ׳ שאו ל װע ט זי ך 
ניש ט אומקער ן פרוע ר צ ו זי ך אהײם! ״ 

מיט ן פאלקםנאמע ן ״הערשק ע שמואליקם ״ אי ז ע ר געבליב ן אי ן 
אםטר ע פאפולער . פו ן אי ם זענע ן ארויםגעקומע ן א ס ך שוחטים . 

אי ן יא ר 1789 אי ז ע ר נפט ר געװארן . 

מאי ר חריך ז מארגולי ס (מאי ר נתיבים ) 

אײנע ר פו ן ד י אינטערעםאנטםט ע פערזענלעכקײט ן אי ז געװע ן מאי ר 
טארגוליס . ע ר הא ט פארנומע ן ד י העכםט ע אמט ן אי ן אםטרע , װאלי ן או ן 
אנדער ע פראװינצן . 

דור ך א רעגירונגם־דעקרע ט פו ן פויליש ן מל ך םטאניםלא װ אויגום ט 
פאניטאװםק י — הא ט ע ר באקומע ן ד י אפיציעל ע אויטאריזאצי ע פא ר 
אײבער־ר ב איבע ר א ס ך שטע ט או ן שטעטלעך . 

דא ס אי ז דע ר דעקרע ט פו ן 18 ט ן דעצעמבע ר פו ן יא ר 1765 . 


103 



מיכ ל גרינע ס 


5 ^1101151 7. *.**>*{ ((801 ?01.5*1,^10.- 
*1 \\%££ 100^51(!, ?115*1, ^420^0(1, 2 י 1 >ן 2 סטז ץ 
*110#51(/5 ^ #0 י X1, ?000151(1 , ?0114^51(1 י - 

15*1, 5^01^5*1,5^051(1 1 €1 £8 5 1 ^ 0 * | א (\. 


26 ,עו ח 3 / 3 > £נ> 6 י ס?>£ס׳ * מ/ס? 5 / * רחץ 52 ב>¥ / חז€! ח€//ס / ?מע/צ י { 1 װזץ 51 [ 16 חו ח ץרח 9 ץטרח[סח 02 
. 5 />ס/*ס[ס/ * דמס/ג&^ / / ךחסחו</. 3 > # . 73 /ץחחס£. %4 כ ח. 3/0 6 סח 1 >£ / , 16 '* > €// 050/3 י 21€0 /> 6 //>/ * מ/?> / ס / 2 */# ח 
- 3 $ חךח$ ס 3 *ח/ > ךח/ 25£ >/ / ח/ס/ח^/^ / דח 5 ז/$/ / ךח/ץ\ס£ס / * {*/חו&׳/ז*! ] [ס/. 3 ס / סס $ 1 / 6 / > ס 1 ס 3/3 
*ח 4 ס//סף 1€ $/< / סף 1€ ף$ו 65 /* 1 > 16$€ ^ סץ> 6 ח 5€1 װז 16 > 6 ו< 5 סץ> 6 ח 1 ס,ץ /$ץ / כ *וח 1 >ע-/ 0 . 3 י>ן/צ*/מ / סףס { 

/ חח 6 ךחץס/^ח / ח 0 6 636 / 0001 / . 028 //*יס / $ 2 ח 6 } / .$-/ 3/6 ? / ס$€חחס>/. 3 !גס- 27 >? 5 ;ר ח ץ 3.0 /> ץ/ ץ 

,^*סהףץ 62 * ו /^סיס ס 6 /ח/ס/*סת 6 ס! > €/} #1/5 ס/*!$סח/ 5.6 >? / / 2 €6 7$ £ :'/!//*\סס$/$סב / ת//£$/ * 3 ^ס. 3 ז 3 
ס/# / £ 36/605 *> ח סף 6 *$$>/ / ע/ח€/% / סף 02 € /ץח€ו'* ן 3 >ץס 3 חף/ 62 ח / 1 *חץ 6 3 ס/^^ז ק 

^ 5 >/*/$סח/ 6 ס) 1 סץ? / ס>ח #3 \ס#י 3 ח<ץ$/* ' , סףסת 3 /חוחס</ #5 \ / 26 / # ס£ס ץ 1 £*ח/ € * £/£$/ ¥ 3 ?״ 3 € / $ 

052 . 0 / 63 ~>ס ח ס/ד / / . £ 3 / ' 2 !>ס£ * 5 */ חח /€* ס // ץ ץס/חרחן 3 חץ 6 , ס[€/#$ח/ 3 ת// 1 1 ס^€/ ! 5 / ^ 3 /■ 3/3 € 

. 23 ס//*ס $2£ ח? #,$/€/ 3 / ^ סך ס ר /חס" £ 3 *סחס/ $ ^ס[>^ 1 י ח/ץ $2 ^/ / דחס+חס/ \ *?/-??/?> /* 7 / ל׳ד/ / £$ [ס/ח// / 
ס/></ס/)//$ץ*$/ * ץז/־/נ ן / י /'<ח< 1 >ח^/ 1 ץ^ / 03 זי/'<£^ 3 >/ס 3 ״/ 3 ךחץת!$-זסח 06 €</*/ 3 סח/ %36 חס / ץ 2 ״ז ץ 
סף?>׳מ 5 />£> 5 $ ס/ > סס?חט/ 7 .^קס/ ס 6 ?/ס*/>-/€/ 1 * / 3 >/ 7 //>ס 6 ס 3 ״ 2 6 9 ס$>< י 6 ס/+ץ*ס£ > , 6 <ן€ן>ו 3 ף 50/3 סףס/ ח 
€ץס> 3 /ס<ן± > <£ / 306 >/+ ' ס/ל 67 מ/ י ,✓%ס/ז 2 ■$ס / / ✓׳יס 7 // 6 > 3 > ^ ס) ס ^^•/ 50 6 /£/ #$26 ' 60 / * ץ $/<ן ס 2 

.. 6/7/3 .*/ > 025$ " / 77 / 5 > / 6 0 י ״ 1 ^ 20 /33 ■/ 0 ) 

סק 6 ו 5 £ ^ \ 30 / 01 ' /( 3 ס^סח/$>-//ח 06 - 3 >ח< £$6 0 ^ 2006 />״ > €</ס/ס ק סץ>€/-ץ< 36 ןח€/ץ£חב ן^רח^ז/ס!* / 
3 >/ת€/ + ס־{ / /ץ 6 /דח 6 ח 0 * 35 >'// $//*>? / #8 ' > /ח/< #$1 ץ 50 ץ $2 /+ ' י חת 6 /סת 06£ סץ> 6 / £$ ח ! 3 "/£/ 1 1 
6 / ח* 623 / / $ 1 //( ץ* ס ,ן/ס/ח ץ /חו $ 6 >? / /חח ! ס 3 £ ^ 3 / 0 / , € 6 .$>* 6 /ס ח סץ>ס / . 3 /* / $סח< $36 ס£ > /£/$ ץ #52 


.ץ** ז 

סרח 6 ח/ 3 >ת/ח* £ // * סח/ 6 $>? £ >״* •ס. *ס >* זס / * 6 /5 /- / >^\כח€ / 7 3 / סח / 6 ח חס £ 261 ס״/$>/ 3 

-$> /ס: /^/ס״/ ק 3 >/ / $26 /> < .רװ 6 /ץ*/ ק טח>€*ס/) / - ג ץר 7 /?>/ 3 /* 2 ס ק ס סח/ 6 /> ס 6 $73 /ית / 

׳£// * 3 *$/ס/> \ /י׳ 1 ח 3 > 0 .ץ?- ח 5 </ס* 3 >*ס ת ס 5 /ץת? ק 6 סץ* 3$ / / ץ&ח^/ח&^ח/^?* / ץ!ס 2 $ ? 11 ץ 3 6 . 3 * 7195 

** 2 >€:* $$-} /' 3 > > ת 3 / * סל/׳ס־ / ,//£ /€€( [ 1 / סץ> 6 /)/$<ח 3 ( ץ ס׳ז/ס? ! ג .ס / ח,*סץ/ 2 . 06 ^ 1/651 / 1 !£ £ ©׳יי־^ 0 

.ט/ס £ 1 * 

/) 0151 ? 801 * 400057 ^* 574015 

?ח* / 2$ />ס/+' 6 /ב>/ * / • /מ/ 3 /?* / $/ / 1 ורח. 3 חו 66 ? / /ס 3 י / סח/ 3 ' 21 חס 6 סץ*/$סחו 36 > £ . 3 > ח !ח^/^ / 

60 י>׳׳ * 6 /$/ 5 ">^/ 1 %> €5 [^ 1 ' 0 ^ 606 <*> /^^ 02 ^ 3 >/ $ 6 ^/־ 5 6 ^ 0 />[ 3 > ח 25 0/6 < 3 >ח^/ 1 [€/.$ € / ? 7/56/6 5 >/ ס *>ח 3 

~ 0/7 * 1 * * 6 //*/ס £ \ 7 /?ס׳ 0 ׳ 60 ק/// ס[ 5 2,62 / / £ 6 1 * 3 / 0 / %$ < 77 > , 3 י ^ 


104 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


איבערזעצונ ג 

פונע ם רעגירונגס־דעקרע ט פו ן 18 ט ן דעצעמכע ר פו ן יא ר 1765 אונטער • 
געשריב ן פו ן פויליש ן קײםע ר םטאניסלא װ אויגוס ט פאניטאװסקי , מי ט 
דע ר באשטימונ ג פ ץ הר כ מאי ר הערשקאװיטש , אל ס אײכער־ר כ : 


״סטאניסלא װ אויגוסמ , מי ט גאט ם גענאד ׳ קעני ג פו ן פוילן ׳ גרױם ־ 
פירש ט פו ן ליטע , רוסלאנד , מאזאװיעץ , זמוטש , קיעװ , װאלין , פא ־ 
דאליע , פאלטאװא , אינפלאנד , סמאלענםק , שװעד ן או ן טשערניכאװ . 

מי ט דע ם דאזיק ן קאטוניקא ט מאכ ן מי ר באקאנ ט פא ר אלעטע ן או ן 
יעד ן באזונדער , א ז אל ע זאל ן װיםן , או ן םפעציע ל ד י גלויביק ע אינע ם 
אלט ן טעםטאמענט , ד י רבני ם או ן קהילו ת פו ן בראצלאװע ר גובערנא ־ 
צי ע או ן פו ן דע ר גאנצע ר אוקראינע . 


טי ט אונדזע ר ארויםגעגעבענע ם קאמוניקא ט פו ן 18 ט ן דעצעמבע ר 
פו ן 1765 יאר , האב ן מי ר באשטימ ט דע ם גלויביק ן פו ן אלט ן טעםטא ־ 
מענ ט — מאי ר הערשקאװיט ש — אל ם א״בער־ר ב פו ן רוטעני ע או ן 
בראצלא װ או ן װעלכע ר דאר ר רענונםיר ן או ן פארלאז ן דע ם אמ ט פו ן 
ר ב אי ן רוםלאנד . מי ט זיי ן רענונםיע , װא ם מי ר מעלד ן אי ן דע ם אויבנ ־ 
דערמאנט ן דאטום , מי ט דע ר אויםםירונ ג פו ן בראצלאװע ר או ן אוקראי ־ 
נע ר ראבינא ט — זא ל דא ם קײנע ם ניש ט שעדיק ן או ן בארירן . 

מיט ן זעלב ן דעקרע ט גיב ן מי ר ד י פולמאכ ט דע ם ה ׳ מאי ר הערש ־ 
קאװיטש , בי י דע ם צענטראל־ראבינער־רא ט פו ן בראצלאװ , דע ר גאנצע ר 
אוקראינ ע או ן ד י ארומיק ע שטעטלעך , א ז ע ר קא ן רעכטלע ך באשטימע ן 
לעבנם־טעםטאמענט ן (צװאות) , אויםפיר ן געריכטלעכ ע אנגעלעגנהײטן , 
אנפיר ן מי ט אל ע רבני ם או ן באשטימע ן אויםגאב ן או ן אפעלאציעם . 

מי ר רעקאמענדיר ן צ ו אל ע רבני ם או ן קהילו ת צ ו רעםפעקטיר ן דע ם 
פי ז אונד ז באשטימט ן אײבער־ר ב פו ן בראצלא װ או ן אוקראינע . אל ע 
הכנםות , װא ס ע ם האב ן באקומע ן דע ר ראבינא ט או ן ד י פאריק ע רבני ם 
— זאל ן געהער ן צו ם איצטיק ן א״בער־רב . 

דע ם גלויביק ן פו ן אלט ן טעםטאמענ ט — מאי ר הערשקאװיט ש — 


105 



מיכ ל גרינע ם 


װער ט געגעב ן ד י הבטח ה פו ן פראטעקצי ע או ן שטיצע , א ז אל ע אמט ן 
או ן פירער׳טאפ ט זאל ן אױםגעפיל ט װער ן דור ך זיינ ע באפעלן . 

רע ר דעקרע ט אי ז געגעב ן געװאר ן אי ן װאר׳טע , 22 ױנ י 1775 , אי ן 
11 ט ן יא ר פו ן אונדזע ר הער׳טאפט . 

םטאניםלא װ אויגוס ט 
קעני ג פו ן פויל ן 

דע ר דאזיקע ר דעקרע ט פו ן אײבער־ר ב איבע ר אל ע רבני ם או ן 
קהילו ת פו ן בראצלאװע ר רעגירונ ג או ן פו ן דע ר גאנצע ר אוקראינ ע — 
געפינ ט זי ך אי ן באזי׳ ן פו ן גלויביק ן פו ן אלט ן טעםטאמענ ט — מאי ר 
הערשקאװיטש , איינוװינע ר פו ן זאלי׳טטי׳ן . 

געגעב ן או ן אונטערגעשריבן״ . 

װעג ן דע ם דאזיק ן טיט ל פו ן א װעלטנאמען , װער ט דערצײל ט א 
לעגענד ע : 

ר ׳ מאי ר אי ז געזעם ן אוין ש דע ם כםא־הרבנו ת אי ן יאזליװיץ , א שטעט ל 
װא ם הא ט באלאנג ט צו ם אלט ן דוכו ם פאניטאװסקי . 

אײ ן מא ל אי ז אנגעפאר ן אי ן שטעט ל ארײ ן דע ר דוכו ם מי ט זי_י ן 
זונדל . פונק ט דאמאל ם זענע ן געשטאנע ן אי ן דרוים ן ר ׳ מאי ר מי ט זיי ן 
זו ן שואל , דערבי_ י הא ט שוא ל אנגעװיז ן דע ם פאטער , אי ן דע ר ריכטונ נ 
װו • דע ר דוכו ם הא ט זי ך געפונע ן או ן ע ר הא ט אי ם געזאגט , א ז דע מ 
דוכום ׳ זו ן זע ט אוי ם קײסערלע ך שײן . 

דע ר אלטע ר פאניטאװםק י הא ט עפע ס באמערקט , אי ז ע ר צוגעשטאנע ן 
צ ו ר ׳ מאיר ן מי ט א ן אנפראגע , א ז ע ר װי ל װיםן , װא ם ע ם באדײט ן ױ 
הענט־זשעםטיקולאציע ם פו ן שואלן . 

— אי ך װע ל די ר זאג ן דע ם אמ ת — הא ט ר ׳ מאי ר געענטפער ט - 
מי_י ן זו ן זע ט אוי ך דײ ן זונ ם פנים , א ז ע ר װע ט אי ן גיב ן זיצ ן אוי ך דע ט 
מלכות־טראן . 

אי ן א קורצע ר צי_י ט ארו ם אי ז באקאנ ט געװארן , א ז דע ר ױנגע ו 
פאניטאװםק י אי ז געװאר ן דע ר קעני ג פו ן פוילן . 

* , * 

* 


106 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


װע ן ר ׳ מאי ר אי ז באשטימ ט געװאר ן פא ר ר ב הכול ל (אײבער־רב ו 
אי ן אוקראיגע , הא ט מע ן באדארפ ט קריג ן ד י רעגירונגם־צושטימונ ג לוי ט 
ד י לאנד־געזעצן . א דעלעגאצי ע פו ן ױדיש ע פארשטײע ר האב ן זי ך געװענ ־ 
דע ט צו ם קײםע ר נא ך אז א רעכטטיטל . 

דע ר מל ך פאניטאװסק י הא ט זי ך באל ד דערמאנ ט אי ן ר ׳ מאיר ם 
נאמען , װ י אוי ך אי ן דע ר געשעעניש , װא ם ע ם הא ט מי ט אי ם געטראפן , 
בע ת ע ר אי ז נא ך א יינג ל געװען . 

מי ט דע ר גאנצע ר אפיציעלע ר צערעמאני ע הא ט ע ר באל ד ארוים ־ 
געגעב ן דע ם דעקרע ט מי ט דע ר באשטימונ ג פו ן רבי ן — מאי ר הערשקא ־ 
װיט ש — פא ר לעגאל ן פירע ר פו ן ד י יידן . 

א צװײט ע לעגענד ע דערצײל ט : 

ר ׳ מאיר ם זו ן — שוא ל — װע ן ע ר אי ז שוי ן געװע ן ר ב אי ן לובלין , 

אי ז א מא ל געװאר ן שטאר ק קראנ ק או ן מ׳הא ט אי ם אװעקגעפיר ט צ ו 
הײל ן אי ן װארשע . 

א ז דע ר מל ך פאניטאװסק י הא ט זי ך דערוװםט , װע ר ע ם אי ז געקומע ן 
קײ ן װארשע , הא ט ע ר באל ד געשטעל ט צ ו שואל ם דיספאזיצי ע זי_י ן לײב ־ 
דאקטער . אל ע אויםגאב ן או ן רפואו ת זענע ן געװע ן אויפ ן קעניג ם חשבון . 

* . * 

* 

ר ׳ מאי ר אי ז געװע ן ניש ט נא ר א גרויםע ר תורה־קענער , נא ר ע ר 
הא ט אוי ך געהא ט טאלאנ ט צו ם שרי_יבן . זײ ן םפ ר ״מאי ר נתיבים ״ אי ז 
געדרוק ט געװאר ן אי ן צװ ײ טיילן , אי ן 1781 , פאלאנע . זי_י ן בו ך ״םו ד יכי ן 
ובועז ״ אי ז אי ן יא ר 1794 געדרוק ט געװאר ן אי ן אםטרע , אי ן דע ם 
דאזיק ן םפ ר װער ט דערמאנ ט זי_י ן יחום־אפשטאם , װא ם צי ט זי ך נא ך פו ן 
״בעל־שם״ . 

דע ר םפ ר ״הדר ך הטו ב והישר״ , אי ן א שירים־םטי ל לויט ן ״אלף־בית ״ 

אי ז געדרוק ט געװאר ן אי ן פאלאנע , אי ן 1795 . דע ר פינפטע ר בו ך ״כתונו ת 
אור ״ אי ז ארוי ם פו ן דרו ק אי ן בערדיטשעװ , אי ן יא ר 1816 . 

זײנ ע פינן ז םפרי ם זענע ן פאררעכנ ט געװע ן װ י פינ ך שײנענדיק ע 
ליכ ט אי ן דע ר יידישע ר ליטעראטו ר פו ן יענע ר עפאכע . 

אי ן יא ר 1790 אי ז ע ר נפט ר געװאר ן אי ן אםטרע . זײ ן קב ר געפינ ט זי ך 
כשכנו ת מיט ן קב ר פו ן מהרשא . 


107 



מיכ ל גריגע ם 


ר ׳ פינח ם שאפיר א (בעל־שמ ם תלמיד ) הא ט געהא ט א װעלטגאםען . 

םע ן הא ט אי ם גערופ ן ״פינחם ל קארעצער״ . ד י שטא ט שקלאװ , וװ • ע ר 
אי ז געבויר ן געװאר ן הא ט זײ ן פאטע ר מי ט דע ר פאמילי ע געטוז ט פאר - 
לאז ן איבע ר א בילבול . 

ז ײ האב ן זי ך באזעצ ט אי ן מיראפאל , װאלין . װע ן ר ׳ פינח ם הא ט 
זי ך אריבערגעצויג ן קײ ן קארע ץ אי ז ע ר שוי ן געװע ן א באקאנט ע פער ־ 
זענלעכקײ ט אי ן תורה , צ ו װעםע ן ע ם האב ן געשטראמ ט א ם ך תלמידים . 

אוי ך אי ן דע ר שטא ט קארע ץ אי ז אי ם ניש ט געװע ן באשער ט צ ו 
בלײב ן לאנג , איבע ר ד י מחלוקות , װא ס זענע ן אויםגעבראכ ן צװיש ן אי ם 
או ן ר ב ר ׳ שלמ ה פו ן לוצק . דא ן אי ז ע ר געקומע ן קײ ן אםטרע . ו װ ע ר 
הא ט זי ך געקויפ ט א דיר ה או ן געװוינ ט אי ן שטא ט מע ר פו ן צװאנצי ק 
יאר . 

ר ׳ פינחם ל הא ט געדאװנ ט אי ן ר ׳ ױזיפ ם שילכל , װו • ע ר הא ט רעפאר ־ 
מיר ט ד י פױטי ם או ן םליחות , װא ם זענע ן געװאר ן אננעמבא ר פאר ן כלל . 

אי ן יא ר 1791 הא ט ר ׳ פינחם ל פארלאז ט ד י שטא ט מיט ן געדאנ ק צ ו 
עול ה זיי ן קײ ן ירושלים , אבע ר זי_י ן שװאכע ר געזונט־צושטאנ ד הא ט צע ־ 
שטער ט ד י נםיעה . ע ר אי ז געבליב ן אי ן שעפעטױוק ע װו • ע ר אי ז אי ן 
זעלב ן יא ר נפט ר געװארן . 


ר ׳ ײ כ י 

אי ן דע ר רעליגיעזע ר פארשטארקונ ג הא ט געהא ט א גרוים ן חל ק דע ר 
ר ב ר ׳ יעקב־ױםך , אדע ר װ י ע ר אי ז באקאנ ט געװע ן מיט ן נאמע ן ״ר ׳ ײבי״ , 

מי ט זי_י ן חיבו ר ״מור א מקדש ״ הא ט ע ר געלײג ט דע ם פונדאמענט , 

א ז מע ן טא ר ניש ט רעד ן אי ן שי ל בע ת מע ן דאװנט . ע ר הא ט שטאר ק 
געקעמפ ט פאר ן — ״אסו ר לדב ר בשע ת התפילה״ . אוי ך אי ז ע ר געװע ן 
א ן אי_ינפלוםע ר מגיד . אי ן זײנ ע מוםר־דרשו ת הא ט ע ר ניש ט געשאנעװע ט 
ד י גבירים . 

ע ם װער ט דערצײלט , א ז בי י אב א זוםמאן , (אײנע ר פו ן ד י גרעםט ע 
גבירי ם אי ן אםטרע ) אי ז געװע ן א משרת , א גוי , װעלכע ד הא ט אײנמא ל 
אי ן א שבת־טא ג אויסגערײניק ט דא ם מים ט פו ן שטאל , דא ם אנגעלײג ט 
אי ן א װאג ן או ן ארויםגעפיר ט הינטע ר דע ר שטאט . 

װעג ן דע ם הא ט זי ך דערוװם ט ר ׳ ײבי , אי ז ע ר דע ם צװײט ן טא ג 
געקוםע ן צ ו אב א זוםמא ן או ן אי ם באפויל ן געב ן משכנו ת פאר ן מחל ל 


108 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געגלי ט 


שב ת זײן . אב א הא ט אי ם דערקלערט , $ ז ע ר הא ט ניש ט געוװסט , װא ם 
דע ר משר ת הא ט געטא ן או ן געבעטן , א ז ע ר זא ל אזעלכע ם ניש ט פאדער ן 
פו ן אים , װי_י ל ע ם װע ט זי_י ן פא ר אי ם א גרויםע ר בזױן . אחו ץ דע ם אי ז ע ר 
גרײ ט צ ו פארבײט ן ד י משכגו ת מי ט קנם־געלט . 

ר ׳ ײב י הא ט בשו ם אופ ן ניש ט געװאל ט אגינשטימע ן דערצו , װײ ל 
דאר ט װ ו ע ם אי ז פארא ן חילול־השם , דארן ז מע ן ניש ט קוק ן אױפ ן כבו ד 
פונע ם יחיד , בפר ט נאך , פו ן אז א אנגעזעענע ם מענטש ן װ י ע ס אי ז — 
אב א זוםמאן . 

ע ם הא ט גארניש ט געהאלפן . אב א הא ט פארשטאנען , א ז ר ׳ ײבי ם 
כװנ ה אי ז לש ם שמי ם או ן ע ר הא ט איבערגעגעב ן ד י משכנות . 

איבע ר אל ע גאם ן פו ן שטא ט הא ט מע ן געפיר ט דע ם װאג ן אנגעלאד ן 
מי ט ד י טשבנו ת פו ן גרעםט ן נגי ד אי ן שטאט , א ז אל ע זאל ן זען . דע ר 
רב י ר ׳ ײב י הא ט געשפאנ ט פאר ן װאג ן או ן געשריגן : ״ד א פיר ט טע ן 
םשכנו ת פו ן אב א זוםטאן , פא ר ד י זינד , װא ם אי ן זי_י ן הוי ז הא ט מע ן 
טחל ל שב ת געװען ״ . . . 

ר׳ײב י הא ט געקעמפ ט פאר ן רעליגיעז ן אידעא ל אי ן װאר ט או ן אי ן 
שריפט . אי ן זײ ן םפ ר ״עי ן מישפט״ , טאדל ט ע ר ד י יעניק ע רבנים , װא ם 
נעמע ן א ן דא ם רבנו ת פא ר געלט . זי_י ן חיבו ר ״מור א מקדש , אי ז געדרוק ט 
געװאר ן אי ן קארעץ . םפ ר ר ׳ ײבי ״ — אי ז דא ם ערשט ע מא ל געדרוק ט 
געװאר ן אי ן סלאװיטע , דור ך זי_ינ ע דרי_ י זין , אי ן יא ר 1792 . אי ן אםטר ע 
אי ז דע ר זעלבע ר םפ ר געדרוק ט געװאר ן אי ן יא ר 1808 או ן צו ם דריט ן 
מא ל אי ז ע ר געדרוק ט געװאר ן אי ן בראד , אי ן יא ר 1874 . 

דע ר ״םפ ר ר ׳ ײבי ״ פו ן אםטרע , הא ט דורכגעמאכ ט פי ל װאנדערונ ־ 

גען . דע ר גור ל הא ט געװאלט , א ז דע ר דאזיקע ר אנטיקװא ר זא ל זי ך 
אפזוכ ן צװיש ן ד י רעשטלע ך אפגעראטעװעטע , אלט ע קולטור־אוצרו ת 
אי ן בערלין , פו ן װאנע ן ע ר אי ז נעקומען , מי ט אנדער ע װערטזאכ ן קײ ן 
ארגענטינע . 

דע ר דאזיקע ר םפ ר אי ז ניצו ל געװאר ן פו ן חורב ן או ן ע ר געפינ ט זי ך 
אי ן רשו ת פו ן יידיש ן װיםנשאפטלעכ ן אינסטיטו ט ״ייװא״ , אי ן װעלכ ן 
אר ט ד י אלט ע שריפט ן פו ן ר ׳ ײבי ן האב ן באקומע ן א תיקון . 

ר ׳ ײבי ם אקטואצי ע אי ן שטא ט אי ז געװע ן באקאנט , מי ט זגי ן ״ברײ ־ 

טע ר האנט ״ פאר ן קהילה־לעב ן אי ן שטאט . אי ן פינק ם פו ן דע ר חברה ־ 
קדיש א אי ז געװע ן פארצײכנ ט א באדײטנדיק ע םומע , א חו ב פא ר ר ׳ ײבין . 


109 



מיכ ל גרינע ס 


ד י התחיבו ת פלעג ט אויסגעצאל ט װער ן דע ר פאמיליע , אי ן מאנאטלעכ ע 
קװאטעם . 

דע ר נאמע ן ״ר ׳ ײבי ״ הא ט זי ך *טטאר ק אײנגעקריצ ט אי ן זכרו ן כ ײ 
ד י אםטרע ר תושבים . ד י שי ל װו • ע ר הא ט געדאװנ ט הא ט זי ך גערופ ן 
שטענדי ק אוי ך זײ ן נאמען . 

ר ׳ ײב י אי ז נפט ר געװאר ן ד ׳ חול־המוע ד םוכו ת פו ן יא ר 1791 . 

ױנהל ע דע ר גוטע ר 

קנאפ ע ידיעו ת זענע ן געבליב ן פו ן דע ם מיםטיקע ר ״ױנהל ע דע ר 
גוטער״ . געװע ן א זײע ר נאענטע ר חב ר פו ן גרוים ן צדי ק ״לײ ב ב ן שרה״ . 
יעדע ם מא ל װע ן דע ר צדי ק פלעג ט קומע ן קײ ן אםטר ע אי ז ע ר אײנגע ־ 
שטאנע ן בי_ י ר ׳ ױנהלען . פו ן װא ם ז ײ פלעג ן שמועםן , הא ט מע ן קײנמא ל 
ניש ט געוװםט . 

ר ׳ ױנהל ע פלעג ט זעלט ן װע ן בלגיב ן אוי ך אײ ן ארט . שטענדי ק אי ז 
ע ר ארומגעפאר ן מי ט גאוני ם או ן צדיקים . ד י םיבו ת פו ן זגינ ע רנוזע ם הא ט 
מע ן הא ט ניש ט געוװםט . מ ע הא ט זי ך משע ר געװע ן א ז ע ר פיר ט דור ך א 
״פדױן־שבוײם״־מיםי ע (אויםקויפ ן ארעםטירטע) . 

דע ר בית־מדר ש אוי ף טאטרםקי־גא ם הא ט זי ך גערופ ן ר ׳ ױנה ם 
שילכל . 

װעג ן זי_י ן פטיר ה אי ז ניש ט באקאנט . לוי ט געװים ע השערו ת — 
געפינ ט זי ך זי_י ן קב ר אי ן באגאםלאװ . 

ר ׳ יצחק־אײזי ק קארעצע ר שטאמ ט פו ן א רבנים־משפח ה פו ן זי ־ 

בעט ן דו ר פו ן מהר״ ל פו ן פראג . 

מי ט זגי ן שאר ך קעפ ל אינע ם לערנע ן אי ז ע ר שוי ן געװע ן באקאנט , 

נא ך אל ם אכט־יארי ק קינד . אי ן ברא ד הא ט ע ר געהאלט ן דרשו ת פא ר 
דערװאקםענ ע לומדים . ע ר הא ט געמוז ט זי ך אויפשטעל ן אוי ך א בענקל , 
כד י מע ן זא ל אי ם קענע ן זען . 

בי_ י צװעל ך יא ר עלטע ר הא ט ע ר שוי ן באקומע ן םמיכו ת אױ ף 
רבנות . צ ו דרגיצ ן יא ר הא ט ע ר חתונ ה געהאט . 

װע ן ע ר אי ז אל ט געװאר ן פערצ ן יאר , זענע ן געקומע ן צ ו אי ם ד י 
גרעםט ע רבני ם או ן לומדי ם פו ן קארע ץ או ן אי ם אגינגעלאד ן צ ו אנננעםע ז 
ד י געהויבענ ע פאםטנ ם פו ן אײבער־ר ב או ן ראש־ישיבה . 


110 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געגלי ט 


װע ן אי ן אםטר ע אי ז צורי ק אויפגעבוי ט געװאר ן ד י גרױם ע קלויז , 

אי ז ע ר אי״ינגעלאד ן געװאר ן צ ו פארנעמע ן ד י אמט ן אי ן רבנות . 

ר ׳ יצחק־אײזי ק הא ט ניש ט געװאל ט פארלאז ן קארעץ . ע ר הא ט 
מםכי ם געװע ן אנצונעמע ן אי ן אםטר ע ד י אמט ן או ן אי ן דע ר זעלכע ר 
צײ ט אנהאלט ן ד י פאםטנ ם אי ן קארעץ . 

ע ר הא ט טאק ע פארנומע ן בײד ע שטעלע ס מי ט אײ ן מאל , אי ן בײד ע 
שטעט : קארע ץ — אםטרע . ע ר פלעג ט זי ך אונטערשרגיב ן מי ט בײד ע 
יחוס־טיטלען . ב ײ זי_י ן לעב ן אי ז ע ר געװע ן א שטארקע ר חםי ד פו ן 
מעזעריטשע ר מגי ה 

ר ׳ יצחק־אגיזי ק אי ז נפט ר געװאר ן אי ן קארע ץ אי ן יא ר 1788 . אוי ך 
זײ ן קב ר אי ז ניש ט פארא ן קײ ן מצבה , נא ר ע ם אי ז אױםגעבוי ט געװאר ן 
א שטיב ל מי ט צװ ײ פענצטע ר ״אוהל״ , דור ך װעלכ ע מע ן פלעג ט ארײנ ־ 
װארפ ן ״קװיטלעך ״ מי ט בקשות . 

נא ך זיי ן טוי ט זענע ן דערשינע ן זײנ ע כתבי ם : ״םפ ר הברי ת כהונ ת 
עולם״ , אי ן דרי_ י חלקים , געדרוק ט אי ן לװאװ , אי ן ד י יאר ן 1796 או ן 
1848 . 

שמואל־שמעלק ע כ״ ר צכ י הכה ן 

זי_י ן אקטואצי ע אי ן דע ר חברה־קדיש א אי ז געװע ן אנערקענ ט אי ן 
אל ע שטעט . ע ר הא ט פי ל מיטגעהאלפ ן צ ו דע ר עקזיםטענ ץ פו ן דע ם 
קהל־אנשטאלט . 

זי_י ן בת־יחיד ה — הינדע־רח ל — הא ט ע ר חתונ ה געמאכ ט פא ר א 
למד ן מיט ן נאמע ן מנחם־מענדל . דע ם אײדע ם האב ן ד י ױד ן געהאלט ן 
פא ר א הײליקן . אוי ך ד י גוײ ם האב ן אי ם געהאלט ן פא ר אזעלכן , ז ײ 
האב ן צעפויק ט א קלאנג , א ז דא ם אי ז משיח , װעמע ן ז ײ האב ן געװאל ט 
הרגענען . 

אי ן דע ר צי_י ט פו ן דע ר גרויסע ר שרפה , װא ם אי ז פארגעקומע ן אי ן 
יא ר תקל״ז , אי ז מנחם־מענד ל פארשוװנד ן פו ן שטאט . מענטש ן האב ן 
געמורמלט , א ז מע ן הא ט אי ם דערהרגעט , אנדער ע זענע ן געװע ן מי ט דע ר 
טײנונג , א ז ע ר אי ז אומגעקומע ן אי ן דע ר שרפה , אדע ר ע ר אי ז אװע ק 
א י ז װײט ע לענדער . 

אײנ ע פו ן ד י אינטערעסאנטסט ע דיםקוםיע ם אי ז געװע ן ד י פאלעםי ק 
צװיש ן ד י רבני ם פו ן אםטר ע או ן פו ן אנדער ע מקומות , צ י ע ם אי ז דער ־ 
לויב ט דע ר איבערגעבליבענע ר פרו י ױינע ר — חתונ ה צ ו האבן . 


111 



מיכ ל גרינע ס 


אי ן אל ע רבניש ע קרײז ן הא ט מע ן זי ך גע&מפער ט װעג ן דע ם ענין . 

דע ר ר ב ר ׳ מאי ר מארגולי ם (״מאי ר נתיבים״ ) הא ט געשיק ט זײ ן אנפראג ע 
קײ ן פרא ג או ן פו ן דארט ן הא ט זי ך געקײקל ט ד י הארב ע שאל ה װײטע ר 
או ן װײטער . קײ ן אײ ן ר ב הא ט ניש ט געװאל ט נעמע ן אוי ך זי ך דא ס 
אחרױ ת ארויםצוגעב ן א ן ענטגילטיק ן פסק־דין . 

אזו י הא ט זי ך געצויג ן דע ר פלאנטע ר גאנצ ע נײ ן יא ר צײט . אי ן יא ר 
תקמ״ ב ( 1782 ) אי ז אי ר געגעב ן געװאר ן ד י רעכ ט חתונ ה צ ו האבן . 

ר ׳ שמואל־שמעלק ע הא ט צורי ק אויפגעבוי ט ד י פארברענט ע קלוי ז או ן 
ז י געשטיצט . 

אי ן יא ר 1799 אי ז ע ר נפט ר געװאר ן אי ן אםטרע . 

דע ר קאמארנע ר מגי ד 

ר ׳ אליעז ר ב״ ר צבי־היר ש אי ז געװע ן באקאנ ט מיט ן נאמע ן ״דע ר 
קאמארנע ר מגיד״ . 

װעג ן זי_י ן העלדיש ן טא ט װער ט דערצײלט , א ז אי ן יא ר 1792 , װע ן 
דא ם רוםיש ע מיליטע ר הא ט באלאגער ט ד י שטא ט אםטרע , אונטע ר םו ־ 
באראװ ס קאמאנדע , הא ט ע ר אויםגעםיט ן א שטאט־קאטאםטראפע . 

ד י געשעעני ש אי ז פארצײכנ ט אי ן א מגיל ה — ״ז ׳ תמוז״ . 

ר ׳ פינח פ ב״ ר ײב י 

ר ׳ ײבי ם עלטםטע ר זו ן אי ז געװע ן שטענדי ק ארײנגעטא ן אי ן לערנען . 

ע ם װער ט דערצײל ט א ז פאר ן רוםיש ן קײםע ר ניקאלא י 1 , אי ז דערגאנגע ן 
א מםירה , א ז ר ׳ פינח ם צוזאמע ן מי ט ר ׳ ישרא ל ריזשינע ר גיב ן זי ך א פ 
מי ט פאליטיש ע ענינים . 

גאנצ ע זעק ם װאכ ן אי ז ע ר צוזאמע ן מי ט דע ם טריםקע ר רבי ן געזעם ן 
אי ן תפיםה , בי ז ד י אויםפארשונגם־קאמיםי ע הא ט חוק ר ודור ש געװע ן 
װעג ן ד י אנקלאגע . 

ד י רעגירונגם־קאמיםי ע הא ט אויפגעדעק ט דע ם בילבו ל או ן מע ן הא ט 
בײד ע רבני ם באפרײט . 

ד י מוסרי ם הא ט מע ן פארשיק ט קײ ן זװיל , געקאװע ט אי ן קײטן . 


112 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ר ׳ ױא ל כ״ ר זאכ־װאל ף 

א באליבטע ר ר ב אי ז געװע ן ר ׳ ױאל . װע ן ד י גרויס ע שטאט־שרפ ה 
הא ט אויםגעבראכן , פרײטי ק ער ב ראש־חוד ש א ב פו ן יא ר תקס״ ט ( 1809 ) , 
האב ן ד י פלאמע ן פארכאפ ט אל ע עק ן פו ן שטאט , ע ס אי ז אוממעגלע ך 
געװע ן צ ו אנטלויפן . 

בי_ י ר ׳ ױאל ן אי ן שטו ב האב ן זי ך באהאלט ן ארו ם פינ ך הונדער ט 
מענטשן , װײ ל זי_י ן װוינונ ג הא ט געהא ט ארו ם זי ך א הויכ ע געמויערט ע 
װאנט . 

דע ר ר ב אי ז געשטאנע ן אײנגעװיקל ט אי ן טלית־און־תפילי ן או ן 
געדאװנט . 

דא ם פי_יע ר הא ט זי ך װא ס מערע ר צעשפרײ ט או ן דור ך ד י פענצטע ר 
פו ן הוי ז האב ן ד י מוראדיק ע פלאמע ן פארקויל ט אל ע םענטש ן צוזאטע ן 
מיט ן רב . 

ד י פארברענט ע גופי ם מי ט ד י געפונענ ע בײנע ר זענע ן טקב ר געװאר ן 
אי ן א םפעציעל ן ברידער־קב ר אוי ך דע ם בית־הקברות . 

דא ם דאזיק ע װינק ל פו ן ד י פארברענט ע הא ט זי ך שטענדי ק געדענק ט 
מיט ן נאמע ן ״דא ס נשרפים־פלאץ״ . 

דאקטע ר אהרו ן גארד י 

א ן אײגנארטיק ע פערזענלעכקײ ט פו ן יענע ר צי_י ט אי ז געװע ן אהרו ן 
גארדי . ע ר אי ז געװע ן לײב־דאקטע ר פו ן פרײםיש ן קעניג . 

װע ן ע ר הא ט זי ך דערוװם ט פו ן מעזעריטשע ר מגיד , הא ט ע ר פאר ־ 

לאז ט זי_י ן לאנ ד או ן שטעל ע או ן אי ז געקומע ן צ ו אי ם לערנען . 

דע ר דאקטע ר גארד י פלעג ט זאג ן דע ם מעזעריטשע ר מגיד : ״ד ו 
הײ ל מי_י ן נשמ ה או ן אי ך װע ל הײל ן די_י ן גוף ן! ״ 

װע ן פויל ן אי ז אנעקםיר ט געװאר ן צ ו רוםלאנד , אי ז ע ר באשטימ ט 
נעװאר ן פו ן דע ר רעגירונ ג אל ם אויטאריזירטע ר מלוכה־דאקטע ר אי ן 
אסטרע . 

אי ן זי_י ן פראפעםי ע אי ז ע ר געװע ן שטאר ק בארימט . אוי ך זײ ן אײנ ־ 

ציק ע טאכטע ר הא ט געהײל ט קראנקע , ז י הא ט געירשנ ט דע ם פאטער ם 
פראקטיק . 


113 


מיכ ל גרינע ם 


טע ן הא ט ז י גערופ ן ״חנהל ע ד י דאקטערין״ . 

ד״ ר גארד י אי ז געשטארב ן אי ן אםטר ע אי ן יא ר 1810 . 

הר ב אשר־צב י 

ר ׳ אשר־צב י אי ז געװ ן א גאו ן אי ן לומדות . אלײ ן הא ט ע ר פארפאם ט 
םפרים , װ י אוי ך הא ט ע ר געגעב ן זי_י ן הםבמ ה אוין ש ארויםגעגעבעג ע 
םפרי ם אי ן אסטרע . 

אי ן יא ר 1804 הא ט דע ר דוכו ס ארויפגעלײג ט אוי ך דע ר באפעלקערונ ג 
גרוים ע שטײערן . 

ד י ייד ן האב ן זי ך געװענדע ט צ ו דע ר רעגירונג , בעטנדי ק א פארטײ ־ 
דיקוג נ אי ן דע ם זין . 

דע ם רב ס אײדע ם הא ט זי ך ניש ט אנגעשלאם ן אי ן דע ר באװעגונג , 

ע ר הא ט ניש ט געװאל ט אונטערשרײב ן ד י פעטיצי ע קעג ן דע ם דובוס , 
צולי ב װעלכ ן ע ם אי ז אויםגעבראכ ן א קרי ג צװיש ן ד י באלעבאטי ם או ן 
רב . 

ר ׳ אש ר הא ט געמוז ט פארלאז ן ד י שטא ט או ן רענונםיר ן פו ן דע ר 
שטעלע . ע ר הא ט זי ך באזעצ ט אי ן קארעץ , ו װ ע ם אי ז געבליב ן זגי ן 
שטענדיק ע הײם . מע ן הא ט אי ם גערופ ן ״ר ׳ אש ר קארעצער״ . 

ניש ט קוקנדי ק װא ם ע ר אי ז שוי ן געװע ן דערוױיטער ט פו ן אםטרע , 

דא ך פלעג ט ע ר שטענדי ק זי ך אונטערשרגיב ן אל ם אםטרע ר תושב . 

אי ן יא ר 1817 אי ז ע ר נפט ר געװאר ן אי ן קארעץ . אױ ך זײ ן טצב ה 
זאג ט זי ך : ״אשר־צב י פו ן אםטרע״ . 

ר ׳ אליקיב־געצ ל ב״ ר ײב י 

ר ׳ ײבי ס זו ן אליקים־געצ ל אי ז געװע ן א זעלטענ ע פערזענלעכקײ ט 
אי ן שטאט . אלײ ן געװע ן א תלמיד־חכם , דא ך הא ט ע ר מי ט זגי ן תורה ־ 
קענע ן זי ך ניש ט איבערגענומען . ע ר פלעג ט שטאר ק אכטונ ג געב ן אי ן 
ד י מערק , א ז ד י װא ג זא ל זגי ן א ריכטיקע , אפיל ו ד י גויע ם האב ן אי ם 
שוי ן געקענ ט או ן װע ן ע ר פלעג ט זי ך באװגיז ן צויש ן ד י שטעל ן — האב ן 
ז ײ באהאלט ן שנע ל ד י געפעלשט ע װאג . 

ע ר הא ט געלעב ט א באשײד ן לעבן , געװע ן א שכ ן אי ן א געדונגי ר 


114 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


נע ר דירה , כאט ש זײנ ע חםידי ם האב ן גיש ט אײ ן מא ל געװאל ט פארזארג ן 
אי ם םי ט א ן אײגענע ר נחלה . 

ע ם אי ז געקומע ן א מא ל א מגי ד אי ן שטא ט צ ו האלט ן א דרש ה פא ר 
װעלכע ם ד י באלעבאטי ם האב ן אי ם באצאל ט א געװים ע םומ ע געלט . דע ר 
םגי ד אי ז ניש ט געבליב ן צופריד ן פו ן דע ם פרײז , הא ט ע ר אנגעהויב ן 
׳טעלט ן או ן באלײדיק ן ד י אםטרע ר חושבים . 

ר ׳ געצ ל הא ט באל ד אוי ך דע ם רעאגיר ט או ן זי ך געװענדע ט צו ם 
מגי ד : 

״אדוני , מגיד , ד ו ביס ט נא ך ערגע ר פו ן בלעמען . אוי ך צ ו שעלט ן ד י 
ײד ן הא ט בלע ם געװאל ט א ם ך גאל ד או ן זילבער , או ן ברכו ת הא ט ע ר 
געגעב ן אומזיסט . דו , אבער , װילס ט פא ר ד י ברכו ת א ס ך פארדינם ט או ן 
ױ קללו ת װארפםט ו אומזים ט! ״ 

זי_י ן באצןונ ג צ ו מענטש ן אי ז געװע ן א באשײדענע , מי ט אלעמע ן 
געװע ן גלײך . ע ם הא ט א מא ל פאסירט , א ז ע ר אי ז אויםגעװײל ט געװאר ן 
אי ן דע ר לײטונ ג פו ן דע ר גמילת־חםד־קאם ע צוזאמע ן מי ט א פראםט ן 
טרעגער־ױד . 

װע ן דע ר טרעגע ר אי ז געקומע ן צ ו דע ר ערשטע ר זיצונ ג או ן געטראפ ן 
זיצ ן ר ׳ געצלען , אויב ן אן , אי ז ע ר געבליב ן שטײ ן בי_ י דע ר טיר . ע ר הא ט 
ניש ט געװאג ט צ ו פארנעמע ן זײ ן פלא ץ בי_י ם טיש . 

ר ׳ געצ ל הא ט דא ם באמערקט . ע ר הא ט באל ד זי ך אנגערופ ן צו ם 
טרעגער , א ז ע ר זא ל פארנעמע ן דא ם פלאץ , װיי ל אוי ב ע ר הא ט זוכ ה געװע ן 
צ ו װער ן אויםגעװײל ט צוזאמע ן מי ט אי ם אוי ך אזעלכ ע אמט ן דאר ף ע ר 
ניש ט שטײ ן פו ן װײטנם , ע ר מו ז פארנעמע ן דע ם ערנפלאץ , א ן שו ם 
טניעו ת . . . 

ר ׳ געצ ל הא ט אוי ך אקטוןר ט אי ן דע ר פירערשאפ ט פו ן דע ר חברה ־ 
קדישא . זי_י ן נאמע ן הא ט צוגעגעב ן א גרוים ן פרעםטיז ש דע ר אינםטי ־ 
טוציע . 

כאראקטעריםטי ש אי ז געװע ן ר ׳ געצל ם אויפפירונג . שטעגדי ק הא ט 
ע ר געקליב ן נדבו ת או ן ז ײ פארטײל ט צװיש ן נויטבאדערפטיקע , א ז 
קײנע ר זא ל ניש ט װיםן . אוי ב ע ם הא ט אי ם ניש ט געםטײע ט ד י געזאמלט ע 
נדבות , פלעג ט ע ר לײע ן געלט ״ כד י צ ו פארזארג ן ״עמעצן ״ מי ט א מלבו ש 
אדע ר מי ט א ן אנדער ע נײטיק ע הילך . 


115 



מיכ ל גרינע ם 


ב ײ ר ׳ געצלע ן אי ז א מא ל אײנגעשטאנע ן א ן ארעטאן , װעלכע ר הא ט 
געטראג ן א ן אפגעריבענע ם זײדענע ם בג ה ר ׳ געצ ל הא ט דערקענ ט א ץ 
דע ר אפגעריםענע ר ״הליכה״ , א ז דא ם מו ז זי_י ן א למד ן א ױרד , װעלכע ר 
זא ל האב ן אמא ל פארנומע ן א חשוב ן אנזען . 

ר ׳ געצ ל הא ט אי ם פארגעלײגט , א ז ע ר װע ט אי ם פארזארג ן מי ט 
א ני_יע ם מלבוש , אוי ף װעלכ ן דע ר ארעמא ן הא ט ניש ט געװאל ט אגינ ־ 
שטימען . 

װיפ ל ר ׳ געצ ל הא ט אי ם געבעטן , הא ט דע ר אור ח ניש ט געװאל ט 
אננעמען . ע ר אי ז געבליב ן ב ײ זיינע ם — נײ ן או ן נײן . 

הא ט ר ׳ געצ ל צוגעקלער ט א פלאן . ע ר הא ט גערופ ן צ ו זי ך א שנײדע ר 
או ן אי ם געפרעג ט בםוד , װיפ ל םחור ה ם׳אי ז נײטי ק אויפצונײע ן א ני_יע ם 
מלבו ש פא ר זי_י ן אור ח או ן ע ר הא ט באשטעל ט דע ם ני_יע ם בגד , װ י ע ס 
דארן ז צ ו זי_ין . 

א געװיס ן אינדערפר י הא ט דע ר ארעמא ן ניש ט געטראפ ן זײ ן אלטע , 
צעריםענ ע קאפאטע . ע ר הא ט זי ך דערשראק ן או ן שטאר ק עגמת־נפ ש 
געהא ט דערפון . 

ר ׳ געצ ל הא ט זי ך געמאכ ט ניש ט װיםנדי ק או ן א זא ג געטא ן צו ם 
אור ח : 

— ״זעם ט דאך , א ז קײ ן גנבי ם זענע ן בי_ י מי ר אי ן שטו ב ניש ט געװע ן 
מיסתמא , אי ז אזו י באשערט , א ז ד ו זאלס ט טראג ן א נײע ם מלבוש ״ . . . 

ר ׳ געצ ל הא ט געלאז ט נא ך זי ך א גוט ן נאמע ן או ן א ם ך אנהענגעו . 

ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן יא ר 1824 . 

דע ר סודילקעװע ד אײפער־ר ב — ר ׳ אפרי פ 

ר ׳ אפרי ם אי ז געבויר ן געװאר ן אי ן אםטרע . זני ן יחום־משפח ה הא ט 
זי ך געצויג ן פו ן דע ם מהרשא . ע ר אי ז געװע ן א באגאבטע ר גאו ן או ן פאו ־ 
נומע ן דע ם אט ט פו ן אײבער־ר ב אי ן שטעט ל םודילקאװ . אל ע יא ר פלעג ט 
ע ר קומע ן אויף ו קבר־אבו ת אי ן אםטרע , ו װ ע ר אי ז אויפגענומע ן געװא ח 
מי ט כבוד . 

אי ן דע ם יא ר פו ן זני ן פטירה , אײדע ר ע ר הא ט פארלאז ט םודילקאװ ׳ 

הא ט ע ר צוזאמענגערופ ן זײנ ע קינדע ר או ן ד י גאנצ ע משפח ה או ן זי ' 
נעבענטשט . 


116 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


דא ם אי ז אפיל ו געװע ן אויפפאלנדי ק בי_ י 8 לעטען , װי_י ל ע ר פלעג ט 
דא ם קײנמא ל ניש ט טאן . ע ר אי ז געקומע ן דא ם מא ל קײ ן אםטרע , שוי ן 
$ זק ן או ן א קראנקער . דע ם צװײט ן טא ג שבועו ת פו ן יא ר 1824 אי ז ע ר 
נפט ר געװאח • 

זײ ן קב ר הא ט זי ך געפונע ן נאענ ט פונע ם מהרשא ס קבר . 

חײ פ הכה ן ראפאפאר ט 

זײע ר א ן אנגעזעענע ם פלא ץ אי ן רבנו ת הא ט געהא ט דע ר ר ב חײ ם 
ראפאפארט , װעלכע ר אי ז געװע ן אײבער־ר ב אי ן שטא ט או ן אײנצײטי ק 
אײבער־ר ב איבע ר דע ר גאנצע ר װאלינע ר גובערניע . 

װע ן ע ר אי ז צוגענומע ן געװאר ן אויפ ן אמט , אי ז געמאכ ט געװאר ן 
א מי ן קאנטראק ט מי ט דע ר קהילה , אוי ך װעלכ ן ״בתב ״ ע ס האב ן אונ ־ 
טערגעשריב ן אל ע פירער . דע ר אםטרע ר דוכו ם קאר ל יאבלינאװםק י הא ט 
מי ט זײ ן חתימ ה גוטגעהײם ן ד י באשטימונ ג אי ן דע ם דאטו ם פו ן 27 ט ן 
טאר ץ 1816 . 

ר ׳ חײ ם ראפאפאר ט אי ז געװע ן זײע ר אנגענומע ן מי ט זײ ן שארפ ן 
קא פ אי ן תורה , װ י אי ן װעלט־ענינים . פו ן א ם ך שטע ט פלעג ט מע ן קומע ן 
צ ו אי ם זי ך האלט ן א ן עצה , אדע ר אויםגלײכ ן א קאמפליצירט ן םיכםוך . 

ע ר הא ט געפיר ט א באשײד ן לעבן . קײ ן אפצא ל פא ר זײ ן ארבע ט 
הא ט ע ר ניש ט פארלאנג ט או ן אוי ב עמעצע ר הא ט אי ם פארגעשלאג ן צ ו 
כאצאל ן פא ר דע ר טירחה , הא ט ע ר דא ם אפגעװארפן . 

א מאל , בע ת אז א םיכםוך־אויםגלײך , האב ן ד י םוחרי ם אװעקגעלײג ט 
א גרויס ע םומ ע געלט , פאר ן קלוג ן דין־תורה . ר ׳ חײ ם ראפאפאר ט הא ט 
באפויל ן — צוריקצונעמע ן שנע ל דא ם געלט , אײדע ר זײ ן פרוי , ד י רביצין , 
קוטט . ז י װע ט זײ ן אוי ך אי ם אי ן כעם , פארװא ם ע ר נעמ ט ניש ט קײ ן 
עב ר פא ר זײ ן ארבעט . 

ד י הויכ ע שטעל ע הא ט ע ר אנגעהאלט ן גאנצ ע זיבעצ ן יא ר — 

כי ז דע ר טיפע ר עלטער . ד י צא ל אנהענגע ר זענע ן געװאקם ן אל ץ מערער . 

ע ר הא ט געבעט ן בי_ י ד י שטאטייד ן צ ו באשטימע ן זײ ן זו ן אוי ך זני ן 
2 ל 8 י ן — װעלכ ע בקש ה אי ז דערפיל ט געװאר ן אי ן יא ר 1838 — נא ך 
כי_י ם פאטער ס לעבן . 

זעק ס יא ר נא ך דע ם — אי ז ע ר נפט ר געװארן . דע ר קב ר הא ט זי ך 
געפזנע ן צװיש ן ד י קברי ם פו ן דע ר זוםםאן־משפחה . 


117 



מיכ ל גרינע ם 


אריה־לײבי ש ביכןן ר 

פו ן ד י לעצט ע לומדי ם אי ן דע ר גרויםע ר קלוי ז אי ז געװע ן אריה ־ 
לײבי ש ביבער . ע ר אי ז שטענדי ק געזעם ן אי ן קלוי ז או ן געלערנט ; זײ ן 
װי_י 3 אי ז געװע ן ד י ״פרנםה־געבערין״ . 

אריה־לײבי ש הא ט געהאלט ן פו ן מאמ ר חז״ל , א ז דע ר װא ם אי ז עום ק 
אי ן תורה , הא ט הצלח ה אי ן ד י געשעפטן . 

ד י קלוי ז אי ז בי_ י אי ם געװע ן ד י גאנצ ע הײם . דארט ן הא ט ע ר גע ־ 
לערנ ט מי ט זי_ינ ע אײגענ ע קינדער , אײדעמ ם או ן אײניקלעך . 

ע ר הא ט זײע ר לי ב געהא ט םפרים . ע ר הא ט אלײ ן זי ך אײנגעשאפ ט 
א גרוים ן אוצ ר םפרי ם פא ר א ם ך טויזנטע ר רובל , װא ם ע ר פלעג ט שטענדי ק 
אויםצאל ן ד י םפרים־פארקויפער . 

אי ן דע ר גרויםע ר שטאט־שרפה , װא ס הא ט פאםיר ט אי ן יא ר 1888 , 

אי ז צוזאמע ן מי ט זײ ן גאנצ ן ״האב־און־גוטם ״ — אװע ק מיט ן רוי ך זײ ן 
ביבליאטעק , װא ם אי ז בי_ י אי ם געװע ן טגיערע ר פו ן אלץ . 

פא ר דע ר דאזיקע ר אביד ה הא ט ע ר זי ך שטאר ק מצע ר געװען . 

מע ן פלעג ט זאג ן אי ן שטאט , א ז דע ר פארלוס ט פו ן ד י םפרי ם הא ט 
אי ם פארקורצ ט ד י יארן . 

ע ר אי ז נפט ר געװאר ן אי ן יא ר 1890 . 

מרדכ י סעגא ל ־ לאנד א — אי ז א שטאט־געבירטיקער . מי ט זײ ן חב ר 
מ . ביבע ר הא ט ע ר געלערנ ט אי ן קלויז . צ ו זעכצ ן יא ר הא ט ע ר חתונ ה 
געהאט . דע ר שװע ר ברו ך סקאמיראװסק י פו ן זשיטאמי ר הא ט אי ם ״גע ־ 
קויפט ״ פא ר זײ ן טאכטער , כד י צ ו האב ן א בן־תורה , װא ס זא ל זיצ ן בי. י 
אי ם אוי ך קעם ט או ן לערנען . 

גאנצ ע פערצ ן יא ר אי ז מרדכ י געזעס ן בי_י ם שװער ם טי ש או ן שטענ ־ 

זי ך זי ך מתעם ק געװע ן אי ן לערנען . ע ר אי ז טאק ע אויםגעװאקם ן 8 
באוװםטע ר למדן . 

װע ן ע ר אי ז אל ט געװאר ן 30 יא ר הא ט ע ר געעפנ ט א מאנופאקטור ־ 
געשעפט , אוי ך הא ט ע ר צוזאמע ן מי ט זיינ ע קינדע ר געקויפ ט א גרוים ן 
װאלד . 

פונק ט װ י זי_י ן נאמע ן אי ז געװע ן פאפולע ר אי ן תורה־לערנען , אזו י 
אוי ך אי ז זײ ן נאמע ן געװאקם ן אי ן ד י מיםחרים . םפעציע ל אי ז ע ר גע ■ 
שעצ ט געװאר ן פא ר זי_י ן ארנטלעכ ע האנדלונ ג אי ן ד י געשעפטן . 

אי ן יא ר 1902 אי ז ע ר נפט ר געװארן . 


118 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 



דע ר רכ י ר ׳ אלטערונ י 
1856 — 1934 

צ ו דע ר גאלדענע ר קײ ט פו ן ד י אסטרע ר לומדי ם באלאנג ט דע ר רב י 
ר ׳ אלטער־מרדכ י םפר ד (״ר ׳ אלטערוני״) . זײ ן יחו ם צי ט זי ך פו ן גרוים ן 
גאו ן ר ׳ ײבי . 

ר ׳ אלטערוג י אי ז געבויר ן געװאר ן אי ן אםטר ע אי ן יא ר 1856 . נא ך 
אל ס פינפיערי ק קינ ד הא ט זי_י ן פאטע ר — ר ׳ אליקום־געצ ל — אי ם אװעק ־ 
געשיק ט מיט ן מלמ ד אי ן װאל ד ארי_י ן — צ ו לערנע ן תורה . 

ע ר הא ט געקראג ן א גרינטלעכ ע דערצלונ ג אוי ך אל ע געביטן . ע ר 
הא ט געקענ ט גו ט ד י העברעיש ע או ן יןדיש ע ליטעראטור . 

ר ׳ אלטערונ י אי ז געװע ן א חריך , א בק י או ן א גרויםע ר חכם . פו ן 
אל ע שטע ט או ן שטעטלע ך זענע ן געקוטע ן מענטש ן צ ו אי ם נא ך עצות . 


119 



מיכ ל גרינע ס 


זײע ר ױנ ג אי ז ע ר געװאר ן רב י אי ן שטאט , נא ך זיי ן פאטער ס פטירה , 

הא ט ע ר איבערגענומע ן דא ם רבנות . ד י פירערשאפ ט הא ט ע ר אנגעהאלט ן 
מע ר פו ן א האלב ן יארהונדערט . 

פי ל אנהענגע ר הא ט געהא ט ר ׳ אלטערוני . פו ן אל ע מקומו ת האב ן 
צ ו אי ם געשטראמ ט חםידים . אי ן דע ם רעליגיעז ן שטאטיש ן לעב ן אי ז ע ר 
געװע ן ד י פאטריארכאל ע אויטאריטעט . ע ר הא ט געהא ט א גוט ן נאמע ן 
אל ם בעל־צדק ה או ן נדבן . 

הונדערטע ר מענטש ן האב ן געגעם ן בי_ י זײנ ע טיש ן — אי ן ד י 
שבתי ם או ן ימים־טובים . באזונדער , פםח , האב ן אל ע יידיש ע םאלדאט ן 
פו ן דע ם גארניזא ן געגעם ן בי_י ם רבין . אפ ט מא ל האב ן זי ך אנגעזאמל ט 
בג י ד י טיש ן מע ר פו ן הונדער ט זעלנער . 

ר ׳ אלטערונ י הא ט געהא ט א רגילות , בע ת ע ר הא ט מסדר־קידושי ן 
געװע ן חתן־כלה , הא ט ע ר ניש ט אויפגעהויב ן זי_ינ ע אויגן . ד י גאנצ ע 
צי_י ט אי ז ע ר געװע ן פארטיפ ט אי ן א םידורל . 

ד י חםידי ם פו ן אמעריק ע האב ן אײנגעלאד ן דע ם רבי ן אוי ך א טור ־ 
װיזיט . ר ׳ אלטערונ י אי ז שוי ן געװע ן גרײ ט צ ו דע ר רי_יזע , אבע ר אי ן 
װארש ע הא ט דע ר קאנסו ל באמערקט , א ז אי ן פאםפאר ט זאג ט זי ך ״צדיק״ . 

דא ם אי ז געװע ן ד י שטערונג , װא ם ד י װיז ע הא ט מע ן אי ם ניש ט גע ־ 
געבן . דע ר רב י הא ט זי ך אומגעקער ט צ ו זי_י ן געבורטאר ט — אםטרע . 

אי ן עלטע ר פו ן 78 יאר , אי ז ר ׳ אלטערונ י נפט ר געװאר ן אי ן 1934 . 

אי ן שטא ט אי ז געװע ן א גרויםע ר אבל׳־טאג . ד י ארבע ט אי ז אפגע ־ 
שטעל ט געװארן , ד י געשעפט ן זענע ן געװאר ן געשלאםן . אל ע יןד ן זענע ן 
געגאנגע ן אפצוגעב ן כבו ד דע ם נפטר , מלװ ה זני ן דע ם באליבט ן רבי ן — 
ר ׳ אלטערונ י — צ ו זײ ן אײביקע ר רו , אוי ך דע ם בית־עול ם פו ן זײנ ע 
אבות . 

ר ׳ אלטערונ י הא ט געלאז ט צװ ײ זי ן : יעקב־ױם ך או ן זאב־װאל ך או ן 
א טאכטע ר — הינדע־פערל . 

ד י קינדע ר זענע ן אומגעקומע ן דור ך ד י נאצים . 

דא ם אײניק ל — הר ב אהרו ן פעטשעני ק — אי ז דע ר זו ן פו ן דע ר בת ־ 
יחידה . ע ר געפינ ט זי ך אי ן נױ־יארק , אוי ך א װיכטיק ן אמ ט אי ן דע ר 
מיזרחי־ארגאניזאציע . 

ר ׳ אהרונ ס פאטע ר — הר ב נחו ם יהוש ע הלו י — אי ז געזעם ן נא ך 


120 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר חתונ ה 15 יא ר בי_ י זײ ן שװע ר — ר ׳ אלטערונ י — או ן געלערנט . 
ע ר אי ז אוי ך געװע ן ר ב אי ן אםטרע . שפעטע ר אי ז ע ר גאנצ ע דרײםי ק 
יא ר געװע ן אי ן דע ם רבנות־אמ ט אי ן דאמבראװיץ , װאלין . דור ך ד י 
היטלער־רוצחי ם אי ז ע ר געפאל ן א קרב ן צװיש ן ד י קדושים . 

מענד ל ביבע ר 

דע ר לעצטע ר מאהיקאגע ר פו ן דע ר לומדים־גאלער ײ אי ז געװע ן — 
מענד ל ביבער . 

נא ך אי ן זײ ן פריםטע ר קינדהײ ט הא ט ע ר אי ן זי ך אנגעזאפ ט מיט ן 
רעליגיעז ן גי_יםט , װא ס דע ר פאטע ר זי_ינע ר — אריה־לײבי ש — הא ט אי ן 
אי ם אגינגעפלאנצט . 

מ . ביבער ם פאטע ר אי ז געװע ן אלײ ן א גרויםע ר קענע ר אי ן תורה , 

אי ן דע ר גרויםע ר קלוי ז הא ט ע ר געלערנ ט מע ר װ י פופצי ק יאר , אוי ך 
פא ר זי_ינ ע אײגענ ע קינדע ר אי ז ע ר געװע ן א מלמד . מ . ביבע ר הא ט פאר ־ 
לאז ט ד י שטא ט אי ן 1867 , אי ן װעלכ ן יא ר ע ר הא ט חתונ ה געהא ט או ן 
אי ז געװאר ן ״א ן אײדע ם אוין ת קעםט״ . 

בי ז זי_י ן שװער ם טוי ט אי ז ע ר געזעם ן ״ע ל התורה ״ גיש ט געוװם ט 
פו ן דאגות־פרנםה . 

װע ן דע ר שװע ר אי ז אי ם אפגעשטארבן , הא ט ע ר געמוז ט זארג ן פא ר 
חױנ ה פו ן זי_י ן משפחה . 

ד י פרנס ה הא ט בי_ י אי ם צוגענוםע ן ד י צי_יט . ע ר הא ט שוי ן אנגע ־ 

הויב ן פארגעם ן זי_י ן געבורטשטאט , ד י מענטש ן װא ם האב ן אי ן אי ר גע ־ 
לעבט . זי_י ן פלא ן אװעקצושטעל ן א דענקמא ל פא ר ד י גאוני ם או ן לומדי ם 
פו ן אםטר ע — אי ז מי ט דע ר צי_י ט צערינע ן געװארן . 

נא ך 23 יא ר זי_י ן אי ן דע ר פרעמד , הא ט ע ר זי ך אוטגעקער ט אהײם , 

נא ך דע ר גרויםע ר שטאט־שרפ ה פו ן יא ר 1888 . 

דאמאל ם הא ט ע ר שוי ן ניש ט דערקענ ט ד י שטאט . פו ן ד י אלט ע 
שילן , בתי־מדרשי ם אי ז קײ ן זכ ר ניש ט געבליבן , דא ם פי_יע ר הא ט ז ײ 
פארניכטעט . ע ס זענע ן שוי ן געװע ן אויםגעבוי ט אנדער ע אוין ז זײע ר 
ארט . דא ם אײנציק ע װא ס ע ר הא ט געטראפ ן גאנץ , אומבארירט , אי ז 
געײע ז ד י גרויס ע מהרשא־שיל . 

מ . ביבע ר הא ט שוי ן ניש ט געטראפ ן אי ן שטא ט דא ם װא ם ע ר הא ט 


121 


מיכ ל גרינע ס 


איבערגעלאז ט צורי ק מי ט צװ ײ צענדלי ק יאר . דע ר תורה־אינהאל ט הא ט 
שוי ן פארלויר ן דע ם גלאנץ , פו ן עלטער ן דו ר אי ז שוי ן כמע ט ניש ט גע ־ 
בליב ן װע ר ע ם זא ל געדענקע ן או ן דערצײל ן פו ן ד י גרויס ע פערזענלעב ־ 
קײט ן פו ן אםטר ע או ן װעג ן ד י גרוים ע פאסירונגע ן פו ן שטאט . 

דא ן הא ט מ . ביבע ר זי ך געשטעל ט ד י פראגע , צ י מע ג מע ן אזו י 
בלײב ן ? דע ר נײ־אויפגעקומענע ר דו ר װע ט דענקען , א ז ד י שטא ט פו ן 
דע ר קעגנװאר ט אי ז אזו י געװע ן פו ן תמי ד אן , צ י הא ט ד י שטא ט פאר ־ 
מאג ט גײםטיק ע פירע ר װע ט קײנע ר ניש ט װיםן . 

ד י דאזיק ע פראבלע ם הא ט אי ן אי ם דערװעק ט דע ם װיל ן פו ן 
עפע ם שאפן . דע ר אידעע־פלא ן פו ן אטא ל הא ט אי ן אי ם װידע ר דערװאכ ט 
— אויפצושטעל ן א זכ ר פא ר דע ר פארגאנגענע ר עפאכ ע פו ן אםטרע , 
פארצײבענע ן אי ן א בו ך ד י געשעעניש ן פו ן דע ר שטאט , װא ם זענע ן ענ נ 
פארבונד ן מיט ן ײדיש ן לעב ן פו ן יענע ר בלוענדע ר צײ ט פאר ן יידנטום . 

ניש ט לײכ ט אי ז אנגעקומע ן דע ם טרוימע ר דא ם צ ו דערגרײבן . ד י 
קװאלן , פו ן װעלכ ע ע ר װאל ט געקאנ ט געװע ן באקומע ן ד י נײטיק ע אינ ־ 
פארמאצי ע — אי ז געװע ן דע ר שטאט־פינקם . לײדער , אי ז דע ר פינק ס 
שוי ן געװע ן פארניכטעט . אוי ך ד י םפרים , װא ם זענע ן געדרוק ט גע ־ 
װאר ן אי ן אםטרע , אדע ר אי ן אנדער ע שטעט , װעלכ ע האב ן זי ך געפונע ז 
אי ן ד י שילן , בתי־מדרשים , אדע ר ערגע ץ ו װ — זענע ן אוי ך פארברענ ט 
געװארן . 

אײן־און־אײנציקע ר װע ג אי ז געבליב ן אפ ן — דע ר בית־עול ם - 
צ ו פארש ן ד י מצבות , אוי ך װעלכ ע ע ס זענע ן געװע ן אויסגעקריצ ט ױ 
נעמע ן או ן שבחי ם פו ן ד י נפטרים . ( א מא ל אי ז מע ן געװע ן זײע ר פא ר 
זיכטיק , אויםצעקריצ ן ״לויב־װערטער ״ אוי ך דע ר מצבה . ד י אמת ע פאו ־ 
דינםט ן פו ן נפטר , פלעג ן זי ך אויםדריק ן אינע ם שב ח אוי ך דע ם שטײן) • 

אבער , אוי ך ד א הא ט דע ר פאישע ר געהא ט פא ר זי ך א שװעו ע 
אויפגאבע . ע ר הא ט דע ם בית־עול ם געטראפ ן אי ן א כאאטיש ן מצ ״ י 
אלט ע שטײנע ר זענע ן געװע ן צעבראכן , אײנגעװארפ ן ; אנדער ע מצב װ 
זענע ן געװע ן טי ך פארזונקע ן אי ן דע ר ערד , ד י אותױ ת מי ט גרא ז פא י 
װאקםן , אדע ר אפגעמעק ט — ניש ט צ ו דערקענען . 

פו ן דעםטװעגן , הא ט ע ר זי ך ניש ט פארלוירן . קודם , הא ט ע ר צור ' 
אויפגעשטעל ט ד י אײנגעװארפענ ע מצבות , מי ט ד י נעג ל אויםגעגראבל ־ 


122 


װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ד י בלאט ע פו ן ד י פארשטאפט ע אותױת , כד י צ ו קענע ן איבערלײענע ן 
א נאםען . אוי ך הא ט ע ר גענישטער ט אי ן ד י פינקםי ם או ן םפרים . 

ט . ביבע ר הא ט זי ך מקרי ב געװע ן אי ן דע ר דאזיקע ר ארבעט . טאג ־ 
טעגלע ך הא ט ע ר געשפאנ ט אויפ ן בית־עולם , צעגראב ן מצבות , ז ײ אויפ ־ 
געשטעל ט או ן געפארש ט ד י נעמע ן פו ן ד י גרוים ע גאוני ם או ן לומדים . 

גענו ג נעכ ט אי ז דע ר מחב ר פו ן םפ ר ״מזכר ת לגדול י אוםטרהא ״ — 
ניש ט געשלאפן , זי ך געגריבל ט אי ן ד י אלט ע םפרי ם או ן כתב־ידן , כד י 
צ ו געפינע ן עפע ס נוצלעכע ם פא ר זי_י ן ארבעט . אוי ך אי ז ע ר געפאר ן זוכ ן 
ידיעו ת אי ן װארשע , װילנ ע או ן אנדער ע שטעט . 

גרוי ם אי ז געװע ן זי_י ן פרײד , װע ן זי_י ן װער ק אי ז ארוי ם פו ן דרוק . 

זײ ן םפ ר אי ז געדרוק ט געװאר ן אי ן 346 זי_יט ן אי ן יא ר 1907 , אי ן בער ־ 
דיטשעװ , מי ט דע ר פינאנציעלע ר שטיצ ע פו ן דע ר געזעלשאפ ט — ״מפיצ י 
השכלה ״ אי ן פעטערבורג . 

אי ן דע ם דאזיק ן םפ ר הא ט מ . ביבע ר אויפגעשטעל ט א מאגומענ ט 
פא ר מע ר פו ן פי ר הונדער ט גאונים , לומדי ם או ן פערזענלעכקײטן , װעלכ ע 
האב ן געלעב ט אי ן אםטר ע או ן דערהײב ן ד י שטא ט צ ו א שטגיגנדיקע ר 
קולטור־שטופ ע — מי ט א װעלטנאמען , אי ן דע ם פעריא ד פו ן לומדות ־ 
אויפקו ם ב ײ יידן . 


מ . ביבע ר הא ט בי ז ד י לעצט ע טע ג פו ן זי_י ן לעב ן ניש ט פארלאז ט 
דע ם רודע ר פו ן אפצוהיט ן דע ם גי_יםטיק ן אינהאל ט פו ן אםטרע . 

ניש ט זי_י ן טיפ ע עלטער , ניש ט זי_י ן קרומע ר קראנקע ר פום , האב ן 
אי ם אפגעהאלט ן פו ן צ ו געב ן אכטונ ג אויפ ן חינו ך אי ן דע ר תלמוד־תורה . 
אנגעשפאר ט אי ן זי_י ן שטעקן , הא ט ע ר טאג־טעגלע ך געשטעל ט פעסט ע 
טרי ט אוי ך דע ם װע ג צ ו דע ם רעליגיעז ן דערצװנגס־אנשטאלט . ע ר הא ט 
געזארגט , א ז ד י הינדע ר זאל ן לערנע ן או ן געדענקע ן פו ן דעם , װע ן ז ײ 
״על ן אויםװאקםן . 

א תלמיד , א מתמי ד אי ז געװע ן פא ר מענד ל ביבע ר — א טרױמ ך או ן 
דערגרײכונג . מי ט א ליבלעכ ן שמײכ ל פלעג ט מ . ביבע ר צושרי_יב ן א פא ר 
-יורות ׳ אוי ף דע ר אויםצײכענונגם־מתנה , װא ס ד י בעםט ע שילע ר פלעג ן 
ב אקי־טע ז נא ך ד י עקזאטענעם , א םטימו ל פאר ן תלמיד . 

א ט אי ז ד א א פאקםימי ל פו ן מ . ביבער ם װערטער , צוגעשריב ן מי ט 


123 



מיכ ל גרינע ס 


זײ ן אײגענע ר האנט , אוין ז א ״מתנה־םפר׳ / װא ם אי ז געשאנקע ן געװאר ן 
אי ן יא ר 1915 : 


׳/^י ׳ */% • ך /*)•% ' )^/-/ )// ^ מ/י׳י ^ 

־׳$*< £ \<ן 0 < ^ )? ) ////*_ ' /!•׳י ז / ץ 

^{ / 


'7 

7! 


(״לןינ ד מגינס י אוי ב ד ו װעס מ פארנעמע ז ד י װערםע ר פו ן דיי ז ילערע ר פא ר דײנ ע 
נוצ ז או ז זי_י ז 5 ער ע װעסט ו ב ײ זי ד באהא^ס ז אוי ד אויף י ד י קומענדיכן ע יארז , א ז 
ד ו זא^ס ט דא ם ני׳ע ט פארגעםז , װע ט ד י דאזיק ע אויםצײכענונ ג זײ ז פא ר די ר א כבו ד 
או ז א מתנה . א שײנ ע או ז א רומםו^ ע אוי ה אײביק״) . 


מ . ביבע ר הא ט אוי ך פארנומע ן א ן אנכעזעענע ם פלא ץ אי ן לומדות , 

אי ן דע ר קראסנעגירע ר שיל , ו װ ע ר פלעג ט לערנע ן מדר ש פא ר ד י 
מתפללים . ע ר אי ז געװע ן פאררעכנ ט פאר ן לעצט ן מאהיקאנע ר פו ן ד י 

גאונים . 

דע ר שרניבע ר פו ן דע ם דאזיק ן בו ך ״װע ן דא ם לעב ן הא ט געבליט ״ - 
פיל ט צ ו ביבער ן א ספעציעל ן יראת־הכבוד , אל ם זײ ן מדרי ך או ן מוטגעבע ד 
אינע ם לערנען . דע ר םפ ר ״מזכר ת לגדול י אוםטרהא ״ הא ט געדינ ט פא ר 8 
װעגװײזע ר אי ן דע ר דאזיקע ר ארבעט . 


מענד ל ביבע ר אי ז אװע ק אי ן דע ר אײביקײ ט אינע ט יא ר 1917 . 
זי״י ן גוטע ר נאמע ן אי ז פארבליב ן — לש ם עולם . 


124 



7 . - ד י ערשט ע בוך־דרוקעױיע ן 


אי ן דע ר צי_יט , װע ן אי ן ד י װאלינע ר קרײז ן אי ז נא ך ניש ט געװע ן 
גענו ג אנטװיקל ט דע ר דרוקװעזן , פלעג ט מע ן באציע ן םפרי ם פו ן פארשי ־ 
דענ ע לענדע ר או ן םקומות . 

נא ך פוילנ ם צעטײלונג , װע ן עםטרי_י ך אי ז געװאר ן א גרענעצפונק ט 
מי ט רוםלאנד , הא ט זי ך דא ם שאר ך אפגערופ ן אוי ך דע ם ביבערמארק . ע ס 
הא ט זי ך אנגעהויב ן פיל ן א מאנג ל אי ן םפרים . איבערהויפט , אי ז שוי ן 
ניש ט געװע ן בנמצ א קײ ן םפ ר פו ן עלעמענטאר ע ױרידיש ע װערטן , װ י 
למשל , דע ר שולחן־ערו ך פא ר דײנים . 

נא ך גוטענבערג ם דרוק־דערפינדונ ג (אי ן 15 ט ן י״ה) , הא ט לאנ ג ניש ט 
געדויערט , א ז אי ן אםטר ע זא ל געדרוק ט װער ן ד י ערשט ע ביב ל פו ן ני_יע ם 
טעםטאמענט , אי ן דע ר םלאװישע ר שפראך . דא ם אי ז געשע ן אי ן יא ר 
1581 אי ן א דרוקערײ , װא ם הא ט באלאנג ט צ ו א ייד ן אי ן שטאט . 

א פארצוױיגט ע בוך־פראדוקצי ע הא ט זי ך אנגעפאנגע ן פו ן דע ם יא ר 
1794 . ע ס הא ט זי ך געשאפ ן א קאנקורענץ־באװעגונג , ניש ט נא ר צװיש ן 
ד י דרוקער ס אי ן שטאט , נא ר אוי ך מי ט דרוקער ם פו ן אנדער ע שטע ט הא ט 
סע ן קאנקורירט . 

ד י פעוקײט ן פו ן דרוקע ר אהרו ן ב״ ר ױנ ה ( 1794 ) זענע ן געװע ן 
גרויפע . מי ט זי_י ן גוט־אי_ינגעארדנטע ר דרוקער ײ הא ט ע ר באװיז ן איבער ־ 
צושטײג ן ד י עקזיסטירנדיק ע דרוקער ײ אי ן נאװיגראד , פו ן דרוקע ר קריגער . 
צװיש ן ד י טיכטיק ע דרוק־אונטערנעמע ר אי ז געװע ן אהרון . אי ן 1803 
אי ז ע ר אריבערגעפאר ן קײ ן דובנ ע או ן אי ן צװ ײ יא ר ארו ם זי ך אומגע ־ 
קער ט או ן געגרינדע ט א ני_י ע דרוקערײ , מי ט דע ר היל ך פו ן זי_ינ ע זי ן : 
־צתק-מרדכ י או ן אברהם . מי ט זײע ר באטײליקונ ג הא ט ע ר ארויםגעגעב ן 
אי־ ז זעלב ן יא ר ( 1805 ) דע ם םפ ר ״קהל ת עתי״א ״ או ן דערנא ך אנדער ע 
בפריש • אי ן יא ר 1818 אדע ר 1820 אי ז אי ן זי_י ן דרוקער ײ געדרוק ט געװאר ן 
״פר י מגדי ם ע ל הש״ ע או״ח״ . 


125 



מיכ ל גרינע ם 


אהרונ ם איניציאטױוע ם זעגע ן געװע ן גרויםע . צוזאמע ן מי ט זײ ן זו ן 
אברה ם הא ט ע ר אפגעקויפ ט אי ן יא ר 1821 ד י רעב ט פו ן חיבו ר ״גאול ת 
ישראל׳ / בי_י ם מחב ר יהושע־אברה ם ב״ ר ישראל , װעלכע ר םפ ר הא ט זי ך 
געדרוק ט בי_ י ז ײ אי ן הויז . 

אײנע ר פו ן ד י געװאגט ע דרוק־אונטערנעמע ר אי ז געװע ן אברהם - 
יצחק . אי ן דע ר דאזיקע ר אונטערנעמונ ג הא ט ע ר ארײנגעלײג ט ד י בא ־ 
דייטנדיק ע םומע , אי ן יענע ר צי_יט , פו ן צװ ײ טויזנ ט רובל . ע ר הא ט גע - 
שלאם ן שותפו ת מי ט דע ם בעםט ן פאכמא ן אי ן שטא ט — שמוא ל םעגאל . 

א צװײטע ר פאכמא ן אי ן דרוקער ײ אי ז געװע ן א יי ד מיט ן נאמע ן 
משה , װעלכע ר אי ז געװע ן פאפולע ר אי ן שטאט . מע ן הא ט אי ם גערופ ן : 
״משהל ע דע ר דרוקער״ . 

נא ך ד י צװ ײ פעםט ע דרוקערגיע ן אי ז צוגעקומע ן א דריט ע אי ן יא ר 
1800 . ישכר־בע ר םעגא ל הא ט געגרינדע ט א פערט ע דרוקערי י אי ן א יא ר 
ארו ם ( 1821 ) . 

סעגא ל הא ט זי ך ניש ט באנוגנ ט מי ט דע ם אלײן , װא ם אי ן אםטר ע 
דערשיינע ן נוצלעכ ע ספרים . ע ר הא ט זי ך געשטעל ט פא ר א הײליק ן ציל , 
צ ו שאפ ן בוך־דרוקערגיע ן אי ן אנדער ע שטע ט או ן שטעטלעך . אונטע ר 
זיי ן אויפזיכ ט האב ן עקזיםטיר ט םפרים־דרוקערײע ן אי ן בערדיטשעװ , 
קארע ץ או ן פאלאנע . 

אי ן יא ר 1801 אי ז דערשינע ן א לוקםום־אויםגאב ע ״הש״ ע חו״ מ 
ע ם כ ל המפרשים ״ מי ט דע ר היל ך פו ן ױס ף הכוהן , װעלכע ר האט , אײנ ־ 
צי_יטי ק געגרינדע ט א דרוקערנ י אי ן פאלאנע . 

אי ן 1805 אי ז אויפגעקומע ן א ני_י ע דרוקער ײ דור ך אליעזר־פײװ ל 
ב״ ר מש ה אײזענבערג . אי ן 1825 אי ז צוגעקומע ן נא ך אײנ ע — דור ך ד י 
גרינדע ר או ן אײגנטימער : אברה ם קלורפײ ן או ן דו ב ב״ ר יצחק־מרדכי . 
נא ך אכ ט יא ר שותפו ת אי ז דע ר אײנציקע ר בעל־הבי ת פו ן דע ר דאזיקע ר 
דרוקערגי , געבליב ן אברה ם קלורפײן , בי ז דע ם יא ר 1836 . 

ד י טעטיקײ ט פו ן ד י דרוקערײע ן אי ן ד י װײטערדיק ע יאר ן אי ז געװע ן 
אי ן א דעקאדענץ־צושטאנד . מע ר פרטי ם װעג ן ז ײ — ניש ט באקאנט . 


126 




8 . — ספדי ם געדרוקט ע אי ן אםטר ע 


יאר ז 

אי ז ד י 

נאטע ן םו ז טחב ר 

נאטע ן פו ז סם ר 

1733 

קצ ג 

אהרון־זע^י ק 

עוצ ת אהרו ן 

1794 

תקנ ד 

סהרש״ ל (שלמ ה יצוריא ) 

דבר י שלס ח 

19 

11 

׳טמואי צ ב ר מש ה 

זב ח שמואי צ 

19 

11 

דו ד ב ר יהודה־?ײב , דובנ א 

פר י עץ־חײ ם 

11 

11 

מאי ר מארגוי^י ם (מאי ר נתיבים ) 

סו ד יכי ן ובוע ז 

1795 

תקנ ה 

דו ד םעגא א (בע ^ הט״ז ) 

אש 5 י רברב י 

11 

11 

דו ר םעגא ^ (בע א הט״ז ) 

׳^הן־ערו ך ױרה־דע ה 

1796 

תקנ ו 

טשוצם־פגױױ׳ ע פו ן קרעמענע ץ 

משנ ת חכמי ם 

19 

11 

אברה ם הבה ן ראפאפאר ט 

אית ן האזרח י שו״ ת 

1798 

תקנ ח 

ר ׳ שמעו ן ב ר ױחא י 

תיקונ י זוה ר 

1800 

; תק ם 

דו ד םעגא צ (בע ל הט״ז ) 

טור י זה ב ע ל אב ן העז ר 

1801 

תקס א 

דו ד םעגא ^ (בע ל הט״ז ) 

״^חן־ערו ך חוש ן משפ ט 

1802 

תקס ב 

דו ד םעגאי צ (בע ל הט״ז ) 

׳שיצחן־ערו ך ױר ה דע ה 

19 

11 

ישעיה ו הורװי ץ 

\זשל\ ז (שנ י יצוחו ת הברית ) 

11 . 

11 

יעק ב ב ר שלמ ח חבי ב 

עי ן יעק ב 

1803 

תקס ג 

יעק ב ב ר ש< 5 מ ה חבי ב 

עי ן יעק ב 

1804 

תקם ד 

יעק ב ב ר ש^מ ה חבי ב 

עי ן יעק ב 

// 

11 

ר ׳ חעש ל 

הידוש י הי^כו ת 

// 

11 

בח ײ ב ר אש ר 

כ ר הקמ ח 

1805 

תקס ה 

יעק ב ארבי ך דרוקע ר 

5 ב טו ב 

// 

11 

ב ן בע ל יד י טש ה 

מדר׳ ט רב ה 



אפרי ם זי^מ ן טארגו^י ם 

״*" ע אור ח חײ ם 

19 

11 

אדע ר ױס ף קאר ו 



127 





מיכ ל גרינע ס 


יאר ן 

אי ז ד י 

נאמע ז פו ז מחב ר 

נאמע ז פו ז סם ר 

1806 

תגןם ו 

םהרש א 

חידוש י מהרש א 

11 

11 

יעק ב אבר״ ק 

חװ ת דע ת 

11 

11 

איציה ו ב ר מע& ה 

ראשי ת חכמ ה הקצ ר 

11 

11 

ראוב ן ב ר האשק י כ ץ 

י^קו ט הראובנ י 

/9 

11 

מהרש א 

חידוש י היצכו ת 

1807 

תקס ז 

יעקב־ױם ף 

םפ ר ר ׳ ײב י 

1808 

תקם ח 

יעקב־ױס ף 

םפ ר ר ׳ ײב י 

1811 

תקע א 

אהרךשמוא ל אבד״ ק סטעפא ן 

מדר ש רב ה 

1814 

תקע ד 

יעק ב ב ר ױם ר ריש ר 

חקי ם טובי ם 

1815 

תקע ה 

נחמ ן ב ר שמח ה 

(בעצ־שמ ס אײניקל ) 

אקוט י מהר ן 


19 

רמב ן 

האמונ ה והבטחו ן 

11 

11 

אברה ם ב ר יחיאיצ־מיכי צ 

דר ך אברה ם 

19 

99 

נת ן ב ר נםת^ י הירי ז 

יצקוט י היצכו ת 

91 

99 

אומבאקאנ ט 

תהיקי ם עײ ן תפייצ ת ישרי ם 

1816 

תקע ו 

אומבאקאנ ט 

טהזו ר גדו 5 

11 

11 

הײ ם יאי ר בכר ך 

מקו ר חײ ם 

99 

19 

דו ד סעגאי צ (בע ל הט״ז ) 

ש״ ע אב ן העז ר 

19 

19 

אומבאקאנ ט 

שימו ש חכמי ם 

1817 

תקע ז 

אומבאקאנ ט 

הגד ה ש ל פם ח 

19 

91 

אהר ן ברכי ה ב ר מש ה 

מעב ר יבו ק 

19 

11 

נםי ם ב ר יעק ב 

חיבו ר יפ ה מהישוע ה 

1818 

תקע ח 

ישעיה ו הורװי ץ (הש 5 ״ה ) 

בי ת היצו י 

11 

11 

יחיא צ ב ר צבי־היר ש 

חידוש י מהריב״ ץ 

11 

99 

םתחי ה ב ר דו ד יציד א 

עשר ה ה^ויצי ם 

19 

11 

מש ה אברה ם אבו ש 

חידוש י מהר״ ם שו״ ױ 

11 

19 

יהוד ה ארי ה אײ ב 

ב ר יהוש ע האשק י 

ל ב ארי ה 

11 

99 

שמוא ל ב ר אײ ב 

יצקוטי ם יקרי ם 

11 

99 

זאמיצונ ג 

המוס ר 

19 

91 

אומבאקאנ ט 

נשיקו ת מש ה 

11 

11 

יהוד ה ב ר שמעו ן דײ ן 

פר י מגרי ם עי ל הש״ ע אור ח חײ ם 

19 

11 

דו ד ב ר יהודה־^ײב , דובנ א 

מעי ן גני ם 


128 





*׳־־׳*־* • ׳*"״^ ׳ םפ ה 1 < .נ * 

ר כ ײכ י 

א*ש ס בדאע י היס מ 

יוןק ב ב ן יחר א 

ןןי | הומז ד אש ר ות ו ה״ ה ה מ מא ד ימ״ ן המסי י המשורש ם 6 י ש אללן י יןח ש יאמ ר ל ו מהור״ ר יער, נ ױס ף אש ר מע״ל ו ױצ א חיצ ה ומדו < 
6 חטח ו הור ח אמ ח ע ל מזש ה הסש י מח 3 וע ל א קפיט ל ההלי ס וגסמדדשיםגעליר ם וג ס װדושיע ל גמר א וחיספװ ז כמ ה מסכחו ח ונ ס 
המנ מ ספרמוראהקד ש שהדפי ס נק״קקארע ן ממ ז נודי ס ידוח ו ר ז ה הי ה מגמת ו כ ל ימ ױ סל ו מױסד ם ע ל 6 מ מ להיח ח לע ם ה ׳ וװ.ה # . 
החעש ה אש ר יעשנ ו זלמ ה װדוש י תאכ ז הישי ש הזי ן שהי ה ג ם כ ן מור ה צד ק ומג ד חשד ס צעדח ז ניוי ו אוסטרה א 

־ ױ זמעל ה עש ו נקוד ש שהצג ט אחרכלסדר א ש ל התהמחנ ר ז* ל סמ־ א ש ל אנ ױ ז״ ל נכד י להין ל מע ל המעי ת ט למע ן א& ר ל א יהי ״ 
צרידלחפשהנהיהג ה ״ ם הוג ה נמג״ ה חדיזק ח זהחקמ.ב ל סיעעױ ח מ ה שכסצ ו נראשוני ס מיןמ ח שמ־פ מ מחיוהכחרסמזר ס 
יסיח ח כאשריהי ו לעץהױעײ ן ס צגוכו } 


תחך | ממשל ח אלזר מ הר,ז* ״ 
חװ? מ סדמויניצױונ ן 
מחאמרג מ ױילקי ־ האגודא ר 
אימהראנמ ר 

אלכסנד ר 

פאװלאוױטי מ 

יאנמ ו דעחיט ש אוזס ע ראס־סק י 
האנדדא ר אװס ע מילעסעױושױ נ 


דיה : 



הוב א לנ־חהדפו ס ע ל י ד 
הרמ י המוסל ג נחיר ה 
ינירא ה הנגי ד המפורסי ם חיהר״ ר 
שטא י ישכ ר נהרמ י הלזופצ נ 
הװתיקהעידחוהר״ ר <טמוא ל 
אש ר ני י ינשכ ר י ה <א*\ ה 
סשטרח ו של־מ ה זיזכ ה לראו ת נני ם 
וג ר נר ם עוכקי ס נחיר ה ונמלו ח 
יגדוג א לציו ן מא ל אמ ן : 



מחנ ח 


רג ג ר לאגטי ם שה ױוימ י חמימוי ס ז״ ל הגד ם מאל ה אש ר א ט מחגוררי ס גארצוח ם ר המ ה הי ו עינ ד סכני ם ו מ י 1 ח 
אג ל העמי ס ססמר מ א ת ה/ןו* ס ועוסי ם ימ ד ע ם היהזד ם זחליל ה ל ט לכחי נ שו ס גנא י עציה ס ונ׳/ ו סנזע ־ ג ר א ו נכ ױ וכחס ה 
^שןגהעלאוח ס עטי ש שהי ו נינ ל חנמ י השיי ס ז״ ל ז 


כשנ ת תיייאום״לױטייס׳ולק׳זיס ד ױז ׳ * לפ ק 



129 



מיכ ל גרינע ם 


יאר ן 

אי ן ד י 

נאסע ן םו ז מחב ר 

נאםע ן םו ן מם ר 

1821 

תקפ א 

מ׳ע ה ב ר אברה ם אבו ש 

צילות א דאברה ם 

99 

99 

יהו׳ם ע אברה ם ב ר י׳םרא ל 

גאול ת י׳םרא ל 

99 

99 

מש ה שםײנשניידע ר 

הלכו ת דר ך אר ץ 

99 

99 

נחמ ן בראםלעװע ר 

(בעל־׳םט ס אײניקל ) 

לקוט י מהר״ ן 

99 

99 

קבלה־םפר־אבואלעםי א 

רזיא ל 

1822 

תיןפ ב 

רזיא ל ב ר שלמ ה 
נת ן ב ר נפתל י היר ץ 

לקוט י תפילו ת 

1823 

תקפ ג 

שמש\ \ ױא ל הלו י 

רו ח אלהי ם 

1824 

תיןפ ד 

אברה ם אריה־לײ ב זוםמא ן 
(דע ר בערדיטשעיװע ר רב ) 

או ר הנער ב 

1825 

תקפ ה 

׳עמשו ן מ׳טאנ ץ 

דרכ י צױ ן 

99 

99 

יהונת ן אײבשײ ן פו ן פרא ג 

תפאר ת יהונת ן 

1826 

תקפ ו 

אריה־לײ ב ב ר ױם ה הכה ן 

קצו ת החש ן 

99 

99 

חײ ם װיטא ל 

׳ןזבח י הרט״ א 

99 

99 

אומבאקאנ ם 

תור ה ע ם מפר׳עי ם ׳&וני ם 

1827 

תקפ ז 

אומבאקאנ ט 

אגד ה ש ל פם ח 

ו מ 

99 

רזיא ל ב ר שלמ ח 

רזיא ל 

1828 

תקפ ח 

יהונת ן אײסעי ץ 

כרת י ופלת י 

99 

99 

נתךנט ע האנאװע ר 

׳עער י צױ ן 

1829 

תקפ ט 

אומבאקאנ ט 

דבר י הימי ם ש ל מש ה 

1834 

תקצ ד 

יהודה־לײ ב הלו י ער ל 

א ײ הײ ם 

99, 

99 

יהונת ן אײבשי ץ 

אורי ם ותומי ם 

99 

99 

יצח ק ב ר אליעז ר 

אה ל יצח ק 

99 

99 

דו ד ב ר הרי״י ל הלו י 

זכ ר ר ב 

99 

99 

ױא ל ב ר ׳פמוא ל םירקי ש 

׳עו״ ת הבי ת חד ש 

99 

99 

רו ד קמח י 

תשובו ת הרד״ ק ; 


130 







4 

2 

כ • 

ס 
1 \ 
* — 



!5 

15 


לאו ר עול ם * . ה־או ר ל י ג ה או ױ ףעזע י : מצו ת ה - בר ח פאיר ת עד ם ; 

^ םפ ר 


או ר 


הנער כ 


א ש ר וזברכבודחרברגאו ן דמ- ף המנוחתמפ^^י י אברמםאױהלי ב כהג א 

זצ׳־דלדד ה והאי ר עינ י ישרא ל באו ר תורתו . והגהזהשש ה * 

ושלשי ם שנ ה אש ר הל ך לעול ם מנוחת ו ; וז ה הס£ ר הי ה ספו ן וטםו ן בבי ת גייזת ו : ועת ה גיל ה יהו ה צדקה ו ; 
וגילגלזנות ו;שלאבאמאר י הרבהגיללהוצי א לאורחימ ר תודת ו *.!יפועוחתג ה מעיץנובעמיןרחככת ו ; 
איצ ר פילפ ל וחיד ש בסברת ו ; ע ל סד ר זרעי פ מוע ד נשי ם נזקי ן וקצ ת .*יל־קדשי ם בנגע ם או ר שכלת ו ; רבחךזה ה 
אשרעזרנ י ; להיותםגיףלארױתוקםתיאנ י ; ועײנת יבדברי וכפ י סעטכחױעגױ ת דעת י ; ועד־שידיידכה ה 
מגעתטרחתי : ובכאזנ י שכל י ההלוש השקלת י ; והקרת י ובדקת י ;וג ם-בקע תכרןםו תביאו רע ל דבריוכתבת י 
ולניאוי י רבר י שלמך • קראת י ; וג ם בקצ ת מןפו ח אש ר מע ט ניפ ך םשל י הוספת י • בק צ 

שכ ל י 1 ״ ^ עירפת י ־ . ונפתיל י אלק ם נפתלת י *וז ה חלק י פבלעסל י שעפלת י ; וטע ם 

*יײ * אגיהצ/ןי ר שלםהמזכת א ניי ב 

:רתיל : ״ 


קריאו ת דשמ ת מבוא ר בהקדט ה אש ד 

הגאו ן הגדו ל הסנווןהפחנ ר י 



תח ת ממשל ת אמגי ט . כקיס ר אװס מ 
אימפראבא ר אלבסנד ר 

אמס ע דא&יהין י האסידא ר אװס ע 


ע* י די)זתגי § ה^ות ר ווהוױ ד ^רה ן 
^הר&ײ ן * 


ח 

? < 


*) ס )תכאו ^ יכי מ וב׳ןלונ ף כ י 1 ) ו ס׳וי ^ 0 ה ױ כיו י חכו יו$״ ס ^ י*ײ 9 ה>ו) ה>׳ 6 ר *נ ו ותו׳ודרי ף ^ר 3 ור. ף כ י הוי / ו. ײ 
ציכג־ י כוככי ף ווע)ות-ול£^ י 9 כפ ) הר-וצ״וו ג 1 ח יבזלו^ ג ה ׳ ו* ת ןכ ר ^ב 6 ו 4 רביר י ^)העוי ף 6 כגוגיג ו 
יר>׳י 19 יגותגיןככוג ׳ )תורמ ו *־^ 9 א 6 סט.ו 3 ר ^ כ>ור 3 ומ 9 יזס ר * 9 הימר י 9 החיסי ^ מר ת כמ 5 יה 9 וח)י) ה )גו)רג*ד> ט 
)כמיב; ^ *)יה ן ופ)^ ו 9 6 גוב ר מספיי^ ױ > ״ גכר י >ן ז >ו״ ה יכריו ה גפ״ג ה צ ) צט׳׳ 9 >ןו^ 9 0 ה ױ כי* י חכ<יױמ 6 ג מ , 


שדסײי^ױס י לעחאװמ מ ורלק י האסמ־א ר 

פאוולא־ױט־ צ סאמי ע דעחיט ש 

מילעמויומי ע מ** ה : 


והשנ י יה ד נ־וי ־ כהאט ר והי ׳ י 3 ר ן 
ורלכיו 3 * ) 

£££$% > 0 /£- ) 


£1 

-צי ן 

§ 

* 

ס 

£ 

12 

£ 


36 

1 ז 

£ 

1 

מ • 


וב ״ 

.'־״י י 

$ 

־׳. * 


? 


ל 4 


§ 

• ♦ 

£ 

ת 

ך ן 

*־ * 


״י י 

#ז י ראשי ת סמל 5 *מ*ז ס סואמוןינשניליזד ש אד ר הה^ו ן ־בשנ ת 5 ממ ם 0 י* 3 ״ * כ?^כ ^ * 5 ' ׳ ^ 

ת 

$ נוס^ם ^.^א ס : .* 19 ^ . . 


131 




נעמע ן פו ן ביל ד ״יער־הקדושים ״ 

(אוי ף זי_י ט 447 ) 


וזײ ם ב . באראניק , מאנ י באראניק , נױנ י בערנשטײז , מאל ע בוקימער־גערשפעמ / רױו ע דערע ' 
װיאנסקי־ויגער , אהרו ז װא 5 דמאז , אודערמאז־םאגעל , ײעמו ? או ן חײק ע דאװידזא ן <ט ר 
ריסט ז םו ז ארגענטינע ) או ז אנדערע . 


132 



דריטע ר א&סײ ר 




רעליגיעז ע אנטיתוואר ן 

9 — ד י גרױסן ן שי ל 

10 — מהרשא ס הוי ז 

11 — שילן ׳ כתי־מדרשי פ או ן חסידיפ־שטיכלע ד 

12 — דא ם הײליק ע אר ט 








• • 









9 . - ד י גרױס ע שי ל 



ע ם אי ז ניש ט לײכ ט ארויםצוברענגע ן געדאנקע ן װעג ן דע ר גרויםע ר 
שטאט־שיל , אדע ר װ י מע ן הא ט ז י אוי ך גערופ ן — ״ד י טהרשא־שיל״ . 

דע ר דאזיקע ר מקום־קדו ש הא ט אונטע ר זי ך א געשיכט ע פו ן א ם ך 
הונדערטע ר יארן . אי ן דע ר גרויםע ר שי ל האב ן געדאװנ ט ד י גרעסט ע 
גאונים , צװיש ן זײ : של״ ה הקדוש , םהרש״ ל מי ט זײנ ע תלמידי ם או ן 
דע ר מהרשא . 

כאט ש דע ר נאמע ן פו ן שי ל אי ז ענ ג פארבונד ן מיט ן מהרשא , דור ך 
װעמענ ם נאמע ן ז י אי ז געבליב ן פאפולער , אי ז אבע ר פעםטגעשטעלט , 
א ז ני ט מהרש א הא ט ז י געבויט . אי ן שי ל האב ן זי ך געפונע ן אלט ע 
פרוכתן , אוין ש װעלכ ע ע ם זענע ן געװע ן אויםגעהעפ ט דאט ן פו ן דע ר פאר ־ 
צײטיקע ר עפאכע , נא ך אײדע ר דע ר מהרש א הא ט זי ך באזעצ ט אי ן 
אסטרע . 

א ן אנדע ר װערסי ע אי ז געװען , א ז ד י בײ־קאנםטרוקצי ע פו ן ״עזרת ־ 
נשים ״ (װגיבערש ע שיל) , אי ז װארשײנלע ך צוגעבוי ט געװאר ן אין ־ מהר ־ 
שא ס צײטן . 

דע ר דאזיקע ר בית־הכנם ת הא ט זי ך געפונע ן אי ן דע ר געגנ ט פו ן ד י 
ניש ט פארמעגלעכ ע ײדן , אוי ך דע ר שילגאס , ארומגעפאנצער ט פו ן דרי_ י 
זי_יטן , מי ט שיל ן או ן בתי־מדרשים . 

דע ר בני ן הא ט פארנומע ן א קאלאםאל ן שט ח פו ן גאנצ ע פי ר קװאר ־ 

ט&לן , מי ט פעםט ע גיגאנטיש ע װענט . 

אי ן דע ר הײ ך פו ן דע ר פאדערװאנ ט האב ן זי ך געפונע ן צע ן געמויער ־ 

ט ע לעכער , אי ן א גלגיכע ר םימעטרישע ר דיםטאנץ . 



מיכ ל גרינע ס 


װעג ן דע ר באדײטונ ג פו ן דע ר דאזיקע ד סטרוקטור , װער ט איבער - 
געגעב ן פו ן היםטאריש ע קװעלן , א ז אי ן יענע ר צײ ט האב ן ד י מאכטאר - 
גאנע ן פארפליכטע ט ד י יןד ן צ ו בויע ן זײער ע בתי־תפילו ת אוי ף א ן 
אױפן , א ז ז ײ זאל ן קענע ן אויםגענוצ ט װער ן פא ר פארטײדיקונגם־צװעקן . 
אי ן אז א פאל , האב ן ד י װענ ט באדארפ ט זי_י ן דיק ע או ן געמויערטע , םי ט 
א פלא ץ פא ר הארמאטן . 

קה ל הא ט נא ך באדארפ ט צוגרײט ן א גרופ ע מענטשן , װא ס זאל ן 
קענע ן אנפיר ן מי ט דע ר פארטײדיקונג . 


אי ן יענע ר עפאכ ע האב ן ד י יעיל ן ניש ט געטאר ט זי_י ן אזו י הויך , װ י 
ד י ניט־ױדיש ע געבעט־הײזער . ד י בניני ם פו ן קאשטשא ל או ן צערקװע כ 
האב ן זי ך געפונע ן אוי ך א בארגיק ן באד ן — אי ן דע ר העכםטע ר הײך . 
להיפוך , ד י גרוים ע שי ל הא ט זי ך געפונע ן אי ן דע ר נידער , װעלכ ע קאג • 
םטרוקצי ע הא ט זי ך אנגעזע ן פו ן אל ע זי_יט ן אוי ך א ווגיטע ר דיסטאנץ . 

אונטע ר דע ם םאמ ע שפי ץ קארני ז פו ן פאדערװאנ ט הא ט ארויםגע - 
שטראל ט א צװײױיטי ק שילדל , מי ט געגילט ע אותױ ת : 

פר ה נרר א הפולןר ם ביר נ אלהי ם רזי ד 
הזהא״ךזהכיא ם עוע ד העדפוי מ 




(װ י פארכטי ק אי ז דא ס דאזיק ע אר ט ע ס אי ז ניש ט אנדער ש װ י גאם ס הוי ז או ז רא ס 

אי ז דע ר טויע ר צו ם הימ^ ) 


־ — ב — 

װיפי ל ױדיש ע טרער ן האב ן אי ן זי ך אנגעזאפ ט ד י דאזיק ע הויכ ע או ז 
דיק ע װענט , װעלכ ע זענע ן אי ן מש ך פו ן דורות , קײנמא ל ניש ט געװאו ז 
פארעלטערט . ד י אנגעזאמלט ע טרער ן האב ן נא ך מע ר געקרעפטיק ט ױ 
ריזיק ע װענ ט — ד י אײביק־געבליבענ ע עדו ת פו ן ד י ױדיש ע צרו ח א ה 
פי_ין . 

ד י בוי־קאנםטרוקצי ע הא ט אלעמע ן באצויבערט . שטענדי ק הא ט דע י 


140 





װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


שיל־בני ן צוגעצויג ן ד י אויפמערקזאמקײ ט פו ן פי ל וױסנשאפטלעכ ע געלע ־ 
רנט ע או ן קינםטלער , װעלכ ע האב ן תמי ד געפארש ט ד י גרונט־געשיכט ע 
פו ן דע ר שיל , או ן געצײכנ ט ארכעיש ע קונםטבילדע ר פו ן איר . 

דע ר אויםערלעכע ר מאיעםטעטישע ר אויסזע ן הא ט געשאפ ן חשיבו ת 
דע ר גאנצע ר שטאט , אבע ר דע ם מענטשנ ם אוי ג אי ז געװאר ן פארכאפט , 
װע ן ע ר פלעג ט ארײנקומע ן אינװײני ק אי ן שיל . 

בי_ י ד י צװ ײ ארנינגענ ג פו ן גא ם הא ט מע ן באדארפ ט אראפגײ ן עט ־ 

לעכ ע טרעפלעך . דארט ן אי ז געװע ן דע ר פאליש , װעלכ ע פענצטע ר האב ן 
דערגרײב ט ד י פלאכ ע ער ד פו ן דרױםן . 

דור ך א ברײט ן דורכגאנ ג אי ז מע ן ארגינגעקומע ן אי ן דע ר גרויםע ר 
שיל , אראפגײענדי ק א צענדלי ק טרעפ . ערש ט ד א הא ט מע ן דערזע ן דע ם 
גרוים ן פארנע ם פו ן קונםטגעבוי . ד י װענ ט האב ן ד א אויםגעזע ן פי ל 
העכער , װ י פו ן דרויסנזײט . לאנ ג קוק ן צו ם םופי ט הא ט מע ן ניש ט גע ־ 
קאנט , װײ ל ד י הײכקײ ט הא ט געשװינדל ט אי ן ד י אויגן . באטראכטנדי ק 
ד י גרוים ע פענצטע ר פו ן אינעװײניק , הא ט מע ן זי ך ערש ט אפגעגעב ן 
חשבון , װ י אומגעהײע ר די ק ד י װענ ט זעגע ן געבוי ט געװארן . 

דא ם אראפנידער ן אזו י פי ל טרע פ אי ן שי ל ארי_ין , װ י אוי ך דאם , 

װא ם ד י פענצטע ר אי ן פאלי ש זענע ן פאראלע ל מי ט דע ר גאם , האב ן 
געשאפ ן השערות , א ז ד י שי ל מו ז האב ן הינטע ר זי ך א ן אלט ע פארגאנ ־ 
גענהײט . אי ן לוין ש פו ן ד י הוגדערטע ר יאר ן הא ט ד י געבגידע , אומבא ־ 
מערקטערהײ ט זי ך געזעצ ט טי ף אי ן באדן , בי ז דע ר לעצטע ר מדרגה , 
װא ס ז י קוק ט אוי ם — צ ו האב ן זי ך געפונע ן אי ן א קעלער־חלל . 

בי_ י דע ם ברײט ן ארגינגאנ ג — אי ן דע ר לינקע ר זגי ט — הא ט זי ך 
געפונע ן א שמא ל קעסטל , אוי ך װעלכ ן ע ם זענע ן געװע ן אויםגעקריצ ט 
פאלגנד ע װערטע ר : 

״מת ן בסת ר תכב ה אך ״ (אנאנימע ר געשאנ ק לעש ט צארן) . ײד ן 
פלעג ן האלט ן פו ן דע ר מיצװה , ז ײ האב ן געװארפ ן נדבות , א ז קײנע ר 
זא ל ניש ט װיםן . 

אי ן םאמ ע װיגק ל פו ן דע ר מערב־װאנט , בי_ י דע ר רעכטע ר זי_י ט 
פו ן ארגיגגאגג , הא ט זי ך געפונע ן א ן אגינגעמויער ט פלאץ , טי ך אי ן װאנ ט 
וװ • ע ס הא ט שטענדי ק געברענ ט דע ר ״נר־תמיד ״ נאכ ן גרוים ן מהרשא . 

אי ן מיזרח־װאנט , אי ן צענטער , הא ט זי ך געפונע ן דע ר עמוי ׳ א ו 


141 



מיכ ל גריגע ם 


באפוצונגען , אוין ז װעלכ ן ע ם אי ז שטענדי ק געלעג ן דע ר ״יאר־סידור ״ ד י 
גרײ ם פו ן א גטרא . 

א גאניק ל מי ט עטלעכ ע טרעפלע ך הא ט ארויפגעפיר ט צו ם ארון ־ 
קודש , װעלכע ר אי ז געװע ן געכוי ט אײנפאך , אבע ר מי ט קינםטלעריש ן 
געשמאק . 

דע ר ארון־קוד ש הא ט אי ן זי ך געהא ט עטלעכ ע גארן . דארט ן האכ ן 
זי ך געפונע ן ד י הונדערטע ר ספר־תורו ת — פו ן דורו ת לאנג . שימחת־תורה , 
װע ן מע ן הא ט ארויםגענומע ן ד י ״רײניקײטן ״ צ ו הקפות , הא ט מע ן געמוז ט 
ארײנשטעל ן אינעװײני ק א לײטע ר — ארויםצונעמע ן ד י םפרי ם 

דע ר בעלעמע ר הא ט זי ך געפונע ן אי ן םאמ ע מי ט פו ן שיל , םי ט 
טרע פ פו ן צװ ײ זי״יטן . אויפ ן ״שולחן ״ אי ז שטענדי ק געלעג ן דע ר ״שיל ־ 
קלאפער׳ / װעלכ ן דע ר שמ ש פלעג ט נוצ ן ב ײ יעדע ר שיל־געלעגנהײט . 

אחו ץ פא ר קריא ת התורה , אדע ר מגילה־לײענען , הא ט אוי ך דע ר 
בעלעמע ר גענוצ ט פא ר א ״קבלת־פנים״־פלא ץ פא ר פערזענלעכקײט ן או ן 
הויכ ע רעגירונגם־געםט . 

אוי ך דע ר דאזיקע ר בימ ה האב ן געהאלט ן רעדעם : דע ר ראבינער , 
שיל־גבאי ם או ן מגידים . 

ארו ם ד י פי ר װינקלע ן פו ן בעלעמע ר האב ן ארויםגעשי״ינ ט מי ט זײע ר 
עכט־קינסטלערישע ר םטרוקטו ר — ד י פי ר גיגאנטיש ע קאלומנע ם — 
פו ן אכטקאנטיק ע זניט ן יעד ע אײנע , מי ט א דיאמעטע ר אריבע ר צװ ײ 
מעטע ר ד י גרעב . ע ם הא ט געמאכ ט דע ם אײנדרוק , װ י ע ס זא ל ד י גאנ ־ 
צ ע קאנסטרוקצי ע זי ך האב ן אנגעשפאר ט אוי ך זײע ר קרעפטיק ן געבוי ־ 
קערפער . יןד ן פלעג ן שטועםן , א ז אזו י האב ן אויםגעזע ן ד י טעמפלע ן ־ 
זײל ן אי ן ד י ביבליש ע צײטן . 

אוי ך ד י דאזיק ע קאלומנע ם זענע ן געהאנגען : דע ר יאר־לוח , שײ , ־ 
תקנו ת או ן ד י מגיל ה פו ן ״נם־תמוז״ . 

אי ן שפיגלװאנט , אי ן בײד ע זײט ן פו ן בעלעמע ר האב ן זי ך געפונע ן 
ד י בענ ק מי ט ד י שטענדערם . 

הינטע ר דע ם בעלעמער , אקעג ן ארײגגאג ג פו ן שי ל אי ז געשטאנע ן 
א לאנגע ר טי ש מי ט אנגעלײגט ע םידורי ם או ן חומשים . װע ן ד י שמשי ם 
האב ן באמערק ט א יןד ן ארײנקומע ן א ן א ״טלית־זעקל״ , זענע ן ז ײ באל י 
אויםגעװאקס ן לעב ן אי ם מי ט א םידור ל פאר ן מתפלל . 


142 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


נא ך אל ע אויםגעשטעלט ע בענק , אי ן דע ר גאנצע ר שילברײט , אי ז 
מןװע ן צוגעשרויפ ט א האל ב האלצװענטל , מי ט שטאכעטן . בלוי ז ד י 
צװ ײ דורכגענ ג האב ן אפגעטײל ט ד י םחיצה־װאנט . 

אי ן דע ם דאזיק ן לײדיק ן פלא ץ האב ן ייד ן געמוז ט שטײ ן אוין ז ד י 
פים . בלוי ז דרי י לאנג ע בענ ק האב ן זי ך געפונע ן בי_ י ד י זױטנװענט , װעל ־ 
כ ע זענע ן צונו ץ געקומע ן אי ן ד י ימים־נוראים־טעג , פא ר ד י חדר־ױגגלעך . 

אונטע ר דע ר השגח ה פו ן ד י מלמדי ם או ן בעלפער ם האב ן ד י קינדע ר 
געמוז ט זיצ ן אי ן שי ל או ן בי_ י ד י הויפט־תפילו ת ענטפער ן מי ט ״ברוך ־ 
הוא־בשמו ״ או ן ״אמן״ . 

דע ר פרױע ר פלא ץ בי_י ם ארױנגאנ ג הא ט זי ך שטאר ק געװארפ ן א ײ 
ד י אויגן . ד י פאל ן זענע ן געװע ן באשפריצ ט מי ט װאםער , אי ן א ן אײנ ־ 
הײטלעכע ר סיםטעם , װעלכ ע פריש ע םימני ם האב ן זי ך אנגעזע ן װ י א 
געפלאכטענ ע ״אכט״ • 

אי ן דע ר לינקע ר זי_י ט פו ן דע ם דאזיק ן לײדיק ן ארט , הא ט זי ך גע ־ 
פונען , אל ע יארן , א הויכע ר קװאדראטנע ר לײטע ר אוי ך רעדלעך . דע ר 
דאזיקע ר לײטע ר הא ט גענוצ ט פא ר א רישטאװאניע , אי ן דע ר צי_יט , װע ן 
מע ן פלעג ט פארב ן ד י שיל , אי ן יעד ן צװײט ן עיבור־יאר . אוי ך הא ט ע ר 
געדינ ט אויםצולופטער ן אוי ך אי ם — פרוכתן , מענטעלע ך או ן אנדער ע 
חפצים . 

א םפעציעל ן ח ן הא ט צוגעגעב ן ד י אילומינאצי ע פו ן ד י פילצאליק ע 
מנורות , װעלכ ע פלעג ן װער ן אנגעצונד ן דור ך ד י שמשים , צ ו קבלת • 
שבת , אדע ר ױם־טוב־טעג . 

ד י מנורות־ליכ ט האב ן געשי_ינ ט אי ן אל ע װינקעלע ך װ י ליכטיק ע 
זונשטראלן . ד י דאזיק ע באלױכטונ ג הא ט געשאפ ן א רעליגיעז ע שטימונ ג 
אי ן שיל . 

אי ן דע ר צי_י ט פו ן דע ר ערשטע ר װעלט־מלחמה , אי ז אנגעקומע ן א 
באפע ל פו ן דע ר צארישע ר רעגירונ ג — צ ו אנעקםיר ן אל ע מעטאלן , װא ם 
זענע ן גילטי ק פא ר דע ר געװער־פאבריקאציע . ד י גזר ה הא ט אוי ך גע ־ 
טראפ ן דע ר גרויםע ר שיל . קיי ן שו ם השתדלו ת הא ט ניש ט געהאלפן . 
ד י מאכ ט הא ט צוגענומע ן אל ע מנורות , װעלכ ע האב ן געװויג ן ד י שװע ־ 
ר ע טאנע ן וואג . מע ר הא ט שוי ן ד י שי ל ניש ט אנגעקוק ט דא ם דאזיק ע 
עשירות . 


143 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ס ן שטײםל , װעלכ ן מע ן הא ט גערופ ן — ״כינור״ . ד י דאזיק ע שטאלענ ע 
יל י אי ז געבליב ן א זכ ר פו ן ד י פינצטער ע כמעלניצקי־צײטן . דא ס פוי 1 - 
װער־פעם ל האט , אי ן יא ר 1648 , אויפגעריס ן לעב ן דע ר שי ל או ן קײנע ם 
ניש ט געשאדט . 

דא ם דאזיק ע פײער־קעם ל אי ז קײנמא ל ניש ט געריר ט געװאר ן פו ן 
ארט . ד י צאריש ע מאכ ט הא ט דא ם פארזע ן צ ו אנעקםירן , װע ן ז י הא ט 
צוגענומע ן דע ם גאנצ ן שװערװאגיק ן אינװענטא ר פו ן שיל . 

דע ר ״כינור ״ צוזאמע ן מי ט ד י צװ ײ באמבעם , פו ן דע ר פאסירונ ג פו ן 
יא ר 1792 , זענע ן פארבליב ן ד י אײביק ע דאקומענט ן אי ן שיל , ד י הים ־ 
טאריש ע געדעכעני ש או ן רעליקװיע . 


דע ר ערשטע ר גאר ן הא ט פארנומע ן ד י גאנצ ע שיל־ברײטקײט , מי ט 
ד י דרי_ י הויכ ע פראנטפענצטער . 

ע ס זענע ן פארא ן מײנוגגען , א ז אי ן דע ר לומדישע ר עפאכע , הא מ 
דע ר מהרש א אנגעפיר ט מי ט זי_י ן בארימט ן בית־די ן אי ן דע ם דאזיק ן פלאץ . 

אי ן דע ר רעכטע ר זי_י ט אי ז געשטאנע ן א קלײ ן עמודל , א ן ארון־קוד ש 
או ן א קלײנע ר שולהן , װא ס הא ט געדינ ט פאר ן בעלעטער . 

דע ר דאזיקע ר מקום־קדו ש הא ט זי ך גערופ ן ״ותיקין״ . ד א האב ן גע ־ 
דאװנ ט מתפללי ם פו ן דע ר שמאטיאר־בראנזשע , בלוי ז פארטאג , כאו ר 
הױם , אי ן ד י שבתי ם או ן ימים־טובים . 

צװיש ן ד י דאװנער ם אי ן דע ר ״ותיקין״־אפטײלונ ג זענע ן אוי ך גע ־ 

װע ן ץד ן מאקאװאז ן (לאםטפירערס ) או ן טרעגערם . 

מי ט דע ר דאזיקע ר חבר ה הא ט אנגעפיר ט יעק ל שמאטיאר , דע ר 
מאגנא ט פו ן אלטװארג . 

יעק ל אי ז געװע ן א ײ ד א שטאלטנע ר מי ט א לאנגע ר באר ד או ן דע ר 
פרומפטע ר צװיש ן װיניקע . איבער ן גבאו ת הא ט ע ר געהא ט א לעבנם ־ 
לענגלעכ ע הזק ה או ן צװיש ן ד י פראםטאקע ם אי ז ע ר געװע ן דע ר עברי ־ 
״עגער • אי ן ד י שבתי ם הא ט יעק ל געדאװנ ט פאר ן עמו ד או ן זי_י ן פעםט ע 
צטימ ע הא ט געקלונגע ן פו ן איי ן ע ק שי ל ביז ן צװײטן . זי_י ן װידער־קו ל 
הא ט דערגרײכ ט ד י םאמ ע הײכקײט ן פו ן דע ר גרויסע ר שיל . 

קעגנאיבע ר ד י דרי_ י פראנטפענצטע ר זענע ן געװע ן דר ײ אפענ ע גא ־ 


ג 

1.0 


145 



מיכ ל גרינע ם 


לעריעם , דור ך װעלכ ע מע ן הא ט געקאנ ט זע ן או ן העו־ן , װא ם ע ם הומ ט 
פא ר אי ן דע ר גרויסע ר שיל . 

אינע ם מיטלפונק ט הא ט זי ך געפונע ן דע ר טיפגעבויטע ר באלקאן , 

װא ם הא ט פארדעק ט ד י אונטערשט ע טרע פ פו ן שיל . 

מע ן הא ט קײנמא ל ניש ט דערלויב ט פרויע ן ארײנצוקומע ן אי ן דע ר 
גרויםע ר שיל , דערפא ר אבער , האב ן ז ײ געהא ט א שאנם , אי ן א שימחת ־ 
תור ה — ױם־טוב , זי ך צ ו באװעג ן פר ײ אי ן דע ר ״ותיקין״־אפטײלונג . 

אוי ך דע ר באלקאן־פלאטפארמ ע האב ן זי ך פארזאמל ט פי ל ױגנט • 
לעכ ע — מײדלע ך מי ט יןנגלע ך — אינםפירירט ע פו ן דע ר פגיערלעכ ־ 
קײט , מי ט ענטוזיאז ם או ן באױיסטערונג . 

ע ם אי ז בי_ י ז ײ אויפגעװעק ט געװאר ן דע ר נײגער , צ ו זען , װא ס 
אונט ן — אי ן שי ל טו ט זיך . 

ד י שמשי ם האב ן געפלאמ ט או ן געהארעװע ט בי_י ם ארויםנעטע ן ד י 
״רײניקײטן״ . אײנע ר אי ז געשטאנע ן אוי ך א לײטע ר אינעװײני ק אי ן ארון ־ 
קודש , א צװײטע ר הא ט איבערגענומע ן דע ם םפ ר פו ן האנ ט או ן א דרי ־ 
טע ר הא ט צוגעטראג ן צ ו דע ם שיל־בעל־הבית , װעמע ן ע ר הא ט פרןע ר 
אויםגערופ ן אוי ך א קול , מי ט א בכבודדיק ן טיטל . 

יעד ע הקפ ה הא ט געדויער ט אריבע ר צװ ײ שע ה או ן מע ר פו ן צװ ײ 
אדע ר דרי_ י הקפות , אי ז קײנמא ל ני ט פארגעקומען . ד י ייד ן אי ן שי ל האב ן 
זי ך משמ ח געװע ן טי ט עקםטאז . 


א היפ ש בים ל טרע פ הא ט מע ן באדארפ ט שפאנע ן צ ו דע ם קצביס ־ 
שילכל , װא ם הא ט זי ך געפונע ן אי ן אײבערשט ן גארן , אי ן דע ר לינקע ר 
זי_י ט פו ן ״ותיקין״ . 

אי ן פארגלײ ך מי ט אנדער ע שילן , אי ז דע ר דאזיקע ר מקום־קדו ש גע ־ 

װע ן באפוצ ט מי ט פארשידענ ע קונסט־ארנאטענטן . 

אי ן קצבים־שילכ ל האב ן געדאװנט , צװיש ן ד י זיבן , אכ ט מיניני ם 
ױדן . אחו ץ ד י קצבי ם זענע ן צװיש ן ד י מתפללי ם געװע ן ייד ן פו ן אנדע י 
ר ע פראפעםיעם . 

אלת ר פעפער , א שניידער , א יי ד פו ן אריבע ר ד י הונדערט , אי ז גע י 
װע ן דע ר עלטםטע ר מתפל ל אי ן דע ם דאזיק ן שילכל . דע ר יאר־חז ן אי י 
געװע ן שלמ ה יאגקל־בעקערם , א מוליע ר פו ן פאך . 


146 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אײדע ר שלמ ה אי ז געװאר ן א מתפל ל ב ײ ד י קצבי ם הא ט ע ר גע ־ 
דאװנ ט אי ן מולערש ן שילכל . ד י בעל־מלאכו ת האב ן ניש ט פארגינען , 
װא ס א זײעריקע ר פארשטײ ט אי ן ד י דריבנ ע אותױת , לערנ ט מדרש , 
קא ן דאװענע ן פאר ן עמו ד או ן אוי ך זי_י ן בעל־קורא . 

ד י מינדערשעצונ ג פו ן ד י דאזיק ע פאך־קאלעג ן האב ן שלטה ן אפ ־ 
געשטויםן . 

ד י קצבי ם האב ן אי ם אויפגעכאפ ט מי ט בײד ע הענט . אי ן דע ר דא ־ 
זיקע ר שי ל הא ט ע ר געדאװנ ט אל ם יאר־חז ן או ן געלײענ ט ד י תורה , אי ן 
ד י שבתי ם או ן ימים־טובים , בי ז זײ ן לעב ן אי ז פארלאש ן געװארן , צװיש ן 
אנדער ע קדושי ם פו ן שטאט . 

ד א הא ט מע ן דע ם חז ן אפגעגעב ן כבוד , דא ם פרישםט ע פלײ ש הא ט 
מע ן פארקויפ ט דע ר חזנטע . בפר ט נא ך ער ב ױם־טוב , הא ט זינד ל קצ ב 
אװעקגעשטעל ט אל ע קונהטע ם או ן אפגעשניט ן דא ס ״בעםטע ״ פאר ן 
הזנ ם פאמילי ע — א מתנ ה לכבו ד ױם־טוב . 

א ן דע ם חז ן אי ז מע ן ניש ט געגאנגע ן צ ו קײ ן שו ם קידוש , בי_ י יעד ע 
שימח ה הא ט מע ן אי ם געזעצ ט אויבנאן . דע ר חז ן אי ז געװע ן בי_ י ד י 
קצבי ם דע ר רעליגיעזע ר טאנגעבער , װעמע ן ז ײ האב ן געשעצ ט מי ט 
רעספעקט . 

אי ן קצבים־שילכל , אי ן א װינק ל בא ם עמו ד הא ט זי ך געפונע ן א 
קלײ ן טירל . דא ם אי ז געװע ן דע ר ארויפגאנ ג צ ו דע ם בוידע ם פו ן דע־ ־ 
גרויםע ר שיל . 

אי ן דע ם דאזיק ן אומענדלעכ ן מקו ם זענע ן אפגעלײג ט געװאר ן אפ ־ 
גענוצט ע רעשטלעך־הײליקײטן . פו ן אל ע בתי־מדרשי ם הא ט מע ן גע ־ 

בראכ ט אי ן א ט דע ם זיכער ן פלא ץ — צעריםענ ע םפרים , רציעו ת או ן 
תפילין . 

צװיש ן ד י שארית־רעליקװי ע האב ן זי ך אי_יגגעבירגער ט פאר ־ 

שידעג ע בעלי־חײמם : נעםט־פײגל , קאנאריקעם , קוראלאפניקעס , נאכט ־ 
סאװעם , װעװערקעם , פלעדערמויזן , מארדער ם או ן טכוירן . 

אפ ט מא ל הא ט אי ן שי ל פארבלאנדזשע ט א ״שיר־השירימניק״ , 
װעלכע ם הא ט גענומע ן אנטײ ל אי ן דע ר שיר ה צו ם בורא־עולם . פו ן צי_י ט 
צ ו צי_י ט פלעג ן ארומשפאציר ן אויפ ן דאך , אדע ר אוי ך ד י קארניז ן פו ן 
'״*ל ׳ קוריאז ע באשעפענישן , װא ם האב ן ארויםגערופ ן התפעלות . ד י שיל ־ 


147 



מיב ל גריגע ם 


גאם־מענטש ן האב ן זי ך אנגעשטעל ט אנצוקוק ן ד י טשיק&װ ע חידושים , 
װא ם לויפ ן ארו ם דערשראקענ ע פו ן דע ם מענטשנ ם געלעכטער . 

איבע ר אײ ן זא ך אי ז דע ר נאמע ן פו ן דע ם קצבים־שילב ל געװע ן 
שטאר ק פאפולע ר — איבע ר דע ם שטאלענע ם גאני ק װא ם הא ט ארוים ־ 
געקוק ט פו ן דע ר פראנטװאנט . 

דע ר דאזיקע ר באלקא ן פלעג ט אײ ן מא ל אי ן יא ר פארשאפ ן פרײ ד 
ד י ײדן . ד י גאנצ ע באפעלקערונ ג הא ט געװאר ט אויפ ן שימחת־תורה ־ 
באטאג , װע ן פו ן דע ם דאזיק ן גאני ק אי ז אראפגעװארפ ן געװאר ן עפ ל — 
לש ם מיצװה . 

דע ר מינה ג פו ן דע ר גרויםע ר שיל , שטאמ ט פו ן קדמונים . ד י שיל ־ 
בעלי־בתי ם האב ן דא ם אפגגעהי ט אי ן אל ע צי_יט ן או ן דורות . 

פול ע זע ק מי ט ד י בעסט ע וױינעפל , צוקערעפ ל או ן ראנעט ן זענע ן 
אװעקגעשטעל ט געװאר ן אויפ ן גאני ק או ן ד י גבאי ם מי ט זײער ע גוט ע 
ברידע ר האב ן געװארפ ן אוין ש אל ע זי_יט ן ד י עפל . 

אי ן שילגא ם אי ז געװע ן א ן אמתע ר שימהת־תורה . מענטש ן פו ן אל ע 
קלאם ן האב ן אנגעפול ט ד י גאם , כד י צ ו כאפ ן ד י מציא ה —א ן עפ ל לכ ־ 
בו ד שימחת־תורה . װע ר ע ם אי ז געװע ן פלינ ק או ן געהא ט מזל , הא ט 
אי ם געטראפ ן דע ר עפ ל גלי_י ך אי ן האנ ט ארי_ין . 

אפ ט מא ל האב ן ד י עפלװארפער ם געציל ט צ ו דערװאקםענ ע טענטש ן 
אויך . מײדלע ך האב ן אנגעקװאל ן װע ן זײער ע ״קאװאליערן ״ האב ן בא ־ 
װיז ן צ ו כאפ ן א ן עפ ל דע ם ערשט ן בי ם האב ן ד י בחורי ם צוגעטײל ט זײע ־ 
ר ע ״פרױלינם ״ — א ליבעזשעס ט פו ן זײע ר זײט . 

אזו י האבן - •ײ׳דן - זי ך משמ ח געװע ן יא ר אײן , יא ר אוים . ע ם אי ז קײ ־ 

גע ם אוי ך דע ם געדאנ ק ניש ט געקומען , א ז ע ם קא ן קוטע ן א פינצטער ע 
עפאכ ע פו ן דע ם נאציזם , או ן מי ט אײ ן אויגנבליק , אפװיש ן ד י פרײ ד 
או ן געלעכטע ר פו ן ד י ײד ן — אי ן א שימהת־תורה . 


ה 


ד י וױיבערש ע שי ל אי ז באשטאנע ן פו ן דרג י אפטײלונגען . אי ן םאט ע 
אײבערשט ן גאר ן האב ן געדאװנ ט ד י מע ר פארמעגלעכ ע פרויען , מי ט צ ײ 
רונ ג אנגעהאנגען . אי ן ד י איבעריק ע סעקציע ם האב ן שוי ן געדאװנ ט װי ײ 
בע ר פו ן פאדשידענ ע אמביענטן . 

אי ן ד י טיפגעמויערט ע פענצטער־לעכער , װא ם האב ן ארײנגעקוק ט 


148 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ן דע ר גרויםע ר שיל , הא ט מע ן זי ך געגעב ן רעכנונג , א ז ד י ״עזרת ־ 
••״ים ״ אי ז א צוגאב־געבײדע • 

אױ ך צ ו קענע ן גוט , גו ט באקוקן , װא ס אי ן דע ר מענערשי ל טו ט זיך , 

הא ם מע ן באדארפ ט ארגינקריכ ן אי ן ד י אויםגעהוילט ע פענצטער . 

אי ן טיטלםט ן גארן , ב ײ ד י טרעפ , אי ז געװע ן א ן אפגעשלאםענע ר 
דורכגאנג , װא ם הא ט פאראײניק ט דע ם ״ותיקין ״ מי ט דע ר װײבערישע ר 
טיל . 

ע ם אי ז קענטי ק געװע ן אי ן דע ר קאנסטרוקצי ע פו ן דע ם קצבים ־ 
דילכל , מי ט ד י הילצערנע , געטאקט ע טרעפ , װ י אוי ך אינע ם בני ן פו ן ד ־ 
״עזרת־נשים״-אטײלונגען , א ז דא ם הא ט באדארפ ט זי_י ן צוגעבויט ע פליג ל 
צ ו דע ר גרויםע ר שיל , מעגלע ך — אי ן ד י צי_יט ן פו ן מהרשא . 


ו 




דע ד צענטע ר פו ן דע ם גאנצ ן ײדיש ן לעב ן אי ז געװע ן ד י גרוים ע שי ל 
- םי_ י אי ן פרײד ן או ן סי_ י אי ן לײדן . 

אחו ץ דע ר צײ ט פו ן דאװענע ן אי ן שי ל וװ • מע ן הא ט ניש ט געטאר ט 
מועם ן צװיש ן זיך , װײ ל ע ם אי ז שטרענג^אפגעהי ט געװע ן דע ר ״אסו ר 
לדב ר בשע ת התפילה״ , האב ן יןד ן געהאלט ן דע ם ברײט ן שילהוי ך פא ר 
א פאלקבפלאץ . ד א פלעג ט מע ן ארומשמועם ן װעג ן אײגענ ע עםקיב , פא ־ 
ל־םיש ע געשעענישן , מלחמו ת או ן אנדער ע װעלט־חידושים . 

ד י גרויס ע שי ל הא ט זי ך גערעבנ ט פא ר א פאלקם־אײגנטום . ז י הא ט 
בא־ואנג ט צ ו גאנ ץ קהל . אי ן אי ר האב ן געדאװנ ט ױד ן פו ן אל ע קרגיזן ׳ 
בערסטנס , ד י נישט־פארמעגלעכ ע או ן בעלי־מלאכות . 

אי ן אז א דעמאקראטיש ע שי ל פלעגן , אי ן א שב ת אדע ר ױם־טוב , 

זי ך ארױנבאפ ן אויסגעפוצט ע ארבעטער־ױנגען , צ ו הער ן א גוט ן חז ן מי ט 
רשורריש . בי_ י קריאת־התור ה האב ן זײ , א־ ן שילהויך , געפיר ט הײם ע 
דיסקוסיע ס װעג ן זײער ע פראפעםיאנעל ע אנגעלעגנהײטן . 

אי ן א ױם־טוב־טא ג האב ן זי ך אנגעקליב ן אי ן שילהוי ך ציגארן ־ 
פיצלע ך פו ן אויםגערויכערטע י פאפיראסן . ד י שמשי ם האב ן געהא ט א ז 
ארבע ט — צונויפשאר ן גרויפ ע קופע ם — צו ם פארברענען . 


״״ה י 



י♦ - 

״* י 1 ו 


^דא ס גבאו ת אי ן דע ר גרויסע ר שי ל הא ט אל ע יאר ן ארױסגערופ ן 
לוקות . דע ר הויפט־גבא י אי ז געװע ן דע ר פארשטײע ר פו ן דע ר קהילה , 


149 



מיכ ל גרינע ם 


װעמע ן מע ן הא ט באדארפ ט טאלעריר ן אי ן זיי ן פונקציע , צ י ע ר אי ז 
י א געװע ן א גוטער , אדע ר גיט . בי ז ד י נײ ע װאלן , װא ם פלעג ן פארקומע ן 
אי ן ״הושענא־רבה ״ אי ז דע ר גבא י געװע ן דע ר גאנצע ר רעדלפירע ר אי ן 
בעל־הבית . 

אײנע ר אז א גבאי , מי ט א פעםטע ר האנט , אי ז געװע ן — אי ן ד י 
לעצט ע יאר ן — זלמ ן מאליער . דע ר עיקר־קאפרי ז זײנע ר אי ז געװע ן — 
ד י גרוים ע מהרשא־שיל . 

ע ר הא ט איינגעפיר ט ראדיקאל ע רעפארמע ן אי ן דע ר שיל־אדמינים ־ 
טראציע : ע ר הא ט אפגעזאג ט ד י פארנאכלעםיקטע , אלטמאדיש ע שפ ־ 
שי ם או ן צוגענומע ן נײע , א דאנ ק װעמע ן ד י גרויס ע שיל , מי ט אל ע אי ־ 
ר ע פליגל־אפטײלונגע ן זענע ן אויפגעפריש ט געװאר ן — מי ט רײנקײ ט 
או ן ארדענונג . 

זלמ ן מאליע ר הא ט אוי ך אויםגעשטודיר ט א פלאן , װ י אזו י שענע ר 
מאכ ן ד י פראנטװאנט , א ז ז י זא ל ניש ט אנװער ן אי ר חשיבות . 

ניש ט אזו י לייכ ט אי ז אי ם אנגעקומע ן דא ם צ ו דערגרײכן . ע ר הא ט 
באדארפ ט אויםצושטײ ן קריטיקע ם פו ן אל ע זײטן . ״ייד ן װעל ן בדיל־הד ל 
װערן ״ — האב ן ז ײ געטענהט . 

אחו ץ דעם , הא ט מע ן געציטער ט פא ר אז א ריזיקאל ע השגה , א ז ייד ן 
בעלי־מלאכות , זאל ן קלעטער ן אוין ז אזעלכ ע פענאמענאלע , הויכ ע ריש ־ 
טאװאניע ם או ן אײנשטעל ן זײע ר לעב ן אי ן םכנה . 

זלמ ן מאליע ר הא ט געלאז ט איבערארבעט ן ד י קאפיטאלנ ע װאנט , 

טי ט קעםטלדיקע ר שטוקאטור־ארבעט , א ז ד י שי ל זא ל באקומע ן א ן עס ־ 
טעטיש ן אויםזען . ע ם אי ז אי ם אוי ך געלונגע ן צ ו צוגרײט ן ד י מאטעריאל ן 
מי ט א געמי ש פו ן רוי ע מילך , כד י ד י יארהונדערט־פײכטקײ ט זא ל ניש ט 
שטער ן אויםפארב ן ד י װאנט . 

דע ר עקםפערימענ ט הא ט זי ך אי ם אײנגעגעבן . ד י פאדערשט ע שיל ־ 
װאנ ט הא ט באקומע ן א תיקו ן מי ט אי ר ארכיטעקטאנישע ר עלעגאנץ . 

נא ך זלמ ן מאליע ר האב ן אנגעהאלט ן דא ם גבאו ת אנש ל לץ , ברו ך 
םיניצע ר או ן אב א גוליע . 


— ח — 

אי ן דע ר גרויםע ר שי ל הא ט עקזיםטיר ט א שמשים־דינאםטיע . כ ל 
זט ן ע ם הא ט געהערש ט שלו ם ב ײ ז ײ אי ז קײנע ר ניש ט געװע ן בכו ח — 
אראפצוזעצ ן עמעצ ן פו ן דע ר שטעלע . 


150 


װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


אײדע ר שורג ע ( א פארװאנדלטע ר צונאמע ן פו ן װאר ט ״משרת״ ) 

הא ט איבערגענוטע ן דא ם שמשות , האב ן אנגעהאלט ן ד י חזק ה ד י שם ־ 
שים : הענדזל , צדוק , צדוק ם אײדע ם — שמואל־טשה , (מע ן הא ט אי ם 
נערופ ן שמואל־קוטעם ) או ן אברהמל . 

װע ן זלמ ן מאליע ר הא ט איבערגענומע ן דא ם גבאו ת אי ז אי ם געװע ן 
דערוױדע ר דא ם הפקרו ת אי ן דע ר באדינונג . װע ן ע ר הא ט געפאדער ט 
בי_ י ד י שמשי ם א שטיק ל םד ר אי ן דע ר שיל־באלעבאטישקײט , אי ז גע ־ 
װאר ן ב ײ ז ײ א צעריס ן לעבן . 

זלמ ן מאליע ר אי ז געװע ן א י.י ד מי ט קוראזש . מי ט אײ ן מא ל הא ט 
ע ר ארױםגעטריב ן פו ן שי ל ד י פי ר שמשים . 

דע ר ר ב הא ט געפםקנט , א ז דע ר נײע ר שמ ש דאר ף אפצאל ן פא ר 
דע ר חזקה , אוין ז װעלכ ן הערש ל שורג ע הא ט מםכי ם געװען . 

הערש ל אי ז שוי ן געװע ן א מענט ש מי ט א װײם־גרויע ר בארד , א 
קרעפטי ק ױדל . ע ר אי ז געװאר ן דע ר פרינציפאל־שמ ש או ן זי״י ן זו ן װאל ף 
— דע ר מיטהעלפער . ם׳הא ט געהײם ן : אײ ן משפח ה — אײ ן אמט . 

גרינ ג אי ז שורגע ן ניש ט אנגעקומע ן דע ר פאסט ן אי ן שיל . סקאנ ־ 

דאל ן האב ן אפ ט אויםגעבראכ ן דור ך ד י אפגעזאגט ע שמשים . ייד ן בעל ־ 
דעה ם האב ן ניש ט געװאל ט דערלאזן , א ז פי ר מענטש ן זאל ן בלגיב ן א ן 
פרנםה , ״א ז דא ם גאנצ ע קע ז זא ל ארי״י ן אי ן אײ ן קרעפל ״ — צ ו שורגען . 

ביםלעכװגי ז הא ט דע ר עול ם זי ך צוגעװוינ ט צ ו הערש ל שורגע . א 
קלוגע ר ײ ד אי ז ע ר געװען , שטענדי ק הא ט ע ר אויפגענומע ן מי ט א 
שםײכ ל או ן מי ט א חכטהלע . 

הערש ל מי ט זגי ן געהילן ן האב ן געמאכ ט ד י שי ל רײ ן או ן שײ ן — 

ניש ט צ ו דערקענען . זײע ר באלעבאטישקײ ט אי ז געװע ן א מוסטע ר פו ן 
א ן ארדענונג . 

מערקװירדי ק אי ז צ ו דערמאנען , א ז ניש ט נא ר ד י שי ל אלײ ן האב ן 
ז ײ באדיג ט אי ן שמשות . אוי ך האב ן ז ײ אכטונ ג געגעב ן אוי ך ד י איבע ־ 
ײק ע שילטייל ן : ״ותיקין״ , קצבים־שילכל , חברה־קדישא־שי ל או ן אוי ך 
אל ע אפטײלונגע ן פו ן דע ר װײבערישע ר שיל . 

װע ן ז ײ האב ן גערוימ ט או ן גערײניק ט הא ט קײנע ר ניש ט געזען ; 
פערסטנם , האב ן ז ײ ד י מלאכ ה געטא ן בגינאכט , מי ט דע ר היל ף פו ן א 
פא ר שבת־גוײם . 

ד י בײ־פרנם ה פו ן ד י שמשי ם אי ז געװע ן — שימחות ־ ב ײ ױדן . 


151 



מיכ ל גרינע ס 


הערש ל הא ט געקאנ ט שפיל ן ד י ראלע . פרנם ה הא ט ע ר געהא ט מי ט דע ר 
פולע ר האנט . 

דע ר נאמע ן הערש ל שורג ע אי ז געװע ן פאפולע ר בי_ י דע ר שטאט־כא ־ 
פעלקערונג , מי ט װעמע ן מע ן הא ט זי ך איבערגענומען . 

בע ת הערש ל שורג ע האט , אי ן א געװים ן טא ג געלופטער ט ד י אלט ע 
פרוכתן , פו ן אריבע ר דרי_ י הונדער ט יאר , הא ט א ן אמעריקאנע ר טורים ט 
אי ם פאטאגראפירט . דא ם דאזיק ע ביל ד אי ז געװע ן פארעפנטלעכט , צװי ־ 
ש ן ד י קונםטבילדע ר אי ן דע ר אמעריקאנע ר צײטונ ג ״פארװערטם ״ — 
צורי ק מי ט א פי ר צענדלי ק יאר . 

— ט — 

אי ן ד י גוט ע צי_יט ן פא ר יידן , הא ט ד י גרוים ע שי ל געהא ט א ש ם 
מי ט איר ע חזני ם או ן משוררים . הערש ל הז ן (םעגאל ) אי ז געבראכ ט נע ־ 
װאר ן פו ן פעריעםלאװ , פאלטאװע ר גובערניע , צ ו פארנעמע ן דע ם פאםט ן 
פו ן יאר־חז ן מי ט א כאר . 

פו ן ד י קינסטלער־חזנים , װא ם האב ן געדאװנ ט אי ן דע ר מהרשא ־ 

שיל , זענע ן געװע ן : זײד ל ראװנער , עלעק , לײ ב רײ ף או ן מיכ ל קלײטםאן . 
חזנים־געפט , װא ם האב ן געשליפ ן זײער ע שטימע ם אי ן ד י הײכקײט ן פ װ 
דע ר שיל , זענע ן געװען : קוסאװיצקי , שערעשעװםקי , גרשו ן םיראט א 
או ן יאםעל ע ראזענבלאט . 

אי ן יענע ם רױק ן לעבנם־פעריאד , װע ן ײד ן האב ן ניש ט געוװם ט פו ן 
פורענױ ת או ן געשעענישן , אי ז דע ר בעסטע ר פארגעניג ן געװע ן ב ײ ז ײ 
— צ ו הער ן א גוט ן בעל־מנגן . 

ד י שי ל אי ז געװע ן געפאק ט מי ט מענטשן . אי ן אל ע אפטײלונגע ן או ן 
גאלעריע ם אי ז מע ן געשטאנע ן ״קא פ אוי ף קאפ״ , כד י צ ו הער ן א ני_יע ם 
חז ן טי ט זי_ינ ע זינגערם . 

ד י טשוררי ם זענען , מערםטנטײל , געװע ן ײנגלע ך פו ן דע ם געמײ ־ 

נע ם גראד , תלמידי ם פו ן דע ר תלמוד־תורה , אדע ר קינדע ר פו ן דע ר 
פרעמד . ז ײ האב ן אנטײ ל גענומע ן אי ן כ־אר , בי_י ם חזן , פאר ן שטיק ל 
ברויט . צ ו זי י — ד י משוררי ם — הא ט זי ך געפאם ט דא ם װערט ל : ״זינ ־ 
.גע ן זינג ט דע ר ארעטער , דע ר רײכע ר הער ט זי ך צו ״ 

דע ם חזנ ם א ״שטיקעלע ״ אי ז ניש ט ארא פ פו ן ד י ליפן . אל ט או ן 
ױנ ג האב ן געבאמקע ט א ן ״אהבת־עולם ״ א ״צו ר ישראל ״ אדע ר אנדע ־ 





מיכ ל גרינע ם 


הערש ל הא ט געקאנ ט שפיל ן ד י ראלע . פרנס ה הא ט ע ר געה& ט מי ט דע ר 
פולע ר האנט . 

דע ר נאמע ן הערש ל שורג ע אי ז געװע ן פאפולע ר בי_ י דע ר שטאט־בא ־ 
פעלקערונג , מי ט װעמע ן מע ן הא ט זי ך איבערגענומען . 

בע ת הערש ל שורג ע האט , אי ן א געװים ן טא ג געלופטער ט ד י אלט ע 
פרוכתן , פו ן אריבע ר דרי_ י הונדער ט יאר , הא ט א ן אמעריקאנע ר טוריס כ 
אי ם פאטאגראפירט . דא ם דאזיק ע ביל ד אי ז געװע ן פארעפנטלעכט , צװי ■ 
ש ן ד י קונםטבילדע ר אי ן דע ר אמעריקאנע ר צײטונ ג ״פארװערטם ״ — 
צורי ק מי ט א פי ר צענדלי ק יאר . 

— ט — 

אי ן ד י גוט ע צייט ן פא ר יידן , הא ט ד י גרוים ע שי ל געהא ט א ש ס 
מי ט איר ע הזני ם או ן משוררים . הערש ל הז ן (םעגאל ) אי ז געבראכ ט גע ־ 
װאר ן פו ן פעריעסלאװ , פאלטאװע ר גובערניע , צ ו פארנעמע ן דע ם פאםה ן 
פו ן יאר־חז ן מי ט א כאר . 

פו ן ד י קינםטלער־חזנים , װא ם האב ן געדאװנ ט אי ן דע ר מהרשא ־ 

שיל , זענע ן געװע ן : זײד ל ראװנער , עלעק , לײ ב רײ ך או ן מיכ ל קלײטמא; . 
חזנים־געפט , װא ם האב ן געשליפ ן זײער ע שטיסע ם אי ן ד י הײכקײט ן פו י 
דע ר שיל , זענע ן געװען : קוםאװיצקי , שערעשעװםקי , גרשו ן םיראט א 
או ן יאםעל ע ראזענבלאט . 

אי ן יענע ם רױק ן לעכנס־פעריאד , װע ן ייד ן האב ן ניש ט געוװם ט פו ן 
פורענױ ת או ן געשעענישן , אי ז דע ר בעסטע ר פארגעניג ן געװע ן בי_ י ז ײ 
— צ ו הער ן א גוט ן בעל־מנגן . 

ד י שי ל אי ז געװע ן געפאק ט מי ט מענטשן . אי ן אל ע אפטײלונגע ן אי ץ 
גאלעריע ם אי ז מע ן געשטאנע ן ״קא פ אויף ז קאפ״ , כד י צ ו הער ן א ני_י; ״ 
חז ן טי ט זי_ינ ע זינגערם . 

ד י משוררי ם זענען , מערםטנטײל , געװע ן יינגלע ך פו ן דע ם געמײ י 
נע ם גראד , תלמידי ם פו ן דע ר תלמוד־תורה , אדע ר קיגדע ר פו ן דע ר 
פרעמד . ז ײ האב ן אנטײ ל גענומע ן אי ן כאר , בי_י ם חזן , פאר ן שגײק י 
ברויט . צ ו ז ײ — ד י משוררי ם — הא ט זי ך געפאם ט דא ם װערט ל : ״זי ײ 
גע ן זינג ט דע ר ארעטער , דע ר רײבע ר הער ט זי ך צו״ . 

דע ם חזנ ס א ״שטיקעלע ״ אי ז ניש ט ארא פ פו ן ד י ליפן . אל ט או י 
ױנ ג האב ן געבאמקע ט א ן ״אהכת־עולם׳ / א ״צו ר ישראל ״ אדע ר אנדע י 


152 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געגלי ט 


ר ע ניגונים . אפיל ו בי_ י ד י הארעפאשניקע ס הא ט מע ן זי ך באלעק ט מיט ן 
חזנ ם ניגונדל . 

צװיש ן ד י משוררי ם זענע ן געװע ן באגאבט ע קינדער , מי ט געבענטש ־ 

ט ע העלדזער . אײנע ר אז א אויםנאמקינד , מי ט א לירישע , אלטאװ ע שטי ־ 
מע , אי ז געװע ן לײבעלע . (ע ם אי ז א םברה , א ז דא ם דאר ך זי_י ן לײבעל ע 
גלאנץ , אדע ר לײבעל ע װאלדמאן , חזני ם אי ן נארד־אמעריקע) . 

אוי ך ד י װײבע ר פלעג ן קומע ן אי ן זײע ר שי ל הער ן דע ם חזן . מײד ־ 

לע ך זענע ן געלאפ ן צ ו כאפ ן א בלי ק צ ו ד י שײנ ע משוררימלע ך כאט ש 
אױ ך נגינ ה זענע ן ז ײ געװע ן קנאפ ע מבינטעם . 

דע ר אונטער־חזן , אדע ר בעל־תפילה , װא ם הא ט געדאװנ ט א גאנ ץ 
יא ר פאר ן עמוד , אי ז געװע ן נחו ם םטריניטשער . ד י דונער־שטימ ע זי_ינ ע 
הא ט געקלונגע ן אי ן ד י אויערן . זײ ן עכא־קו ל הא ט זי ך אנגעשטוים ן אי ן 
ד י הויכ ע שילװענט . 

נחו ם םטריניטשער ם נאבפאלגע ר אי ז געװע ן — יעקב־יאס י דע ר מע ־ 
זעריטשע ר שוחט , א בן־תורה־ין ד מי ט א שײ ן קול . 

זײ ן לעב ן אי ז אקצידענטא ל אװעקגערים ן געװאר ן טי ט א פלוצימ ־ 

דיק ן טויט . 

ד י אײנדרוקספול ע נגינה־טע ג זענע ן געװע ן אי ן ד י ימים־נוראים . א ן 
אײנטריט־קארט ן הא ט מע ן ניש ט ארײנגעלאז ט אי ן דע ר גרויםע ר שיל . 

ד י װא ם האב ן געדאװנ ט אי ן ״ותיקין״ . אדע ר אי ן קצבים־שילכ ל 
האב ן געהא ט א שאנם . דע ר שמ ש הא ט שוי ן געקענ ט יענע ם עול ם או ן 
ע ר הא ט ז ײ דורכגעלאז ט פרי_י . 

ד י ״כל־נדרי״־נאכ ט אי ז געװע ן אימפאזאנט . דא ם קאלירפול ע ביל ד 
חא ט זי ך בעםע ר אנגעזע ן פו ן ד י גאלעריעם . דע ר הײליקע ר גײם ט הא ט 
געשװעב ט אוי ך ד י פנימער . ד י מתפללי ם זענע ן געזעם ן אוי ך זײער ע פלע ־ 
צער , ד י ױנגעלץ ט או ן ד י גרויס ע צא ל ץדיש ע םאלדאט ן זענע ן געשטא ־ 
נע ן נא ך דע ר שטאכעטן־מחיצה . אוי ך דע ר לעצטער , לאנגע ר װאנטבאנ ק 
זענע ן געזעם ן ד י חדר־קינדע ר — ד י תינוקו ת ש ל בית־רבן . 

רעגירונגם־לנוט , דע ר פאלקאװ נ ק מי ט ד י אפיציר ן זענע ן געקוטע י 
צ ו דע ר אוידיטאריע , ז ײ האב ן צוגעלײג ט א ן אויע ר צ ו דע ם אלט ן םקאר ־ 
-אװע ן ניגו ן פו ן ״כל־נדרי״ . 

א ױראם־שמום־שטימונ ג הא ט געהערש ט אי ן דע ר גרויםע ר שיל , 

א ץ דע ר דאזיקע ר קדושה־נאכט . 

אי ן דע ר גרויםע ר שי ל אי ז ניש ט געװע ן קײ ן מינהג , צ ו זיצ ן או ן 


153 



מיכ ל גריבע ם 


לערנען , װ י מע ן פלעג ט דא ם טא ן אי ן בית־מדרש , אדע ר אי ן קלויז . ד א 
הא ט מע ן געדינ ט דע ם בורא־עול ם מי ט תפילה . 

ד י דאזיק ע שי ל הא ט מע ן געקאנ ט אנרופ ן ד י ״קאלט ע שיל״ . זוטע ר 
אי ז געװע ן א ן אנגענעמ ע קיל ע לופט , אבע ר װינטע ר הא ט טע ן געציטער ט 
פו ן ד י שטארק ע קעלטן , װא ם האב ן זי ך אײנגעגעם ן אי ן ד י בײנער . 

א םפעציעלע ר עול ם הא ט לי ב געהא ט צ ו פארברענגע ן אי ן שיל , 

שב ת נא ך מיטאג , מי ט א ״ברכ ו נפשי ״ אי ן ד י זומער־חדשי ם או ן תהילי ם 
אי ן װינטערצײט . 

דו ד המלכ ם גװארדי ע — ד י תהילים־זאגער ם — האב ן דערװארעמ ט 
זײער ע נשמו ת מי ט ד י קאפיטלע ך תהילים . 




בי י ד י ייד ן אי ן שטא ט זענע ן געװע ן פארשפרײ ט לעגענדאר ע מעשױ ת 
װעג ן דע ר שיל . מע ן פלעג ט דערצײלן , א ז בי״ינאכ ט נא ך חצות , בי ז ע ם גײ ט 
אוי ך ד י זון , — דאװענע ן מתי ם אי ן שיל . אפיל ו ד י װילד ע פײג ל או ן 
חיות , װא ס פלעג ן א מא ל זי ך באװײז ן אויפ ן שילדאך , הא ט מע ן מיםטי ש 
אויסגעטײטשט , א ז דא ס זענע ן פארװאגלט ע נשמו ח פו ן זינדיקע , װא ם 
זענע ן פארװאנדל ט געװאר ן אי ן גילגולים־שומרי ם פו ן דע ם הײליק ן מקום ־ 
קדוש . 

אי ן ד י קינדער־מוחו ת פלעג ט מע ן אנינפלאנצ ן ד י לעגענדעס . קינדע ר 
פלעג ן מור א האב ן צ ו גײ ן ב ײ נאכ ט נאענ ט פו ן שיל . 

װע ן מענטש ן זענע ן געגאנגע ן פו ן אײ ן זײ ט שי ל או ן ז ײ האב ן גערעד ט 
אויפ ן קו ל הא ט זי ך דע ר װידער־קו ל אפגעקלונגע ן אוי ך דע ם צװײט ן 
זײטװעג . 

אי ן דע ם קינד ם פאנטאזי ע הא ט זי ך דע ר געפילדע ר אויםגעפורעמ ט 
אי ן א מיסטישע ר באװעגונג , א ז דא ס זענע ן ד י טויטע , װא ם דאװענע ן 
אי ן שיל . בפר ט נאך , װע ן ע ם הא ט זי ך באװיז ן א שי_י ן דור ך ד י הויכ ע 
פענצטער , אי ז אי ן געדאנ ק געבליבן , א ז דא ם זענע ן עמוד־ליכט . 

ע ם װער ט דערצײל ט א ן עפיזאד : א גרופ ע יינגלע ך פו ן שילגא ם 
האב ן אמא ל ארומגערעד ט װעג ן דע ר מור א ארו ם דע ר שיל , אי ן ד י שפעט ע 
שעה ן פו ן דע ר נאכט . זי י האב ן באשלאם ן אײ ן מא ל פא ר אל ע מאל , גײ ן 
חוק ר ודור ש זי_ין , װא ם אינעװײני ק אי ן שי ל טו ט זיך , אויפדעק ן דע ם 
אמת , צ י קומע ן טאק ע מתי ם דאװענען . 


154 



ד י מהרשא־שי ל 



א סקע?ע ט מי ט לעכע ר אניטטא ט מיר־אוךפענצטער , דע ר ?ינקע ר פ 5 יג ? אפגעהאקם . 
בײ ם זי_יט : דע ר בירדמדר ש — א חורבה . 


155 












ײדיש ע בעלי־־מלאכו ת 



א גרופ ע פאכמענע ר ב ײ ד י קאזארמעם . 


א טײ ל פו ן זײ : הערש ל בלעכע ר (בלינדער) , בער ? 
װאלף־בע ר סטאליע ר (לודאמירסקי) , ברו ד מעכאניק , 
מירסקי , װעסלער , אברהם־בע ר בלעכע ר (בלינדער) , 

בלינדע ד א ו 


סטאליע ר פו ז דע ר נײשטאט , יחיא ל ניס ל מו?יד : 
בער ל בלעכע ר (בליאך) , יאס ל קײסער , לײזע ר 5 ייר* ־ 
אברה ם בלינדע ר (הערש ל בלעכער ס זוז) , װאװ ־ 

ז אנדערע . 



^ ; ו 

יארצײט ז פו ז ד י דרי_ י שחיטו ה א ׳ < 1 ײ 
נומענ ט פו ז ד י זעק ס מיליא ז ה י 0 ' 
אויפ ז בית־עולם , ב . אײרע ה • 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ן א געװיםע ר נאכט , פונק ט נא ך צװעלף , האב ן ז ײ זי ך אנגענומע ן 
מי ט מוט , כאט ש זײער ע הערצע ר האב ן געציטער ט פא ר פחד , או ן ז ײ 
האב ן אויפגעפראל ט ד י טי ר פו ן שיל . מי ט ד י לאמטערנ ם זענע ן ז ײ ארײ ן 
אי ן פאליש . 

ד י חבר ה בחורי ם זענע ן געבליב ן אויפ ן אר ט װ י געפלעפט . אקעג ן ז ײ 
הא ט ארויםגעלײכ ט א טונקעל ע שיי ן פו ן דע ר גרויםע ר שי ל ארױם . 
ע ס הא ט זי ך כאװיז ן א ן אנגעצונדענ ע ליכט , נא ך װעלכע ר ע ם הא ט זי ך 
אנטפלעק ט ד י פיגו ר פו ן.. . הערש ל שורגע . אי ן האנ ט הא ט ע ר געהאלט ן 
א שטעקן , גרײ ט צ ו שלאג ן ד י גנבים , װא ם זענע ן ארײנגעקומע ן בא ־ 
גנבענע ן ד י שיל . 

א שטי ק ציי ט זענע ן ד י ץנגלע ך געשטאנע ן א ן לשון , נא ר א ז ז ײ 
האב ן דערזען , א ז הערש ל װי ל ז ײ שלאג ן מיט ן שטעקן , האב ן ז ײ ערש ט 
געעפנ ט דא ס מויל . ז ײ האב ן דערצײלט , א ז ז ײ זענע ן ניש ט קײ ן גנבים , 
ז ײ האב ן געװאל ט זי ך איבערצײגן , צ י ד י מתי ם דאװנע ן אי ן שיל . 

װע ן הערש ל שורג ע הא ט זי ך אײנגעקוק ט אי ן ד י פנימער , הא ט ע ר 
באל ד דערקענט , װע ר ז ײ זענען . ע ר הא ט זי ך גו ט אויםגעלאכ ט פו ן זײע ר 
אנינפאל . 

— זײ ט ניש ט קײ ן טשודאקעם , — הא ט הערש ל געזאגט , — אי ן ד י 
נעכט , װא ם אי ך קא ן ניש ט שלאפן , כא פ אי ך זי ך ארי״י ן אי ן שי ל או ן 
בי_ י דע ר שײ ן פו ן א ליכט , שטע ל אי ך אוי ם ד י שטענדערם , םא ך א ביס ל 
רײ ן ד י שי ל או ן א ז ם ע אי ז ד א צײט , כא פ אי ך נא ך א דרעמ ל בי ז קאיאר . 
װיס ן זאל ט אי ר קינדער , אי ן שי ל קומע ן ניש ט קײ ן מתי ם ! ע ם אי ז נישט א 
פא ר װעמע ן מור א צ ו האב ן ! 


— י א — 

ד י גרוים ע שי ל אי ז בי י דע ר באפעלקערונ ג געװע ן דע ר ױחום־ברױ ו 
פא ר דע ר װעלט . פי ל פערזענלעכקײט ן או ן געהויבענ ע געס ט האב ן בא ־ 
, ! וט ע ז אי ן אי ר א פײערלעכ ן קבלת־פנים . ד י גרוים ע לײ ט האב ן באוװנ ־ 
דער ט ד י דאזיק ע היםטאריש ע שיל , מיט ן אויםערלעכ ן או ן אינערלעכ ן 

סטתקטור־פארנעם . 

מי ט גרוי ס פנוערלעכקײ ט אי ז אויפגענומע ן געװאר ן אי ן שי ל דע ר 
פױ לישע ר פרעזידענ ט מארשא ל יאזע ף פילםודםקי . 

אי ן ד י צגיט ן פו ן ד י צאר ן הא ט מע ן געמוז ט אי ן דע ר גרויםע ר שיל , 


157 



מיכ ל גרינע ם 


אפריכט ן א תפילה , כ ײ יעדע ר רעגירונגם־פײערלעכקײט . מע ן הא ט גע ־ 
מוז ט זינגע ן דע ם הימע ן ״גאט , הי ט א פ דע ם קיםר ״ (״באזש ע צארי א 
כראני״ ) או ן אוי ך מאכ ן א ״מי־שברך ״ דע ם מל ך מי ט זײ ן םװיטע . 

אוי ך אי ז געװע ן א מינהג , א ז חופו ת הא ט מע ן געשטעל ט ב ײ דע ר 
גרויםע ר שיל . ד י שמשי ם האב ן געהא ט דע ם קאנטרא ל איבע ר ד י חתונות . 
ז ײ האב ן שוי ן צוגעגרײ ט ד י חופ ה מיט ן גאנצ ן קנאק . 

— י ב — 

ד י גרוים ע טהרשא־שי ל אי ז געװע ן דע ר לעגענדארע ר פלאץ , אי ן 
װעלכ ן ע ם זענע ן געװע ן אײנגעגלידער ט אל ע געשעעניש ן פא ר ױדן . 

ד י דיק ע װענ ט האב ן געדינ ט פא ר א פעםטונג־באריע ר אי ן ד י צי_יט ן 
פו ן אנפאלן , איבערקערעניש ן או ן מלחםות . ד י ילד ן האב ן געפונע ן שו ץ 
אונטע ר ד י פליג ל פו ן דע ר הײליקע ר שיל . 

אי ן ד י שװער ע צי_יטן , װע ן ד י באמבע ם זענע ן געפלויג ן איבע ר דע ר 
שטאט , האב ן מחנו ת פאמיליע ם זי ך באהאלט ן דארטן . אי ן א נויטפא ל הא ־ 
ב ן שוי ן אוי ך װײבע ר געמעג ט געפינע ן זי ך אי ן דע ר גרויםע ר שיל . יעד ע 
משפח ה הא ט זי ך אײנגעמאםטע ט אי ן א ן אנדע ר װינק ל או ן מ ע אי ז 
אפגעקומע ן ד י טע ג מי ט ד י נעכט , װארטנדי ק א ז ע ם זאל ן זי ך ענדיק ן ד י 
שיםערײען . 

דע ר בטחו ן בי_ י ד י ױד ן אי ז געװע ן גרוים , ז ײ זענע ן געװע ן זיכעו , 

א ז אי ן דע ם דאזיק ן שוצפלא ץ װע ט זײע ר לעב ן זי_י ן געשאנעװעט . 

ליידער , אי ן ד י צגיט ן פו ן ד י נאציםטיש ע מערדע ר הא ט ד י גרוים ע 
שי ל ניש ט געקאנ ט מגי ן זכו ת זי_י ן פא ר א שטא ט מי ט יידן . ד י דײטש ן 
האב ן צעשטער ט ד י בײפליגלע ן פו ן ד י ״עזרת־נשים״־אפטײלונגע ן או ן 
דע ם בית־הכנס ת ״זבה י צדק ״ (קצבים־שילכל) . 

ד י גרוים ע שיל , א געשענדעטע , מי ט איר ע טירן ־ או ן פענצטער־לע ־ 

כער , זע ט אוי ם א ן עלנטע ר זכ ר אוין ש א פוםט ן פעלד . 

דור ך א נ ם זענע ן גאנ ץ געבליב ן ד י פרימיטױו ע אלט ע װענ ט פו ן דע ר 
מהרשא־שי ל — א רעליקװי ע פו ן דע ר שטאט־היםטאריע . 


158 


סו . — מהרשא ס הױ ז 


דא ם מהרשא־הוי ז הא ט פארנומע ן 8 גרוי ם פלאץ , פונק ט אקעג ן 
ר ׳ ײזיפ ם שיל , נאענ ט פו ן ר ׳ יאםעלע ם שילכל . 

דא ם הוי ז אי ז באשטאנע ן פו ן צװ ײ שטאקן . אי ן אונטערשט ן שטא ק 
האב ן ץד ן געלערנ ט שטענדיק , אפיל ו נא ך מהרשא ם טויט . ב ײ ד י טיר ן 
זענע ן ניש ט געװע ן קײ ן מזוזות . יעדע ר ײ ד בי_י ם ארײנגאנ ג פלעג ט א 
װי ש טא ן מי ט זײ ן בג ד ד י װאנט , א קו ש געגעבן , פונק ט װ י בי_ י א מזוזה . 
ד י שטו ב הא ט געהא ט א גרוים־טיפ ן קעלער , אי ן װעלכ ן ע ם פלענ ן זי ך 
אויםבאהאלט ן ױד ן אי ן א נויטפאל . דא ם דאזיק ע הוי ז הא ט זי ך אי ן ד י 
לעצט ע יארן , געפונע ן אי ן רשו ת פו ן דע ר פאמילי ע אײזיפם . 

א זו ן פו ן קײל ע פונע ם לעדע ר — פינ י אײזיפ ם — דערצײל ט : 

״ . . . אי ך אלײ ן בי ן געבויר ן געװאר ן אי ן הוי ז פו ן מהרשא . מי_י ן 
זײד ע — גדלי ה האניקקװעטשע ר — הא ט דא ם הוי ז געקויפ ט באל ד 
נא ך דע ר גרויםע ר שרפה . 

אי ן אײבערשט ן שטא ק האב ן מי ר געװוינט , אי ן אונטערשט ן 
— האב ן ײד ן געדאװנ ט או ן נעלענ ט תורה . אי ן דע ם גרוים ן קעלע ר 
פלעג ט מי_י ן זײד ע אנשטעל ן פעםע ר מי ט האניק . 

צװ ײ שטײנער , אוין ש װעלכ ע ע ם זענע ן אמא ל געװע ן אויםגע ־ 

קריצ ט ױדיש ע אותױ ת (מעגלעך , פו ן ד י װערטע ר : ״בחו ץ ל א ילי ן 
גר , דלת י לפנ י אור ח אפתח״) , האב ן געדינ ט פא ר צװ ײ טרעפלע ך 
בי_י ם ארײנגאנג , פו ן ד י אפגעריבענ ע אותױ ת אי ז קוי ם געװע ן 
עפע ם צ ו דערקענען . קײנע ם האב ן ד י שטײנע ר ניש ט אינטערע ־ 

םירט . ב ײ ד י בעל־בתי ם פו ן הוי ז זענע ן ז ײ געװע ן אײנגעמויער ט 
אי ן דע ר פאראדנע ר שװעל , א ן שו ם באדױטונג . 


159 



מיכ ל גרינע ס 


אי ן א געװים ן טא ג אי ז צוגעפאר ן םשהק ע האלבערט , דע ר 
באקאנטע ר שטאטמענטש , אי ן דע ר באגלײטוג ג פו ן א פרעמד ן 
מענטשן , װעלכע ר הא ט זי ך פארגעשטעל ט פא ר א טורים ט פו ן 
פעטערבורג . 

האלבער ט הא ט געװיז ן דע ם גאס ט ד י נחלה . ע ר הא ט אי ם 
ארויפגעפיר ט צו ם אײבערשט ן גארן , ו װ ע ס אי ז געװע ן אמא ל ד י 
בארימט ע ביבליאטע ק פו ן מהרשא , ע ר הא ט אי ם איבערגעגעב ן 
װעג ן דע ר גרויםע ר שטאט־פערזענלעכקײט . 

דע ם פרעמד ן גאם ט האב ן פאראינטערעםיר ט ד י שטײנע ר בײ ם 
ארײנגאנג , װעלכ ע ע ר אי ז גער ן געװע ן מיטצונעמע ן פא ר דע ם פע ־ 
טערבורגע ר מוז ײ ו װ ע ר אי ז פארװאלטער . 

ד י פאמילי ע הא ט פא ר קײ ן פא ל ניש ט געװאל ט זי ך צעשײד ן 
פו ן ד י שטײנער , װעלכ ע האבן , מי ט א מאל , באקומע ן א באזונדע ר 
חשיבו ת אי ן זײער ע אויגן . ז ײ האב ן צעבראכ ן ד י ארײנגאנג־טרע פ 
או ן ד י ארויםגענומענ ע שטײנע ר האב ן ז ײ שנע ל באהאלט ן אי ן 

קעלער • 

אי ן שטא ט הא ט זי ך פארשפרײ ט ד י נײ ם װעג ן ד י געפונענ ע 
שטײנער , װא ם בי ז דאמאל ם הא ט קײנע ר ז ײ ניש ט באמערקט . 

פו ן מוי ל צ ו מוי ל אי ז צעקלונגע ן געװאר ן ד י םענסאציע . יעדע ־ 

רע ר פו ן ד י ״זאגטערם ״ הא ט עפע ם אנדער ש צוגעלײגט , בי ז ע ם 
אי ז געװאר ן שטאר ק פאפולע ר אי ן שטא ט ד י ידיעה , א ז בי_ י גדלי ה 
האניקקװעטשע ר אי ן קעלע ר אי ז פארא ן א ן ״אוצר ״ . . . ניש ט אפ ־ 
צושאצ ן ! 

װע ן זלמ ן מאליע ר אי ז געװאר ן גבא י אי ן דע ר גרויםע ר שיל , 

הא ט ע ר אנגעהויב ן צ ו פארהאנדלע ן מי ט דע ר פאמיליע . ע ר הא ט 
זײע ר געװאל ט באקומע ן ד י שטײנע ר פא ר דע ר שי ל פו ן מהרשא • 
גדליה ם טשפח ה אי ז געבליב ן פארעקשנט , ניש ט נאכעגעגעבן . 

אזו י הא ט זי ך דא ם פארצויג ן א היפש ע צײט , בי ז ד י באב ע ראם י 
הא ט זי ך אויםגעלעב ט איר ע יארן . ד י ״שטײנער־םדרה ״ אי ז צורי ק 
נ ײ געװארן . ד י חברה־קדיש א הא ט געםטראשעט , א ז מע ן װע ט 
דע ר באבע ן ניש ט מקב ר זי״ין , אוי ב ז ײ געב ן ניש ט א פ ד י מהרשא י 
שטײנער . 


160 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געכלי ט 


דע ר םון ש אי ז געװע ן א ז ד י פאמילי ע הא ט נאכגעגעבן , מי ט 8 
געװיס ן תנאי , א ז ד י חברה־קדיש א זא ל אױםפועל ן א ן הלװא ה אי ן 
באנק , אי ן װעלכ ע געלטע ר ז ײ נײטיק ן זיך , כד י ד י ירוש ה זא ל 
װער ן צעטײלט . 


* . . * 

* 

א גרויםע ר ױם־טו ב אי ז געװע ן אי ן שטאט , װע ן מ׳הא ט אי ־ 
בערגעפיר ט ד י שטײנע ר אי ן שי ל ארנין . פו ן דע ם מהרשא־הוי ז בי ז 
צ ו דע ר גרויםע ר שי ל הא ט מע ן געפיר ט ד י שטײנע ר אונטע ר א 
חופה , ד י קלעזמע ר האב ן אונטערגעשפיל ט חםידיש ע ניגונים . ע ם 
אי ז געװע ן פרײלע ך אי ן גאם , בי ז ד י צװ ײ שטײנע ר זענע ן געקו ־ 
מע ן אי ן רשו ת פו ן דע ר שיל . 


דא ם מהרשא־הוי ז ענדיק ט דע ר דערצײלע ר — אי ז געװע ן 

דע ם פעטע ר נחומ ם נחלה , בי ז ד י לעצט ע גוםםדיק ע טע ג פו ן ד י 
ייד ן אי ן אםטרע . 

דור ך ד י נאצי־רשעי ם אי ז אוטגעקומע ן דע ר לעצטע ר ױר ש — 
צוזאמע ן מי ט דע ם הײליק ן הויז . 


161 



געמע ן פו ן *אסטרזנ ר פוטבאליסטן ״ 


(אוי ף זי_י ט 380 ) 


םו ז רעכטס : נױנטשי ק שײנבער ג (אמעריקע) , 5 ײ ב סימע ס (אמערײןע) , םױנ י זײגערסא ז (אמער ײ 
קע) # מיש א אײזנשטײז # אי ז שאט ז (געווע ז אםיצי ר אי ז דע ר פויילישע ר דױויזי ע ״קאשצױש * 

קא ׳ : בײ ם װײס ל ארײננעפא 5 ן צ ו ד י דײטש ז או ז דערשאס ן געװארז) , מיטי א זילבערשטײ ז — 

אי ז םראנ ט (אוטגעקומע ז אי ז אסטרע ר נעטא) , דימ א שרײע ר (אומנעקומע ן אי ז געמא) ׳ 
אבראש א אבע?מא 1 (אומנעקומע ן אי ן נעטא) / בעסי ק סאראק א (ישרא?) , נד 5 י ה נדא 5 יעװסק ' 
^דעדשאס ז געוואר ז אי ז ?עמבער נ אי ז 1941 — פא ר צױניזם) # טאבאטשני ק (קאנארא) ׳ 

ױס ף ?וקאט ש (רוס 5 אנד) # 5 ײ ב שטערנבער נ (ישרא?) . 

קיביצעי : 5 יאװ ע פינק? , אנש 5 טוכבינדער , ראוב ז טוכבינדע ר או ז 5 ײם ? (א 5 ע אומגעקומע ז 
אי ז געטא) , בײ ע גי?בור ד (געװע ז אי ז ד י וועלדער ; באנדעראװצע ס האב ז אי ם צעשניט ז 
מי ט א ?ע ג אוי ף שטיקעד) , דראגוטשי ז (אומגעקוטע ז אי ז ראװנע ר נעטא) , םאם י סאדאק$ ז 
(קאנארא) . פעטי א בערשטשיװק א (אומגעקומעז) , 5 יאװ א דערעװיאנסק י (ישרא?) , װאלר * 

מא ן או ז דו ד םע 5 יע ר (ישראל) , אבראש א פאנא ר (פויקז) , ד״ ר אזי ע בא ט (ישרא^) ׳ 
דימ א שרײע ר (אוטנעקומעז) , ש 5 מ ה שװאר ץ או ז ױסז י םאװ א (ישראס . 



ח - שילן , בתי־מדרשי ם או ן חסידים־שטיבלע ך 


א גרוים ע צא ל געבעט-הײזע ר הא ט עקזיםטיר ט אי ן שטאט . ד י 
שילן , בתי־מדרשים , קלוי ז או ן חםידים־שטיבלע ך זענע ן געװע ן ד י רע ־ 
ליגיעז ע זאמלפונקט ן — צ ו דאװענע ן או ן צ ו לערנען . 

דע ר בעלעמע ר אי ז געװע ן דע ר ״בעל־מימר ״ פאר ן מגי ד צ ו פרײדיק ן 
מוםר־דרשו ת פאר ן עולם . א קלײ ן מודעהל ע בי_ י ד י שיל ן אי ז גענו ג געװען , 
א ז ד י גאנצ ע שטא ט ײד ן זא ל װיםן , א ז ע ם אי ז געקומע ן א בעל־דרשן . 

א מגי ד מי ט א באגאבטע ר מויל־מלאכ ה הא ט צוגעצויג ן א גרוים ן 
עולם . ע ם הא ט געקענ ט אוי ך פאםירן , א ז א בעל־דבר ן א ״פינגער־דרײער״ , 
פלעג ט אװעקלײג ן א מענה־לשון , מי ט זשעםטיקולאציעם , דרײע ן מי ט 
דע ר יארמעלק ע אדע ר דרײע ן דא ם קנעפ ל פו ן דע ר קאפאטע . פא ר אז א 
םאר ט בעל־דרשן , זענע ן ד י אײנציק ע צוהערע ר געבליב ן — ד י שטענדערם . 

דע ר מקום־קדו ש אי ז אוי ך געװע ן א פלא ץ פא ר װײבע ר — אויםצו ־ 
בעט ן א רפוא ה שלמ ה פא ר א ן אײגענע ם קראנקן , דאמאלם , װע ן ד י 
דאקטוירי ם האב ן געגעב ן שװאכ ע האפענונגען . 

ד י אנגעװײטיקט ע בעטערי ן פלעג ט אײנלײג ן װעלטן , שטורמע ן ד י 
שיל , מי ט א םפאזמאטי ש געװײ ן הא ט ז י צעעפנ ט דע ם ארו ן קוד ש או ן 
אמינגעשדיג ן אי ן ד י ״רײניקײטן״ . אי ר גערעכט ע בקש ה אי ז געװע ן — 
גא ט זא ל זיי ן דע ר רופא־חולים . 

יעדע ר מקום־קדו ש הא ט זי ך געהא ט זײנ ע אנהענגער . ד י קראםני ־ 

גיי ע שי ל אי ז געװע ן קלאםי ש געבויט , לויט ן מוסטע ר פו ן דע ר גרויםע ר 
מהרשא־שיל , אבע ר אי ן א קלענער ן מאםשטאב . ד א האב ן געדאװנ ט ד י 
גבי רי ש או ן ייד ן פו ן דע ר ״אינטעליגענץ״ . אי ן דע ר דאזיקע ר שי ל אי ז 
טענד ל ביבע ר געשוװמע ן אי ן ים־התלמוד . ע ר הא ט אל ע יאר ן געלערנ ט 
יע ש ״שיעור ״ פא ר א גרוים ן עולם . 


163 



מיכ ל גרינע ם 


ניש ט װײ ט פו ן דע ר מהרשא־שי ל הא ט זי ך געפונע ן ד י קלריז , ו װ ע ס 
פלעג ן דאװענע ן תורה־קענער . 

דע ר גאו ן פו ן 16 ט ן יארהונדער ט — דע ר בע ל הט״ ז — הא ט אנגע ־ 

רופ ן ד י קלוי ז ״בית־מדר ש הגדול ״ (דע ר גרויסע ר בית־מדרש) . א פלעיאד ע 
פו ן ד י גרעםט ע לומדים , פו ן יענע ר צי_יט ׳ האב ן געלערנ ט אי ן דע ם פלאץ . 

אי ן ד י טראגיש ע יאר ן פו ן ד י ״גזירו ת ת״ ח ות״ט׳ / אי ז ד י קלוי ז צע ־ 
שטער ט געװארן . דע ר רב י ר ׳ שמעלק ע הא ט צורי ק אויפגעבוי ט ד י קלויז , 
ו װ ע ס אי ז אײנגעפונדעװע ט געװאר ן זי_י ן גרוים ע ישיבה , פו ן װעלכע ר 
ע ם זענע ן ארויםגעקומע ן בארימט ע לומדים . 

אי ן ד י לעצט ע יארן , פלעג ן סתם־ײד ן קומע ן אי ן קלויז ״ זי ך שאקלע ן 
איבע ר א גמר א או ן זי ך ארײנטיפ ן אי ן א פילפו ל פו ן מהרשא ם װיסן . 

א גרוים ע זכי ה אי ז געװע ן פא ר ד י בעל־דרשנ ם צ ו האלט ן זײער ע 
דרשו ת אי ן דע ר קלויז , װו • ד י תלמודיםט ן פו ן אמא ל האב ן פו ן דע ם דא ־ 
זיק ן תורה־קװא ל — דערגרײכ ט ד י לומדות־קולטור . מי ט דע ם שטעמפ ל 
פו ן דע ר קלוי ז האב ן ד י בעל־דרשנ ם זי ך בארימ ט אי ן אל ע ץדיש ע ישובי ם 
פו ן דע ר װעלט . 

אקעג ן דע ר גרויםע ר שי ל הא ט זי ך געפונע ן דע ר אלטע ר בית־מדרש , 

פו ן װעלכ ן מע ן פלעג ט שטענדי ק הער ן ד י אלט ע םקארבאװ ע טענע ר פו ־ 
ד י תורה־לערנער . 


דאר ט הינטע ר דע ר חרוב ע הא ט שטענדי ק זי ך געפונע ן א ן אפגעלא ־ 
זענע ר אבױן , א נע־ונדניק , מי ט א פארשטויב ט זעקל , פו ן װעלכ ן ע ר הא ט 
זי ך קײנמא ל גיש ט צעשײדט . יןד ן פלעג ן שמועסן , אפש ר אי ז דא ם גא ר 
אײנע ר פו ן ד י ״למד־װאװניקעם״ , װא ם דאר ך ברענגע ן משיחן . 

אי ן שכנו ת מי ט דע ם בית־מדר ש אי ז געװע ן דא ם ליענדערש ע שילבל ■ 


אי ן ד י װאכנטע ג האב ן דאר ט געדאװנ ט דרי_ י מינינים . 

יאם ל פילישו ק אי ז געװע ן א פרומע ר ײד . ע ר הא ט זי ך געשטעל ט 
דאװענע ן מיט ן ערשט ן מנין , ד י פרנם ה זיינ ע — ״פערד־און־װאגן ״ הא ט 
געפאדער ט צ ו זי_י ן אי ן מאר ק פארפרי . 


יאם ל הא ט קײנמא ל ניש ט פארענדיק ט זי_י ן דאװענע ן מיט ן ערשט ן 
מנין , כאטש , אי ן זי_ינ ע עםקי ם אי ז ע ר געװע ן א מענט ש מי ט מענטש ן 
גלי_יך , ע ר הא ט געדבר ט א ן ״אפשטעל־םטאנציעם״ , פונדעםטװעגן , דיא ט 
ע ר בי_י ם דאװענע ן געהא ט א רגילות , איבערצוחזר ן א װאר ט עטלעכ ע 


164 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


םאל . דא ם הא ט אי ם ארײנגעשלעפ ט שטענדי ק צ ו ״עלינו ״ פו ן דע ם צװײ ־ 
ט ן מנין . 

בר־םיצװה־ץנגלע ך פלעג ן זי ך צוהער ן צ ו יאםל ם דאפלט ע תפילות . 
אײנע ר פו ן דע ר חבר ה הא ט זי ך צוגעשאר ט צ ו ר ׳ יאםלע ן פונק ט דא ־ 
מאלם , װע ן יענע ר הא ט געהאלט ן אי ן איבערחזר ן דע ם פםו ק — ״נפשנ ו 
חכתה , נפשנ ו חכתה״ . בי_ י דע ם חברהמא ן אי ז אויםגעקומען , א ז ע ר 
זאג ט ״ א שײנ ע שיקםע״ . מע ר הא ט מע ן ניש ט באדארפט , ע ס אי ז ארוי ם 
א װערט ל אי ן שי ל — ״ר ב יאם ל מי ט א שײנע ר שיקםע״ . 

צװיש ן ד י מתפללי ם אי ז געװע ן אײנע ר א י.י ד א שטומפיקע ר אוין ן 
דע ר עברי . א טב ע הא ט ע ר דװק א געהא ט — צ ו דאװענע ן אויפ ן הויכ ן 
קול , א ז אל ע זאל ן הערן . ע ר אי ז שטענדי ק געװע ן דע ר ערשטער , װא ם 
הא ט אויםגעשריג ן ד י םוןן־תפילות . 

זי_ינ ע קינדע ר האב ן געהא ט עגמת־גפ ש דערפון . ז ײ האב ן באמערק ט 
אי ן שיל , מענטש ן לאכ ן אי ן ד י קוליקעם . 

אי ן דערהײ ם האב ן ד י זי ן געבעט ן דע ם טאטן , א ז ע ר זא ל זע ן אוים ־ 

מי_יד ן ד י חרפה , ע ר זא ל דאװענע ן שטילער , װי_י ל ד י שיל־יןד ן מאכ ן 
חוז ק פו ן זגינ ע אפט ע גרי_יזן . 

דע ר פאטע ר הא ט מסכי ם געװען . א שטי ק צי_י ט הא ט ע ר געדאװנ ט 
״אי ן זיך״ . װע ן אבער , ע ם אי ז געקומע ן צו ם ״א ז ישיר״ , בי_ י דע ם פםו ק : 
״צלל ו כעופר ת במי ם אדירים ״ הא ט ע ר פארמאכ ט ד י אויגן , פונק ט װ י 
דע ר הא ן בע ת ע ר קרײע ט כד י ד י װעל ט זא ל װיםן , א ז ע ר קע ן אוי ך אויםנ ־ 
װײניק . ע ר הא ט אויםגעשריג ן אויפ ן הויב ן קול : ״לצצ ו כעורפ ת 
בםן ם ארידים! ״ 

מע ר האב ן שוי ן ד י זי ן ניש ט געקאנ ט פארטראגן . ז ײ האב ן באל ד 
אפגעשטעל ט דע ם פאטער : 

— טאטע , האם ט דא ך אונד ז צוגעזאג ט צ ו דאװענע ן אי ן דע ר שטי ל ? 

דע ר פאטע ר אי ז ״ארוי ם פו ן ד י כלים״ . ע ר הא ט אויםגעזילד ט זײ ־ 

נ ע בני ם או ן מי ט כע ם הא ט ע ר צ ו ז ײ געשריג ן : 

— ״אי ר גײ ט מי ך יעצ ט לערנען ? טי_י ן רב י אי ז שוי ן לאנ ג גע ־ 
שטארבן ! ם׳זא ל א רו ח אי ן אי_יע ר ט.. . ט... ! הער ט גא ר א םעשה , 
א ט דא ם װא ם אי ך קאן , זא ל אי ך שוי ן אוי ך ניש ט זאג ן ? . . ״ 

נישו ט װגי ט פו ן ליענדעריש ן שילבל , פונק ט אקעג ן דע ר דרום־װאנ ט 


165 



מיכ ל גרינע ס 


פו ן דע ר גרויםע ר שי ל הא ט זי ך געפונע ן דא ם שוםטער־שילכל . אוין ז דע ר 
אנדערע ר זײט , אריבע ר נחמי ה םופר ס שטוב , אי ז געװע ן דע ם רב ם שיל . 

אוי ך דע ם הײליק ן ארט , אי ן דע ר ״בית ־ החײם״־שי ל האב ן געדאװנ ט 
ױדן , װא ם האב ן געהא ט א שײכו ת צ ו דע ם בית־עלטין . ד י מע ר כאקאנט ע 
מתעםקי ם זענע ן געװען : םשה־חײ ם באגרעכער , װאל ך באגרעבע ר או ן 
שעפם ל מצבה־שלעגער . 

אזו י גײענדי ק פו ן גא ם צ ו גאם , פו ן געם ל צ ו געםל , זענע ן אומעטו ם 
געװע ן געבעט־הי_יזע ר או ן חםידים־שטיבלעך . אײניק ע האכ ן זי ך גערופ ן 
אוי ך גרעמיעם , אנדער ע — אוי ך נעמע ן פו ן גאםן , אדע ר פו ן רבי.ים . 

ד י באקאנט ע בתי־תפילו ת זענע ן געװען : מוליערם , שנױדערם , אונ ־ 

טער ן שלאס , טאטארםקע , גרעבליע , נגישטאטיש ע צװ ײ שילן , זוםמאנ ם 
בית־מדרש , שבת־שטוב , ישיבה , ר ׳ אגיזיקל , ר ׳ יחזקאל , שימםקע ר רבי , 
ד ׳ אלטערוני , ר ׳ יאםעלע , ר ׳ ײבים , ר ׳ ױזיפם , ר ׳ ױנה , או ן ר ׳ שימחהלע , 
דע ר מני ן פו ן ר ׳ פרויק ע ר ב פיני ם או ן פו ן שמעו ן פערעלמוטער . 

דא ס דאװענע ן בציבו ר בי_י ם רבי ן הא ט געהא ט ב ײ ד י חםידי ם א בא ־ 
דטונ ג פו ן ״גאט ם הײליקע ר װויגונג״ . 

אחו ץ ד י תפילו ת װא ם זענע ן אפגעריכ ט געװאר ן אי ן ד י חסידים־שטיב ־ 

לעך , האב ן ד י רביו ם ״געפראװע ט טישן ״ אי ן ד י שבתי ם או ן ימים־טובים . 

יעדע ר רב י הא ט געהא ט זײנ ע אנהענגער , װא ם פלעג ן ״שלינגען ״ 

מי ט התלהבו ת דע ם רבינ ם תור ה או ן חכמה . 

יעד ע שי ל או ן שילכ ל הא ט זי ך געהא ט איר ע מתפללים , איר ע מענטשן : 
תורה-קענער , רבײם , דײנים , שוחטים , םופרים , בכבודדיק ע באלעבאטים , 
פרומ ע או ן םתם־ײדן , װעלכ ע האב ן מיטגעװירק ט אי ן דע ר פירונ ג פו ־ 
נע ם רעליגיעז ן לעב ן אי ן שטאט . 

נא ך א פלאץ , װו • מע ן פלעג ט תפיל ה טאן , אי ן ד י ימים־נוראים־טע ג 
אלײ ן — אי ז געװע ן ד י טורמ ע אי ן אםטרע . אי ן ד י הײליק ע טע ג הא ט 
םע ן דערלויב ט ד י ױדן־ארעסטאנט ן צ ו מאב ן א מנין , הינטע ר ד י פי ר 
װענ ט פו ן תפיםה . 

צװיש ן ד י פארמישפט ע ייד ן זענע ן אוי ך געװע ן יןדיש ע רעװאלוציא ־ 
נערן . 

דע ר ראבינע ר צאל י פאניט ש הא ט פארזארג ט אל ע יא ר םי ט 8 
חז ן או ן מי ט א םפר־תורה . יאם ל דראניצ ע ( א שוםטער ) אי ז געװע ן דע ר 
שליח־ציבו ר ב ײ ד י טורמעגיקעם . 


166 



װע ן דא ם לעב ן הן ם געגלי ט 


אזו י הא ט דע ר מינה ג אנגעהאלט ן בי ז דע ם יא ר 1905 , אדע ר 1906 . 

בי י א געלעגנהײט , װע ן יאם ל דראנצי ע הא ט געדאװנ ט בכװנ ה או ן 
גא ט געבעט ן פא ר זגינ ע מתפללי ם ־ ארעםטאנטן , הא ט אײנע ר פו ן 
דע ר רעװאלוציאנערן־גרופע , זי ך ארויסגעשאר ט פו ן צימער , ע ר הא ט 
אנגעטא ן יאם ל דראניצע ס פאלטא , װא ס אי ז געהאנגע ן אי ן קארידאר , 
טי ט זיי ן היטל . ע ר הא ט אוי ך אײנגעװיקל ט א פעק ל שמאטע ם מי ט פא ־ 
פירן , א ז ם ע זא ל אויסזע ן װ י א םםר , או ן אזו י ארו ם הא ט ע ר זי ך ארוים ־ 
גערוק ט אוין ז דע ר צװײטע ר זײ ט טויער , א ן שטערונגען . דע ר בחו ר אי ז 
נעל ם געװארן . 

אינעװײני ק הא ט מע ן זי ך ניש ט געכאפט , װא ם ד א קוט ט פאר . 

א ז יאם ל דראניצ ע הא ט פארענדיק ט ד י תפילות , אי ז ע ר ארײנגע ־ 
גאנגע ן אי ן קארידאר , ע ר הא ט אראפגענומע ן פו ן זי ך דע ם טלי ת מי ט 
ד י יארמעלקע , גרײ ט אנצוטא ן זײנ ע בגדים . זי_י ן פאלט א או ן היט ל הא ט 
ע ר שוי ן ניש ט געפונען . יאם ל הא ט קײ ן אנדער ע בריר ה ניש ט געהאט , 
װ י אײנצװויקלע ן ד י םפר־תור ה אי ן טלית , ע ר הא ט צורי ק ארויפגע ־ 
כאפ ט ד י יארמעלק ע אויפ ן קא פ או ן זי ך געלאז ט גײ ן צו ם טויער . 

ד א הא ט אי ם אפגעשטעל ט א םאלדא ט מי ט א ביקם . יאם ל דראני ־ 

צ ע שרגיט , געװאלדעװעט , א ז ע ר אי ז דע ר חזן , אבע ר ע ם הא ט גארניש ט 
נעהאלפן , דע ר זעלנע ר לאכ ט אי ם אי ן פני ם ארײן , ע ר טענהט , א ז דא ם 
אי ז א בלאך , דע ר חז ן אי ז שוי ן פו ן לאנ ג אװעקגעגאנגען . 

לוי ט ד י םימנים , װא ם דע ר םאלדא ט הא ט אויםגעמאלן , הא ט יאם ל 
זי ך געגעב ן חשבון , א ז א ן ארעםטאנ ט אי ז אנטלאפן . 

עטלעכ ע טע ג אי ז יאם ל דראניצ ע געװע ן פארשפאר ט הינטע ר ד י 
טורמע־גראטע ס מי ט אל ע ארעםטירטע , בי ז צאל י פאניט ש או ן קלמ ן 
פרענק ל האב ן אינטערװעניר ט או ן אי ם באפרגיט . פו ן דאמאל ם א ן אי ז 
אפגעשטעל ט נעװאר ן דא ם דאװענע ן אי ן טורמע . 


167 




12 . - דא ס הײליה ע אר ט 


צװיש ן ד י יםודו ת װא ם האב ן פארקערפער ט ד י יידיש ע היםטארי ע 
פו ן שטאט , אי ז געװע ן דע ר בית־הקברות . 

פונק ט װ י ד י גרוים ע שי ל הא ט געשאפ ן היםטאריע , װו • יעדע ר װינ ־ 

ק ל הא ט אי ן זי ך עפע ם א רמ ז פו ן יענע ר קולטור־פארגאנגענהײט , אזו י 
אוי ך דע ר בית־עלמי ן אי ן אםטרע , הא ט הינטע ר זי ך א געשיכט ע או ן 
דורות־לאנג . 

װע ן מע ן זא ל קענע ן אראפנעמע ן ד י שפינװעבם , װא ם הענגע ן אי ־ 

נע ר דע ם ״שער־צדק ״ (הײליקע ר טויער) , װע ן םע ן זא ל קענע ן אפשאר ן ד י 
װילד ע געװיקס ן ארו ם ד י קברים , איבערלײענע ן ד י אויפשריפטן , װא ם 
זענע ן טי ך אי״ינגעקריצ ט אי ן ד י שטײנער־ארכױון , װאל ט מע ן געקענ ט 
לערנע ן דערפון , װע ר ע ם זענע ן געװע ן ד י דאזיק ע מענטש ן פו ן אמאל , װא ם 
האב ן געלעב ט אי ן שטאט . 

דור ך ד י נעקראלאג ן אוי ך ד י שטײנער , װאל ט טע ן זי ך דערמאנ ט 
אי ן ד י עםקנים . װע ר ע ם הא ט אנגעפיר ט מי ט ד י אנשטאלטן , װע ר ע ם 
הא ט קינדע ר דערצויגן , װע ר ע ם הא ט געהײל ט קראנקע , װע ר ע ם הא ט 
נעלעב ט מיט ן ױדנטום , פא ר אי ם געליט ן או ן געבלוטיקט . 

אי ן דע ם לעצט ן דור , אי ז דא ם גוט ע אר ט געװע ן שוי ן א מתים ־ 
־טטאט . דע ר בית־עול ם אי ז פארפול ט געװאר ן מי ט נױ ע אנדענקע ן פו ן 
פערזענלעכקײטן , פילאנטראפן , קולטור־ײד ן או ן םת ם גוט ע מענטשן . 

ױד ן פלעג ן קומע ן אוין ז קבר־אבות , אפריכט ן א יארצניט , אדע ר ב ײ 
א ן אנדע ר געלעגנהײט . ז ײ פלעג ן זי ך אפװײנע ן פו ן הארצ ן אוי ך אײגע ־ 
נ ע צרות . ייד ן פלעג ן דעפילירן , בציבור , פא ר ד י קברים־שטיבלע ך פו ן ד י 
הײליק ע גאונים . אי ן אל ע צייט ן אי ז געהאנגע ן א גז ר איבע ר קהל , אדע ר 
ע ס אי ז געװע ן א מגפ ה אי ן שטאט . ייד ן האב ן מתפל ל געװע ן בי_ י ד י 
קנרים , א ז ז ײ — ד י צדיקי ם — זאל ן זי_י ן גוט ע טליצים , זאל ן שטײ ן או ן 
בעט ן ״דארטן ״ פאר ן בלל . 


169 



מיב ל גרינע ם 


דא ם הײליק ע אר ט הא ט פארנומע ן א ריזן־פלאץ , מי ט קברים , א ן א 
םדר , א ם ך פו ן ז ײ אגינגעװארפענע , מי ט שטײנע ר צעבראכענע ״ פאר ־ 
ראםטע ט מי ט װילדגראז . 

װ י נא ר מע ן הא ט אריבערגעשפאנ ט דע ם צװײט ן טויער , אי ז שוי ן 
דע ר הימ ל געװע ן פארװאלקנט . ד י הויכ ע בײמע ר מי ט ד י ברײט־צע ־ 
װאקםענ ע צװײג ן האב ן פארשטעל ט ד י זונליכט . ד י בײמע ר האב ן בא ־ 
שירעט ט ד י קברים . אפ ט מא ל זענע ן ז ײ געװע ן א ״באװארן־מיטל ״ פא ר 
ד י מצבות , פא ר פליענד ע פײער־באמבע ם איבער ן פעלד . 

ניש ט לײכ ט אי ז אנגעקומע ן צ ו טרעפ ן צ ו א קב ר פו ן א הײמיש ן 
נפטר . פא ר קבורה־פלעצע ר אי ז ניש ט געװע ן קײ ן רעגיםטער . יעד ע פא ־ 
מילי ע הא ט זי ך געמאכ ט א צײכ ן װ י אזו י צ ו טרעפ ן צ ו קבר־אבות . אז ױ 
אי ז דא ם געגאנגע ן בירוש ה — פו ן אײנע ם צו ם צװײטן . אפ ט מא ל פלעג ן 
ד י םימני ם פארשוװנדן , אדע ר ז ײ פלעג ן ארױ ם פו ן זכרון . אי ן אז א פא ל 
אי ז ״ד י זאגערין ״ געװע ן א װעגװײזערין . ז י הא ט ״געהאלט ן קאפ ״ אי ־ 
בע ר ד י נפטרים , שטענדי ק הא ט ז י געטראפ ן צו ם באשטימט ן קבר , קײנ ־ 
מא ל ניש ט געבלאנדזשעט . 

געװע ן צי_יטן , װע ן דא ם הײליק ע אר ט הא ט ארויםגערופ ן פח ד בי_ י 
ד י לעבעדיקע . מע ן הא ט ני ט געהא ט קיי ן חש ק צ ו מלװ ה זײ ן א מ ת 
או ן נא ך מע ר הא ט מע ן מור א געהא ט צ ו שפרײז ן אי ן ד י קרומ ע זיג־זאג ־ 
םטעזשקעם , ו װ מע ן פלעגט , טײלטאל , זי ך פארטשעפע ן ב ײ א צװײג ׳ 
אדע ר גא ר אנטרעט ן אוי ך א ״בלינדן ״ קבר . 

אי ן ד י יאר ן פו ן ד י טרויעריק ע איבערלעבעגיש ן אי ן שטאט , ײע ז 
מענטש ן האב ן זי ך צוגעװוינ ט צ ו שיםערײען , איבערפאל ן או ן אנדער ע 
פורענױת , הא ט ד י באפעלקערונ ג פארלױר ן דע ם מורא־אינםטינקט . דע ר 
בית־עול ם אי ז געװאר ן א נאטירלעכע ר םובםטאנ ץ ב ײ ד י יידן • 

דא ם הײליק ע אר ט אי ז געװאר ן א שפאצירפלאץ . םטודענטלע ך 
פלעג ן זי ך ארײנכאפ ן דור ך דע ם בארג , ז ײ האב ן אויםגעמאםט ן דא ם 
פעל ד אי ן דע ר לענ ג או ן אי ן דע ר ברײט , בי_ י ד י זײטן־אלעען . אי ן דע ר 
טויטע ר שטימונ ג פלעג ן ז ײ אײנחזר ן זײער ע לעקציעם . 

אוי ך ױנג ע פארלע ך פלעג ן זי ך ארײנשמוגלע ן אי ן ד י שפאציר־װעגן ׳ 

כד י אויסצוזיפצ ן זײע ר אידיליע . א מא ל האב ן ז ײ זי ך אפגעשטעל ט ב - 
א קבר , פא ר װעלכ ן ז ײ האב ן געגעב ן ד י שבוע ה : ״הנאהבי ם והנעימ י ס 


170 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


בחײה ם ובמות ם ל א נפרדו ״ — (ד י צערטלעך־געליבט ע בײ ם לעג ן — 
װעל ן בי_י ם שטארב ן זי ך ני ט צעשײדן) . 

אויפגעציטער ט אי ז געװאר ן ד י יידיש ע באפעלקערונ ג דור ך דע ר אנ ־ 
קלאג ע פו ן דע ם יידן־שונ א — םאװיצקי ״ אי ם הא ט געקרענק ט אל ע יארן , 
װא ם דע ר בית־עול ם געפינ ט זי ך נאענ ט פו ן זײנ ע גיטער . דערו ם הא ט ע ר 
געפארשט , געזוכ ט םיטלען , װ י אזו י דא ס ילדיש ע פלא ץ זא ל װער ן צו ־ 
גענומע ן ב ײ ױדן . 

ע ר הא ט געלאז ט גראב ן דע ם בארג , ו װ ע ר הא ט געפונע ן סקעלעט ן 
פו ן ניט־ױדיש ע מתים . 

דא ם הא ט פאםיר ט ארו ם יא ר 1925 . דור ך עקםפערט ן הא ט םאװיצ ־ 

ק י פעםטגעשטעל ט אי ן געריכט , א ז ד י געפונענ ע םקעלעט ן זענע ן פו ן 
ניט־ױד ן או ן דא ם פלא ץ װו • ױד ן באגראב ן טויט ע — באלאנג ט ניש ט צ ו זײ . 

ד י צװ ײ םקעלעט ן עקזעמפלאר ן הא ט ע ר איבערגעגעב ן אי ן רשו ת 
פו ן מאגיםטראט , װו • מע ן הא ט ז ײ אײנגעפאנצער ט אי ן א שטאלענע ר 
אוניפאר ם — אי ן דע ר פױערלעשער־אפטײלונ ג (פאזשארנ ע דרוזשינא) . 

אי ן דע ר מור א צ ו פארליר ן דע ם אלט ן בית : עולם , האב ן ד י ױד ן צו ־ 
געקויפ ט א ני_ י פעלד , אוי ך ד י קארפאטז . 

אזו י הא ט דא ם אנגעהאלט ן א פיר־פינ ך יאר , בי ז ע ם אי ז געלונגען , 

דור ך היםטאריש ע מקורות , זי ך קעגנשטעל ן דע ם אנטיםעמי ט םאװיצקי , 
מי ט זי_ינ ע געבראכט ע סקעלעטן . 


בי_ י יאנק ל בענדע ל אי ז דע ר נאמע ן פו ן זי_י ן פארשטארבענע ם זו ן 
געװע ן שטאר ק טײער . זי_י ן זו ן באר א הא ט זי ך דערשלאג ן צ ו זי_י ן טאטן , 
נא ך פי ל װאגלעניש ן פו ן ״יענע ר זי_י ט גרענעץ״ . װע ן ע ר אי ז איבערגע ־ 
גאנגע ן דע ם טי_יך , הא ט ע ר זי ך פארקיל ט אוי ך ד י לונגע ן או ן אי ז גע ־ 
דטארבן . 

יאנק ל בענדע ל הא ט מקב ר געװע ן זי_י ן בארא ן או ן אװעקגעשטעל ט 
א מצב ה אוי ך זי_י ן קב ר מי ט א בילד . 

ד י חברה־קדיש א הא ט פראטעםטירט , אבע ר ע ם הא ט גארני ט גע ־ 
י׳אלפ ן — יאנק ל בענדע ל הא ט זי_ינ ם אויםגעפירט . 

אוין ז אי ם קוקנדי ק הא ט שוי ן אוי ך דאקטא ר זאםלאװםק י אװעקגע ־ 
״טעל ט א פארטרע ט אוי ך דע ר מצב ה פו ן זי_י ן פארשטארבענע ר פרוי . 


171 



מיכ ל גרינע ם 


נא ר ד י דאזיק ע צװ ײ בילדע ר זענע ן פארבליב ן אויפ ן בית־עולם , 

טע ר הא ט מע ן שוי ן ניש ט דערלאז ט צ ו שטעל ן פאטאגראפיע ס אויפ ן 
הײליק ן ארט . 

װע ן יאנק ל בענדע ל הא ט זי ך דערוװם ט װעג ן םאװיצקי ם אנקלאגע , 

הא ט ע ר אנגעהײב ן זוכ ן אי ן ד י ארכױו ן פו ן דע ר שטאט . ע ר הא ט גע ־ 
גראב ן דע ם בארג , בי ז ע ר אי ז צוגעקוםע ן צ ו א גרוים ן שטײ ן — םי ט 
יןדיש ע אותױת . 

צ ו דע ם פראצע ם הא ט יאנק ל בענדע ל אװעקגעשטעל ט זי_ינ ע אדװא ־ 
קאט ן צ ו פארטײדיק ן ד י יןדן . ע ר הא ט באװיזן , א ז ד י געפונענ ע םקעלעט ן 
זענע ן פו ן הרוגי ם פו ן דע ר יאפאנישע ר מלחםה , און , דא ם אר ט ו װ םע ן 
הא ט ז ײ באגראבן , באלאנג ט צ ו יןד ן נא ך פו ן א ס ך הונדערטע ר יאר ן 
פרןער . ד י בעםט ע באשטעטיקונ ג אי ז — דע ר ארויםגעגראבענע ר שטײן , 
װא ם ד י ארכעאלאג ן שטעל ן פעםט , א ז דע ר שטײ ן שטאמ ט נא ך פו ן 
17 ט ן יארהונדערט . 

א דאנ ק יאנק ל בענדע ל אי ז ד י אנטיםעמיטיש ע אנקלאג ע בטו ל 
געװארן . 

דע ר דאזיקע ר שטײ ן אי ז איבערגעגעב ן געװאר ן אי ן דע ר גרויםע ר 
שי ל , װו • ע ר הא ט באקוםע ן אנזען , ב ײ דע ר זײ ט פו ן ד י שטײנע ר פו ן 
םהרשא־הויז . 


172 



פערסע ר אפטײ ר 




13 — ד י לןןצט ע תקופ ה גי ז דע ם יא ר 1939 

14 — אינםטיטוציע ם או ן ארגאניזאציןן ם 

15 — דערציונגם־אנשטאלט ן 

16 — ליטעראטו ר או ן פרעס ע 


17 — טעאטע ר או ן געזאנ ג 




13 . — ד י לעצט ע תכןופ ה בי ז דע ם יא ר 1939 


ד י צװײט ע העלפ ט פו ן 18 ט ן י״ ה אי ז געװע ן א שװער ע עפאכ ע 
פא ר ד י פויליש ע ײז־ן , מי ט שװער ע נסױנות . 


אוי ך אי ן ״אםטרע ״ — ד י קרגיזשטא ט פו ן װאלי ן אי ז פארגעקומע ן 
א ירידה . דא ם דאזיק ע באשטעטיק ן פאלגנד ע סטאטיסטיקע ס פו ן ד י 
יאר ן 1765 — 1787 : 


א 5 ג . צא ל ייד ז אי ן 

אסטרע ר <ןרײ ז 

צא ל ייד ז 

אי ז שםא ט 

צא ל יידיש ע 
! הגיזע ר 

אי ז 

יא ר 

2.429 

1.777 

ן 

415 

1765 

1.399 

963 

ניש ט אנגעװיז ן 

1778 

1.556 

1.123 

323 

1784 

2.348 

1.829 

282 

1787 


אי ן ד י װגיטערדיק ע דאקומענט ן פו ן שטא ט הא ט דע ר סטאטיםטי ־ 

שע ר װגיזע ר אנגעגעב ן ד י דאזיק ע ציפער ן : 


אי ז 1803 

אי ז 1797 


4 

1 

קריםטלעכ ע םוחרי ס 

45 

133 

ױדיש ע סוחרי ם 

438 

522 

קריסטלעכ ע קל״נבירגע ר 

2.161 

1.624 

ױדיש ע קיצ״נבירגע ר 


שטופנװגי ז הא ט זי ך פארמער ט ד י באפעלקערונג . װאלינע ר ראיא ן 
אי ז געװאר ן א יןדיש ע םביבה . 


177 








מיכ ל גרינע ם 


װעג ן דע ם צוזאמענשטע ל פו ן דע ר יידישע ר אײנװוינערשאפ ט אי ן 
שטא ט או ן אומגעגנט , גי ט איבע ר דע ר צענז־רעגיסטע ר פו ן יא ר 1547 , 
פאלגנד ע םטאטיסטיק : 


7300 נפשו ת 

פארמאג ט 

הא ט 

אסטר ע 

// 

1626 

// 

// 

אנאפאל י 

// 

1131 

// 

// 

לעכעװי ץ 

// 

618 

// 

// 

יזיני װ 

// 

333 

// 

// 

האש ט 

// 

309 

// 

// 

מעזעריט ש 

// 

267 

// 

// 

יןיליקױ ו 

// 

11584 

צוזאמע ן 




אי ן דע ם צייטאפשניט , בי ז םון ז 19 ט ן יארהונדער ט הא ט זי ך צע ־ 
װאקם ן ד י װאלינע ר באפעלקערונג . אי ן דע ר אלגעמײנע ר צא ל פו ן דרי י 
מיליא ן אײנװוינע ר אי ן װאלין , הא ט ד י יידיש ע טײ ל געצײל ט ב ײ 400 
טויזנ ט נפשות , פו ן דרי״יצ ן בי ז פערצ ן פראצענט . 

אי ן ד י שטע ט אי ז ד י צא ל ץד ן געװע ן א מע ר רעפרעזענטאטױוע . 

אי ן לעצט ן אפיציעל ן צענז , װא ם ד י רוםיש ע רעגירוג ג הא ט דורכ ־ 
געפיר ט אינע ם יא ר 1897 , הא ט אםטר ע פארצײכנ ט — נײ ן טויזנ ט צװ ײ 
הונדער ט אכ ט ( 9208 ) יידן . ד י אלגעמיינ ע צא ל אי ז באשטאנע ן פו ן 
14.749 נפשות . 

צװיש ן ד י שטע ט פו ן װאלין , הא ט אםטר ע פארנומע ן דע ם ערשט ן 
פלאץ . ד א הא ט ד י צא ל ייד ן דערגרײכ ט דע ם מאקםימו ם פו ן 50,77 פרא ־ 
צענ ט פו ן דע ר שטאטישע ר באפעלקערונ ג או ן קרעמענע ץ הא ט דער ־ 
גרײכ ט א מינימו ם פו ן 24,25 פראצענט . 

ד י צא ל יידיש ע קהילו ת אי ן װאלי ן אי ז געװע ן ב ײ הונדער ט פופציק , 
װעלכ ע ישובי ם האב ן זי ך פארמער ט פו ן יא ר צ ו יאר . 

אי ן ד י לעצט ע יארן , פא ר דע ם טאטאל ן חורבן , האב ן ד י יידיש ע 
ישובי ם אי ן װאלין , געצײל ט מע ר פו ן זעק ם הונדער ט טויזנ ט נפשוח . 

ע ם אי ז פעסטגעשטעלט , א ז אי ן יא ר 1920 , אי ן דע ר צײט , װא ם דע ר 
װאלינע ר ישו ב אי ז צעטײל ט געװאר ן צװיש ן ד י רום ן או ן פאליאקן , הא ט 


178 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אםטר ע געהא ט א ױדיש ע באפעלקערונ ג פו ן צװעלן ז טויזנ ט נפשות . דא ם 
הא ט אויםגעםאכ ט פונק ט 75 פראצענ ט פו ן דע ר אלגעמײנע ר צא ל אנינ ־ 
װוינע ר אי ן שטאט . 

דע ר איכערגאנ ג פו ן אײ ן טאכ ט צ ו דע ר צװײטע ר הא ט גור ם גע - 
װע ן א ן אלגעמײנ ע צעטרײםלונ ג אינע ם ױדיש ן לעבן . 

מי ט א מא ל זענע ן געװאר ן אפגערים ן צװיש ן זי ך גאנצ ע טשפחות . 

ױ פערםפעקטױו ן זענע ן געװע ן שװערע , דע ר עקאנאמישע ר צושטאנ ד 
— אױנגעשרומפן . 

דא ם הא ט באװירקט , א ז ייד ן זאל ן ארויםפאר ן פו ן שטאט . ביסלעכ ־ 

ווײ ז אי ז ד י יידיש ע באפעלקערונ ג פארקלענער ט געװארן . אײניק ע זענע ן 
אריבערגעפאר ן אי ן גרעםער ע שטעט , ו װ ע ס אי ז לױכטע ר געװע ן צ ו 
קריג ן א באשעפטיקונג . אנדער ע האב ן עמיגריר ט אי ן ד י אמעריקאנע ר 
לענדער . ארגענטינ ע מי ט אי ר פרױע ר איטיגראציע , הא ט אבסארװיר ט 
א באדייטנד ע צא ל אםטראגע ר תושבים . אוי ך א געװיםע ר פראצענ ט הא ט 
עול ה געװע ן קײ ן ארץ־ישראל . 

אי ן דע ר אלגעמײנע ר ענציקלאפעדיע , באנ ד פיר , װער ט אנגעגעבן , 

א ז אי ן 1921 , הא ט ד י אלגעמײנ ע צא ל באפעלקערונ ג אי ן אםטר ע דער ־ 
גרײכ ט צ ו 12.975 נפשות , פו ן ז ײ — 7.991 יידן . 

אי ן דע ר דאזיקע ר לעצטע ר תקופה , אי ן דע ר ערשטע ר העלפ ט פו ן 
20 ט ן יארהונדערט , הא ט זי ך אויםגעפורעמ ט א ני_ י לעבן , מי ט מאדערנ ע 
טענדענצן , מי ט געזעלשאפטלעכ ע באװעגונגע ן או ן מי ט א נױע ר ריכטונ ג 
אי ן דערצןונג , פו ן דע ר יידישע ר או ן העברעישע ר ליטעראטור . 

אי ן פארגלױ ך מי ט ד י פארגאנגענ ע דורות , אי ז אםטר ע געװאר ן 
אוי ם ״תורה״־צענטער . 

ד י מלחמה־יאר ן 1918-1914 זענע ן דורכגעלאפ ן פא ר דע ר שטא ט א ן 
געשעעניש ן פו ן קאטאסטראפאל ן פארנעם . 

דע ם ערשט ן מא י 1917 זענע ן אריינגעקוטע ן אי ן שטא ט ד י באל ־ 
שעװיקעס . 

אי ן ד י ערשט ע עטאפ ן פו ן דע ר רוםישע ר רעװאלוצי ע הא ט ד י יידי ־ 

ש ע באפעלקערונ ג איבערגעלעב ט א טעראריםטיש ן רויב־איבערגעלויך . 

פו ן דע ם ״נאראדנ י דאם ״ (פאלקםהויז ) בי_ י מארשאד ן האב ן זי ך טאג ־ 
טעגלע ך געלאז ט הער ן רעװאלוציאנער ע אגיטאציעם . 


179 



מיכ ל גרינע ם 


מע ן דערצײלט , א ז אײנע ר פו ן ד י פײערדיק ע פראפ&גאנדיםט ן פו ן 
דע ר רעװאלוצי ע אי ז געװע ן פינ י בארג . פו ן ד י באלקאנע ן אראפ , הא ט 
ע ר געשאט ן ״פע ך או ן שװעבל ״ אוי ף ד י קאפיטאליסטן . ע ר הא ט אנגע ־ 
װארפ ן א לאזונ ג : ״ע ם װע ט קוטען׳דע ר טאג , װע ן דא ם גאנצ ע עשירו ת 
פו ן ד י שטאט־גבירי ם װע ט זי ך געפונע ן אי ן ד י הענ ט פו ן ד י פאלקםםאסן״ . 

אי ן א דאנערשטיק ן מארקטא ג אי ז דא ס געשען . דע ר 18 טע ר מא י 
1918 . צװ ײ קאזאק ן פו ן דע ם שטאטיש ן ארמײ־קארפו ס זענע ן צוגעפאר ן 
צ ו יאם ל שרה־בלומע ם קלײט , װעלכ ע האב ן געבעט ן פא ר זי ך צװ ײ היט ־ 
לען . אנשטא ט צ ו באצאלן , האב ן ז ײ פראװאציר ט א געשלעג . ע ם זענע ן 
באל ד זי ך אנגעלאפ ן םאלדאט ן או ן דע ר פארזאמלטע ר המו ן אי ז שוי ן 
געװע ן ארגאניזיר ט צו ם רויב . 

אי ן אײ ן אויגנבלי ק אי ז דע ר מאר ק ״אפגעשטארבן״ , אל ע קלײט ן 
זענע ן געשלאס ן געװארן . ם׳הא ט גא ר ניש ט געהאלפן , מע ן הא ט געהאק ט 
ד י שלעםער , מ׳הא ט צעבראכ ן טיר־און־פענצטער . ד י װילבינע ר ערלי ם 
זענע ן געװע ן צוגעגרײ ט מי ט ד י פירן , דע ם זאקרוי ב אװעקצופירן . 

ד י צעװילדעװעט ע םאלדאט ן או ן ד י צױויל ע רויבע ר האב ן אנגע ־ 
מאכ ט א חורב ן אי ן ד י ײדיש ע געשעפטן . װע ר ע ס הא ט געטראג ן א םאל ־ 
דאטםק ע שינע ל הא ט געהא ט פרײ ע הענ ט צ ו ראבעווען • 

בי_ י קופערשטײנע ן אי ן װײנגעשעפ ט האב ן ד י באנדיט ן צעעפנ ט 
אל ע פעםע ר או ן פלעשער . ד י טאטארקע־גא ם הא ט זי ך געװאש ן אי ן ד י 
בעםט ע װײנען . 

ארו ם נײ ן א זײגע ר אי ן אװנ ט הא ט ד י װאקכאנאלי ע דערגרײכ ט 
ד י העכםט ע שטופ ע פו ן אנארכיע . ד י שיכור ע פאגראמשטשיקע ם האב ן 
אונטערגעצונד ן ד י קלײטן . דע ר גאנצע ר מארק־באציר ק אי ז געװע ן אײ ו 
שטי ק פײער . ע ם אי ז אוממעגלע ך געװע ן צ ו לעש ן ד י גראנדיעז ע שרפה • 
ד י װילד ע סאלדאט ן או ן מוזשיקע ם זענע ן גרײ ט געװע ן אוי ך ערגער ע 
בארבאריש ע מעשים . 

דע ר יידישע ר האנדלם־פלא ץ — א שגיטער־הויפ ן ! ד י שטא ט הא ט 
אויסגעזע ן װ י א שי ך א ן א רודער . 

דע ר ראבינע ר הר ב װערטהײ ם אי ז אװע ק אי ן דע ר פאםט־אפטײ י 
לונג , געשיק ט א דעפעש ע צ ו דע ם גארניזא ן אי ן ראװנע , בעטנדי ק שנ ל 
ל ע הילף , אוי ך צ ו צוימע ן ד י פאגראמשטשיקעם . דע ר פאםט־באאטטע י 


180 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


הא ט בכיװ ן געמאכ ט פ&רשפעטיק ן ד י טעלעגראמ ע מי ט א פא ר שעה . 
ד י קאטאםטראפ ע אי ז געװע ן אומפארמײדלעך . 

פו ן דע ר ױדישע ר זי_י ט הא ט זי ך שנע ל ארגאניזיר ט א זעלבסטשוץ . 

ד י ױנג ע בחורי ם — אי ן ד י שינעל ן — זענע ן געשטאנע ן אוי ך ד י װעגן , 
בי_ י ד י בריק ן — גרײ ט צ ו פארטײדיק ן דע ם ילדיש ן כבוד . 

אבים ל אי ז געלונגע ן אפצוראטעװען . בי_ י אײניק ע אוקראינע ר הא ט 
מע ן צורי ק אפגענומע ן ד י אנגעראבעװעט ע חפצי ם פו ן ד י פיר ן ארוים , 
בי_ י אנדער ע — הא ט מע ן אויםגעקויפ ט פא ר ״קלײנגעלט״ . 

ד י צוריקבאקומענ ע סחורו ת הא ט מע ן אפגעלײג ט בי_ י מארשאדן , 
װעלכ ע מע ן האט , נא ך דע ם צװ ײ מעת־לעת׳דיק ן טעראר , צעטײל ט צװי ־ 
ש ן ד י נשרפים־םוחרי ם — אי ן גלגיכ ע חלקים . 

פו ן דע ם דאזיק ן פאגרא ם אי ז געבליב ן א םך־הכ ל פו ן א צעשטערט ן 
מארקצענטער . 

לאנ ג הא ט געדויער ט בי ז דא ם צעשטער ט יןדיש ע ״האב־און־גוטם ״ 

אי ז צורי ק אויפגעבוי ט געװארן . 

אי ן יענ ע כמורנ ע צי_יט ן האב ן זי ך ד י מאכט ן געביט ן פו ן טא ג צ ו 
טאג . אי ן פארגלױ ך מי ט אנדער ע שטעט , ו װ ע ם זענע ן פארגעקומע ן װאנ ־ 
דאליש ע עקםצעםן , הא ט אםטר ע שטאר ק ניש ט געליטן , כאט ש ד י מור א 
בי_ י דע ר יידישע ר באפעלקערונ ג אי ז געװע ן גענו ג גרוים . דע ר פח ד הא ט 
געװאקם ן נא ך מער , װע ן ע ם זענע ן אנגעקומע ן ד י טרויעריק ע ידיעו ת 
פו ן ד י פאגראמע ן דור ך פעטלױרע ס באנדעם , װעלכ ע רוצחיש ע הענ ט 
האב ן פארשניט ן בי_ י א האלב ן מיליא ן יןדיש ע נפשו ת אי ן אוקראינע . 

אי ן ד י יאר ן 1918 — 1919 האב ן אי ן אםטר ע זי ך אןןנגעבירגער ט 
ד י פאליאקן , אי ן װעלכ ע הענ ט ד י שטא ט הא ט זי ך געפונע ן בי ז דע ם יא ר 
1939 . 

דע ר איבערבגי ט פו ן דע ר מאכ ט הא ט געבראכ ט ענדערונגע ן איגע ם 
לעבן . אנפאנג ם הא ט ד י פויליש ע מאכ ט ניש ט געשטער ט ד י נאציאנאל ע 
מינדערהײט ן — אוקראינע ר או ן ײד ן — א ז ז ײ זאל ן זי ך ארגאניזירן . 
י י פאליאק ן האב ן דערמי ט געװאלט , דא ם ערשט ע געװינע ן םימפאטי ע 
אי ז ד י אוקראיניש ע קרי_יזן , װא ס זענע ן ז ײ פרעמ ד געװען . ז ײ האב ן 
געשטרעב ט צ ו מאכ ן ד י אוקראינע ר פא ר לאיאל ע בירגע ר פו ן פוילן . 

טרא ץ ד י געאגראפיש ע אומגינסטיקײט ן הא ט ד י שטא ט זי ך פרי י 
אנטװיקל ט או ן עקאנאמי ש זי ך צוריקגעשטעל ט ״אוי ך ד י פים״ . 


181 



מיכ ל גרינע ם 


דע ר אויפבו י פו ן געזעלשאפטלעכע ר אנטװיקלוג ג בי_ י ייד ן אי ז ניש ט 
געװע ן אומזיםט . מע ן הא ט געםוז ט ״אונטערקויפן ״ ד י טושלי ם (״נא ־ 
טשאלםטװא״ ) פא ר יעדע ר אקציע . 

ד י פאליאק ן האב ן ניש ט געשטער ט דע ם האנדל , מלאכ ה או ן ד י בא - 
װעגונ ג אי ן ד י אינםטיטוציעס . אי ן יענ ע יאר ן אי ז אנגעקומע ן ד י בשור ה 
פו ן דע ר ״באלפור־דעקלאראציע״ . דע ר נאציאנאלע ר באוװסטזײ ן הא ט 
אויפגעװאכט . ד י צױניםטיש ע אונטערערדיש ע באװעגונ ג אי ז ארוי ם אויף ז 
דע ר ליכטיקע ר שײן , ז י הא ט פארכאפ ט מי ט ענטוזיאז ם ד י ױגנט ; ע ס 
זענע ן געגרינדע ט געװאר ן מערער ע ארגאניזאציע ס או ן פראקציעם , צװי ־ 
ש ן ז ײ דע ר ״החלוץ״ , װעלכע ר הא ט באל ד געשיק ט ד י ערשט ע עולים ־ 
פיאנער ן קײ ן ארץ־ישראל . 

אםטר ע אי ז געװאר ן א באװעגלעכ ע שטאט . ד י מיםחרי ם זענע ן 
געװע ן ניש ט שלעכט , ארבע ט הא ט ניש ט געפעלט . דא ם געזעלשאפט ־ 
לעכ ע לעב ן הא ט פר ײ זי ך צעװאקםן . 

ע ם אי ז געװע ן א גינםטיקע ר פעריא ד פו ן װעלטלעבע ר בילדונג . דע ר 
שולקאדעק ם פו ן דע ר עלעמענטאר־דערצװנ ג פא ר קינדע ר פו ן זיב ן יא ר 
עלטע ר אי ז געװע ן א טוב ה פא ר ײדן . ע ם הא ט ני ט עקזיםטיר ט קײ ן דים ־ 
קרימינאציע ם אי ן דע ר פוילישע ר שול . 

װעג ן דע ם דאזיק ן צושטאנ ד גי ט איבע ר אי ן זי_י ן כראני ק — ג . 
מאלינבוי ם : 

״ . . . ד י ערשט ע ױדיש ע נאך־מלחמה־ױגנ ט אי ז אויםגעװאקםן • 

פי ל ײדיש ע קינדע ר האב ן געלערנ ט אי ן דע ר פוילישע ר ג״מנאזיע , 

װו • מ׳הא ט גיש ט געמאכ ט צופי ל שװעריקײטן . 

ד י ייד ן אי ן שטא ט האב ן זי ך געפיל ט מונטע ר או ן לוםטיק . 
שבת־פארנאכ ט הא ט זי ך נא ך מערע ר אנגעזע ן ד י פרײ ד אי ן ד י 
שפאצירגאםן . ע ם אי ז אזו י ענ ג געװען , א ז אפ ט מא ל הא ט מע ן זי ך 
ניש ט געקאנ ט דורכשטופן ״ . . . 

ד י ייד ן פו ן יענע ר זײ ט גרענע ץ (״ז א קארדאנאם״ ) האב ן געשװארצ ט 
ד י גרענעץ . אי ן דע ם זי ן הא ט זי ך געשאפ ן א ן ארגאניזירט ע קערפער י 
שאפט , װא ס הא ט געבראכ ט ״אנטלאפענע ״ אי ן שטא ט ארי_ין . 

ד י פליטי ם זענע ן געװע ן צײטװייליק ע דורכרײזנדע , װעלכ ע האב ן 
זי ך געלאז ט אי ן דע ר װייטע ר װעל ט או ן אוי ך צ ו ארץ־ישראל . א ם ך פי ז 
ז ײ זענע ן פארבליב ן אי ן שטא ט פא ר תושבים . דור ך ד י נײ ע צוגעקומענ ע 
אײגװוינע ר אי ז ד י שטא ט בארײכער ט געװאר ן מי ט נײ ע אקטיװ ע כוחוח ׳ 


182 



װע ן דאם . לעב ן הא ט געבלי ט 


צװיש ן ז ײ זענע ן געװע ן מענטש ן טי ט הויכע ר קולטו ר או ן םפעצ ן א ץ 
קהלשע ר טעטיקײט . 

אי ן יא ר 1920 אי ז דעפיניטױ ו אפגעשטעל ט געװאר ן ד י פויליש־רו ־ 
םיש ע גרענעץ . ד י שטא ט אםטר ע אי ז געבליב ן אי ן רשו ת פו ן פוילן . ד י 
טײב ן ״הארין ״ או ן ״װיליע ״ זענע ן געװאר ן ד י גרענעצפאם ן צװיש ן בײ ־ 
ד ע מלוכות . 

צולי ב פארזיכערונגם־םטראטעגי ע ב ײ ד י גרענעצפונקטן , זענע ן ארי ־ 
בערגעפיר ט געװאר ן אל ע אדמיניםטראטױו ע רעגירונגם־אנשטאלט ן קײ ן 
זדאלבונאװ , א שטעטל , װא ם בי ז דאמאל ם הא ט דא ם געהא ט א מינדער ־ 
װיכטיק ע באדי״יטונג . 

דא ם הא ט שטאר ק געטראפ ן דע ר שטאטישע ר באפעלקערונג . ד י ױד ן 
אי ז אויסגעקומע ן צ ו לי_יד ן מערע ר פו ן אלעמען . ד י פרנסו ת זענע ן געבליב ן 
אי ן א קלעגלעכ ן צושטאנד . ד י ״גראבםקי״־שטײער ן זענע ן געלעג ן װ י א 
שװער ע מש א אוין ן ײדן . ד י אנטיםעמיטיש ע לופ ט פו ן ד י פויליש ע מושלי ם 
הא ט אוי ך דערגרײכ ט צ ו אםטרע . 

אי ן זײ ן קארעםפאנדענ ץ שרגיב ט מאלינבוים : 

״.. . אי ן אנהײ ב יא ר 1930 האב ן אי ן דע ר פוילישע ר רעגי ־ 

רונ ג באקומע ן דע ם אגינפלו ם ד י רעאקציאנער ע או ן שאװיניםטי ־ 

ש ע עלעמענטן . ד י מינאריטעט ן זענע ן געװאר ן אונטערדריק ט או ן 
םפעציע ל גידן . ד י בירגערלעכ ע או ן קאנםטיטוציאנעל ע רעכט ן 
אי ז געװע ן פא ר ױד ן בלוי ז ״אוי ך פאפיר ״ 

דע ם האנד ל האב ן ד י פאליאק ן פארכאפט , ז ײ האב ן געשאפ ן 
פויליש ע קאאפעראטױון . אי ן ד י ױדיש ע שול ן הא ט מע ן פארבאט ן 
זונטי ק צ ו לערנען . אי ן יא ר 1932 האב ן שוי ן ױדיש ע קינדע ר גע ־ 

טוז ט שב ת באזוכ ן ד י שטאטשולעם . געצײלט ע קינדע ר פו ן רײכ ע 
ייד ן זענע ן צוגעלאז ן געװאר ן צ ו שטודיר ן אי ן דע ר גיטנאזיע . ד י 
אנגעקוטענ ע נגי ע לערע ר פו ן טיך־פויל ן האב ן געפרעדיק ט זײע ר 
שאװיניםטיש ע לערע . ארו ם יא ר 1935 אי ז אי ן יעדע ר שול ע ניש ט 
געװע ן מע ר פו ן אײ ן לערע ר פו ן יידיש ן אפשטאם . 

אי ן אסטר ע האב ן זי ך באזעצ ט ד י ״אםאדניקעם ״ (נײ ע פוי ־ 

ליש ע ערד־באזיצער) , װעלכ ע זענע ן נעװאר ן ד י בעלי־בתי ם פו ן 
שטאט . פו ן ד י רעגירונגם־אמט ן הא ט מע ן ארויםגעשטוים ן ד י 
ױדיש ע אנגעשטעלטע . מ׳הא ט דערפיל ט דע ם אנטיםעטיטיז ם פו ן 


183 



מיכ ל גרינע ס 


דע ר פוילישע ר ױגנ ט או ן ניט־זעלט ן אי ז געקומע ן צ ו געשלעג ן צװי ־ 

ש ן פויליש ע או ן יידיש ע בחורים. ' 

ד י שטייער ן זענע ן געװאר ן אל ץ גרעםער . אפ ט מא ל פלעג ט 
םע ן צונעמע ן ד י לעצט ע שטיקלע ך אלטמעב ל פו ן ארעמ ע פאםי ־ 

ליע ם פא ר שטײער־אויסקויף . 

עקאנאמי ש אי ז געװאר ן אל ץ ערגער . ד י יןדיש ע באפעלקע - 
רונ ג הא ט אנגעהײב ן צ ו לגיד ן נויט . ע ס אי ז ניש ט געװע ן קײ ן אר ־ 

בעט . אויפ ן מאר ק זענע ן געװע ן אל ע גוט ע זאכ ן צ ו קויפן , נא ר 
ד י פארארעמט ע ייד ן האב ן ניש ט געהא ט קײ ן שליט ה דערצו . 

דע ר קלאסן־אונטערשי ד צװיש ן ארע ם או ן רי_י ך הא ט זי ך 
שטאר ק אנגעזען . דע ר מיטלקלא ם אי ז פארשװינדן . ױדיש ע ארבע - 
טע ר האב ן ניש ט געהא ט קײ ן מעגלעכקײ ט צ ו פארדינע ן זײע ר 
ברויט . 

ץד ן האב ן זי ך ארומגעזעען , װ י א ן אפגעטײלט ע מחנה . מע ן 
הא ט פראביר ט צ ו העלפ ן זי ך אלײן . יןד ן האב ן געהאנדל ט מי ט 
יןדן . יןדיש ע ארבעטע ר האבן , מײנםטנס , געארבע ט פא ר יידן . 

אבים ל פארבינדונ ג הא ט מע ן געהא ט מי ט ד י אוקראינער , ווין ל 
בי_ י ז ײ זענע ן געװע ן ד י שפןןז־פראדוקט ן או ן אוי ך ז ײ האב ן גע ־ 

מוז ט אנקומע ן צו ם שטאט־מיםחר , װא ם אי ז אײנגעשטאנע ן אי ן 
יןדיש ע הענט״ . 

ד י יןדיש ע באפעלקערונ ג אי ז פו ן טא ג צ ו טא ג געװאר ן מע ר דער ־ 
דריק ט עקאנאמיש , בי ז צ ו א צושטאנ ד פו ן גרוי ס ארעמקײט . ד י אנטי ־ 
סעמיטיש ע כװאלי ע האט , צו ם איבעריקן , דערשלאג ן ד י יןדן , װעלכ ע האב ן 
געציטער ט פאר ן ״מארגן ״ 

אי ן אזעלכ ע שװער ע אומשטענד ן האב ן ד י אײנװוינע ר געקעםפ ט 
פא ר זײע ר עקזיםטענץ . פאראלעל , מי ט פרנםה־זוכן , האב ן ז ײ אוי ך גע ־ 
זארג ט פאר ן חינוך , ד י תרבות־שול ן האב ן זי ך צעװאקם ן ; אי ן 1936 אי י 
אוי ך געשאפ ן געװאר ן א העברעןש ע גימנאזיע . ד י ״טאז״־״אזע״־געזעל ־ 
שאפ ט הא ט געזארג ט פא ר ד י ארעמ ע יןדיש ע קינדער , פא ר ז ײ געשאפ ן 
זומער־קאלאניע ס או ן װינטער־אינטערנאטן . 

ב ײ ד י דאזיק ע אנארטאל ע באדינגונגע ן האב ן זי ך דא ך צעװאקס ן 
בלןענד ע אינסטיטוציעם , מי ט א פארצװײגטע ר טעטיקײ ט אןי ך אל ע ג ל 
ביט ן פו ן געזעלשאפטלעך־םאציאל ־ או ן ־קולטור־כאראקטער . 


184 



14 . — אינסטיםוציע ם א ח ארגאניזאציע ם 


א . — שטאטרא ט (מאגיםטראט ) 

ב . — ד י ק ה י ל ה 

ג . — צױניפטיש ע ארגאניזאציע פ 

ד . — כ ו נ ד 

ה . — קולטור־ליג ע 

ו . — אמעריקאנע ר הילפם־קאמיטע ט (דזשאינט ) 

ז . — כית־יתומי פ 

ח . — ביקור־חולי ם 

ט . — ״טאז״־געזעלשאפ ט 
י . — מוש כ זקני פ 

יא . — כיליק ע קי ד 
יב . — לינת־הצד ק 
יג . — פאראײנע ן 
יד . — בענ ק או ן קאאפעראטױו ן 
טו . — יידישע ר אינטעליגענטן־קלו כ 




א . — שטיאטרא ט (מאגיםטראט ) 


דע ר שטאטרא ט אי ז געקליב ן געװאר ן דור ך דע ר גאנצע ר שטאטישע ר 
באפעלקערונג . אי ן דע ר פארװאלטונ ג אי ז ד י יןדיש ע פארטרעטערשאפ ט 
געװע ן ד י מערהײט ״ װי_י ל ד י ױדיש ע טײ ל הא ט דערגרײכ ט צ ו 75 פרא ־ 
צענ ט אײנװוינע ר פו ן דע ר אלגעמײנע ר צאל . ױד ן האב ן פארנומע ן זעכצ ן 
בענ ק פו ן ד י פי ר או ן צװאנצי ק ראטמענער . 

ד י ער ע צ ו פארנעמע ן דע ם בכבודדיק ן פאםט ן פו ן װיצע־בורמיםטע ר 
(שטאט־עלטםטער ) אי ז צוגעטײל ט געװאר ן דע ם אנגעזעענע ם פילאנ ־ 
טרא פ או ן שטאט־עםקן , קלמ ן פרענקל , װעלכע ר אי ז םפעציע ל געקוםע ן 
פו ן בערלין , אוי ך דע ם פארלאנ ג פו ן ד י אױנװוינער , ב ײ װעמע ן ע ר אי ז 
געװע ן באליבט . 

צ ו דע ם דאזיק ן פראםינענט ן מענטש ן זענע ן געקוטע ן ד י ארעמ ע 
בעלי־מלאבות , מי ט זײער ע אנגעװײטיקט ע הערצער . קלמ ן פרענק ל הא ט 
טיטגעפיל ט ד י ױדיש ע צרות , ניש ט קוקגדיק , װא ם ע ר אלײ ן אי ז רי_י ך 
או ן פיר ט א ן אריםטאקראטי ש לעבן . 

ד י ױד ן זענע ן געקומע ן בעט ן א רעדוקצי ע אי ן ד י גרוים ע פא ר ז ײ 
שטױערן , װא ם רוךניר ן זײע ר ארע ם לעבן . קלמ ן פרענק ל הא ט טי ט אינ ־ 
טערע ם אויםגעהער ט זײער ע טענות , ז ײ געטרײם ט מי ט א שםײכ ל אוי ך 
ד י ליפ ן : ״גײ ט געזונט , ע ם װע ט זי_י ן גוט ״ דא ם ״גוטםקײט ״ איז , לײ ־ 
דער , ניש ט געקומען . זי_י ן אינטערװענ ץ אי ן שטאטרא ט לטוב ת ד י 
ארעמ ע — אי ז דורכגעפאלן . 

ד י שינא ה צו ם ױד ן אי ז געװע ן א ן אפענע , ד י פויליש ע אנטיםעמיט ן 
האב ן ניש ט דערלאזט , א ז דע ר יי ד — קלמ ן פרענק ל — זא ל אויםאיב ן 
זי_י ז אמט־פונקציע . 

קלט ן פרענק ל הא ט דערפיל ט דע ם גיפטיק ן בי ם פו ן ד י שארפ ע אנ ־ 

טיסעםיטיש ע ציין . 



מיכ ל גרינע ם 


וױיטע ר אנהאלט ן דע ם אמ ט פו ן װיצע־בורמיםטע ר או ן זני ן אומ ־ 
באהאלפ ן לגב י זײנ ע ברידע ר — הא ט קײ ן זינען . אי ן א קורצע ר צײ ט 
ארום , הא ט ע ר רענונםיר ט פו ן אמט . 

ד י פאליאק ן האב ן זײע ר זי ג דערגרײכט , ז ײ האב ן ארויםגעשטופ ט 
דע ם ״ײדן ״ פו ן דע ר הויכע ר פאזיציע . 

פארשידענ ע פארטײע ן או ן ארגאניזאציע ם האב ן געלײג ט זײע ר 
שטעמפ ל אוי ף ד י אויםדערװײלט ע יידיש ע ״לאװניקעם ״ (ראטמענער) , 
צװיש ן װעלכ ע ע ם זענע ן געװען : צױניםטן , םוחרים , בעלי־מלאכות , 
ארבעטע ר או ן אנדערע . 

שטענדי ק האב ן ז ײ געפיר ט שטרגיט ן צװיש ן זי ך אוין ש דע ר יידי ־ 

שע ר גאם , אבער , װע ן ע ם הא ט זי ך געהאנדל ט װעג ן א םפעציפיש־ױדיש ן 
עני ן אי ן שטאטראט , האב ן אל ע גרופירונגען , רעכט ע או ן לינקע , זי ך 
פאראײניק ט — צ ו פארטײדיק ן דע ם יידיש ן כבוד . 

אי ן דע ר אדמיניסטראצי ע פו ן שטאטרא ט האב ן ײד ן געהא ט פו ן 
צװ ײ בי ז אכ ט פארשטײער . אחו ץ דע ם זענע ן געװע ן א ס ך יידיש ע 
אנגעשטעלטע , אײניק ע פו ן ז ײ האב ן פארנומע ן הויכע , פאראנטװארט ־ 
לעכ ע שטעלעם . 

אי ן ד י פויליש ע רעגירונגס־םפער ן האב ן אנגעהויב ן בושעװע ן בײז ע 
װינט ן לגב י ד י נאציאנאל ע מינדערהײט ן בכל ל או ן פא ר ייד ן — בפרט . 
דא ם הא ט זי ך בולטע ר ארויםגעװיז ן בי_ י ד י װאל ן אי ן יא ר 1930 . 

ד י רעפרעזענטאטױו ע פראפאר ץ פו ן דע ר יץדישע ר באפעלקערונ ג 
אי ז ניש ט רעםפעקטיר ט געװאר ן מצ ד דע ר מאכט . אונטער ן דרו ק פו ן 
ד י רעגירע ר אי ז ד י יןדיש ע פארטרעטערשאפ ט פארקלענער ט געװארן . 

בנ י ד י םעםיע ם פו ן שטאט־פארװאלטונ ג פלעג ן אפ ט פארקומע ן 
הײם ע דיםקוםיעם , בנ י װעלכ ע ד י יידיש ע פארטרעטע ר האב ן געקעמפ ט 
סנ י מי ט ד י אוקראינע ר או ן םנ י מי ט ד י פאליאקן . ד י ײדיש ע געמײנד ע 
הא ט געמוז ט אויםהאלט ן דע ם גרעםט ן טײ ל בודזשע ט פו ן שטאטראט . 
אביגדו ר קאמערמאן , װעלכע ר הא ט פארנומע ן דע ם אמ ט פו ן געהילך ־ 
פארזיצע ר אי ן פארװאלטונ ג — .אי ן ד י יאר ן 1931-1928 , — גי ט איבע ר 
א כראני ק אי ן ״יילקו ט ־ װהלין״ , װעג ן דע ם שװער ן מצ ב פא ר ײד ן אי ן 
יענע ר צײט : 

״...דע ר אלגעמײנע ר יערלעכע ר בודזשע ט הא ט באטראפ ן 


188 



אי ן זומער־קאלאני ע פו ן יתומים־הױ ז 

ע ם זיצז : בערעשטשיװקע, , ב . טאלטשינסקי , העש ע זוסמאז , הר ב ױס ר װערטהײמ , מש ה אבע?מאן , אליה ו 
לערנער , ד״ ר טאבאטשניק , ױריס ט ( א װארשעװער) , איצי ק טוכבינדער , בצלא ? בראטני ק או ז דע ר 
מחב ר כ*ו ז בוד . ע ם שטײעז : קארמאזיז , שולװאג , אודערמאן , אסתר׳ק ע אײזיפס , מאטעל ע װערטהײם , 

פײם י פינקלשטײז , איסא ק שפילבער ג או ז אנדערע . 



בי ת יתומי ם 

ד י קינדערלע ך מי ט זײער ע פארזארגע ר : 

פרו י פרענקעל , זײד , אסטראװםקי , זוסמאן , מענד ל נאטענזאן , פראװיזער , אברה ם שרי_יער , םאפי ע 
פרישבערג , אברה ם דישעל , װידדע , שר ה באנד , פערעלמוטער , יוסף י ליכטיקמאז , חײק ע װידערמאן , 

מש ה צימערמאז , ליז א כץ , שולװאג , קאצענבלי ט או ז שימח ה קראוט . 










װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ב ײ 450 טויזנ ט זלאטעם . פו ן ד י שטאט־הכנםו ת הא ט ד י קהיל ה בא ־ 

קומע ן א מינדערװיכטיק ע םובםידיע . ד י יןדיש ע כאפעלקערונ ג הא ט 

געמוז ט טראג ן אוי ך זי ך ד י שװער ע מש א — צאל ן גרוים ע שטײער ן 

דע ר שטאטרא ט או ן אוי ך אויםהאלט ן ד י ױדיש ע קהילה״ . 

ד י קאפשטגיער ן זענע ן געװע ן א שװער ע לאם ט פא ר ד י נישט־פאר ־ 
מעגלעכ ע ײדן . ני ט אײ ן מא ל הא ט דע ר אקציזני ק צוגענומע ן דא ם ארע ־ 
ט ע בעל־הביתישקײ ט : םאמאװארן , לױכטער , דעק ן או ן אנדער ע שטוב ־ 
זאכן , ז ײ ארויסגעשטעל ט אויפ ן ירי ד צ ו פארקויפן , כד י אײנקאםיר ן דע ם 
שטײער־חוב . 

ע ם אי ז שוי ן געקומע ן צ ו אז א מדרגה , א ז ד י ײד ן האב ן שוי ן ניש ט 
פארמאג ט זײע ר אײגנם , צ ו געב ן אי ן אויםקוי ך פא ר ד י שטײערן . דא ־ 
מאל ם הא ט געדראע ט צ ו צונעמע ן בי_ י ז ײ דא ם ארעמ ע שטיב ל או ן ז ײ 
ארויםזעצ ן אוי ך דע ר גאם . 

דע ר ראטמא ן — מאט ל גארי ן — הא ט אויפגעקלער ט דע ם בורמיסטע ר 
װעג ן דע ר געשאפענע ר אנאמאליע . ע ר הא ט באגרינדע ט זי_י ן אפאזיצי ע 
קעג ן דע ר עקזיםטירנדע ר דעםפראפאר ץ פו ן ד י קאפשטױערן , װא ם שאפ ט 
ד י טרויעריק ע לאג ע : ״ארעמעלױ ט װעל ן ניש ט האב ן מי ט װא ס צ ו צאל ן 
שטױער ן או ן דע ר דעפיצי ט פו ן שטאטרא ט װע ט קײנמא ל ניש ט געדעק ט 
װערן״ . 

מאט ל גארינ ם מײנונ ג אי ז געװע ן — איבערגרופיר ן דע ם שטױער ־ 
םיםטע ם אזוי , א ז דע ר מע ר פארמעגלעכע ר זא ל צאל ן עטװא ם מערע ר 
או ן דע ר קבצ ן — װײניקער , אדע ר אינגאנצ ן אי ם באפרייע ן פו ן שטױערן . 
דע ר בודזשע ט פו ן שטאטרא ט װע ט אזו י ארו ם נױועליר ט װערן . 

דע ר בורמיםטע ר הא ט געגעב ן זי_י ן הסכמ ה צ ו מ . גארינ ם פראיעקט * 
רעפארמע . אי ן א טערמי ן פו ן זעק ם מאנאט ן צי_י ט אי ז דע ר בודזשע ט 
אויםגעגלױכ ט געװארן . אוי ך ד י ארעמ ע מאם ן זענע ן געהאלפ ן געװארן ׳ 

לאנדםלױ ט דערציילן , א ז אי ן יענע ר צי_י ט הא ט דע ר שטאטרא ט 
ארויםגעגעב ן שטיצ ע פא ר דע ר ײדישע ר באפעלקערונג , אונטער ן אויפ ־ 

זיכ ט פו ן ד י ױדיש ע פארשטײער . 

דא ם זענע ן געװע ן מענטש ן פו ן קאנםערװאטױו ן שניט , ז ײ האב ן 
פארטײל ט ד י באקומענ ע שטיצע , לוי ט זײע ר פערזענלעכ ן אױנזען . דא ם 
באקומענ ע האל ץ פא ר װינטער , האב ן ז ײ אפגעלײג ט אויפ ן לײדיק ן פלא ץ 
אי ן ביקור־חולים . דא ם ערשט ע האב ן ז ײ צעשיק ט האל ץ פא ר דע ר תל ־ 
מוד־תורה , ביליק ע קיך ; פארזארג ט דע ם ביקור־חולי ם או ן אוי ך אפגע ־ 


191 



מיכ ל גרינע ס 


שיק ט האל ץ פא ר יידך״ױרדים ״ — א ז קײנע ר זא ל ניש ט װיםן . פו ן 
דע ם רעש ט געבליבענע ם הא ט מע ן געטײל ט האל ץ ״אוין י דע ר װאג ״ 
אױ ף װעלכ ן ד י ארעמ ע מאם ן פלעג ן פריר ן שעהנװײז , בי ז ז ײ האב ן 
דא ם באקומען . מי ט דע ם דאזיק ן ״פאיאק ״ האב ן ז ײ זי ך געשלעפ ט אהײם , 
װע ר אוין ש ד י פלײצע ם או ן װע ר מי ט א שליטעלע . ד י ארעמ ע באפעלקע ־ 
רונ ג הא ט דערפו ן שטאר ק געליטן . 

ד י יןדיש ע ראטגעבער , פו ן לינק ן פליגל , האב ן ארויפגעבראכ ט דע ם 
עני ן אי ן שטאט־פראװאלטונג . ז ײ האב ן פראטעםטיר ט פא ר דע ר קלײ ־ 
נע ר סכו ם האלץ , װא ס דע ר שטאטרא ט טײל ט צ ו דע ר יידישע ר בא ־ 
פעלקערונג . 

דאמאל ם אי ז קלא ר געװארן , א ז דא ם ארויםגעגעבענ ע האל ץ הא ט 
באדארפ ט סטײע ן פא ר אלעמען , נא ר ע ם אי ז שלעכ ט ראציאניר ט גע ־ 
װאר ן מצ ד ד י ײדיש ע ״תכלית״־פארזארגער , װעלכ ע האב ן ״ארײנגע ־ 
לײג ט דע ם גאנצ ן קע ז אי ן אײ ן קרעפל״ . 

דע ר דאזיקע ר םיםטע ם פארטײלונ ג אי ז מאדיפיציר ט געװארן . יעד ע 
נויט-באדערפטיק ע פאמילי ע הא ט באקומע ן אוי ך װינטער , א גאנ ץ פיר ל 
האלץ , צוגעפיר ט צו ם שטוב . ד י ארעמ ע מאם ן האב ן שוי ן װײניקע ר 
קעל ט געליטן . 

אי ן דע ר שטאטראט־פארװאלטונ ג האב ן אקטויר ט ד י אנגעזעענ ע 
כלל־טוער : מש ה אבעלמאן , םענדע ר גאניק , מאנע ם גאניק , שלמ ה װיל ־ 
קער , שלמ ה קאמעדאנט , שמוא ל םאנצע , יעק ב גרינבערג , לײזע ר גינקער , 
מאט ל גארי ן או ן אנד . 

מ . גארי ן אי ז געװע ן דע ר פארטרעטע ר פו ן דע ם ארבעטער-קלאם . 

פא ר זײ ן טעטיקײ ט האב ן ד י פאליאק ן אי ם פארשיק ט אוי ך זיב ן יא ר 
פי_ינארבעט . אי ן 1939 אי ז ע ר באפרײ ט געװאר ן פו ן תפיס ה או ן ע ר 
אי ז אויסגעקליב ן געװאר ן פא ר פארזיצע ר אי ן דע ר פארװאלטונ ג פו ן 
שטאטראט . 

ב . - ד י ר ) ה י ל ה 

ד י צעטײלונגע ן פו ן דע ר פוילישע ר מלוכ ה פו ן םון ז אכצנט ן יאר ־ 
הונדערט , האב ן געשאפ ן א צעריםנקיי ט אינע ם ארגאניזירט ן יידיש ן 
לעבן . א ם ך קהילו ת זענע ן זי ך צעפאל ן או ן ד י װא ם זענע ן פארבליבן , 
זענע ן געװע ן באגרענעצ ט אי ן זײע ר טעטיקײט . 


192 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


דא ם קהילה־לעב ן אי ן שטא ט הא ט געליט ן א גװאלדיק ע ירידה . 

ז י הא ט אויפגעהער ט צ ו שפיל ן ד י צענטראל־רא ל אי ן װאלין , װ י ז י הא ט 
אמא ל געהאט . אםטר ע הא ט פארלױר ן אי ר חשיבו ת או ן װירקונ ג 
אױן ן קהל . 

װע ן ד י רוםיש ע אימפערי ע אי ז זי ך צעפאלן , האב ן יןד ן אנגעהויב ן 
אױן ת דא ס נ ײ זי ך צ ו ארגאניזיר ן אי ן א ן ענג ן בונד . ד י קערפערשאפ ט 
פו ן א קהיל ה אי ז װידע ר געװאר ן אקטוע ל אי ן דע ם ץדיש ן לעבן . 

ע ם אי ז באקאנט , א ז אי ן אסטר ע הא ט זי ך געשאפ ן א דעטאקרא ־ 
טיש ע קהיל ה אי ן ד י יאר ן 1917-1916 . ד י אנפירע ר זענע ן געװע ן אנ ־ 
געזעענ ע תושבים , כלל־טוער , םוחרי ם או ן אינטעלעקטואל ן : צב י בוקי ־ 
מער , משהק ע האלבערט , מש ה אבעלמאן , מש ה טאלפין , אברה ם שרײער , 
זלמ ן גערשפעלד , לײבו ש ביבער , יצח ק ליזא ק או ן אנד . 

אי ן יא ר 1930 אי ז אי ן פויל ן ארויםגעגעב ן געװאר ן א געזעץ , װא ם 
הא ט דערלױב ט ד י ץדיש ע ישובי ם זי ך צ ו ארגאניזיר ן אי ן קהילות , מי ט 
ברײטער ע אויטאנאמיש ע רעכטן . 

ד י רעגלאמענט ן פו ן ד י מאכטארגאנע ן זענע ן געװע ן אײנהײטלע ך 
פא ר אל ע שטע ט או ן שטעטלעך , וװ • יןד ן האב ן געװוינט . 

דא ם קהילה־לעב ן אי ן שטא ט הא ט צורי ק אויפגעלעב ט מי ט א לעב ־ 
האפטע ר באװעגונג . ע ם זענע ן צענטראליזיר ט געװאר ן אי ן דע ר קהיל ה 
— אל ע עקזיםטירנד ע אנשטאלטן . צ ו ד י ערשט ע װאל ן זענע ן ארויםגע ־ 
שטעל ט געװאר ן גאנצ ע עלן ז קאנדידאטן־צעטלע ן פו ן פארשידענ ע גרו ־ 
פירונגע ן או ן פראקציעם . אי ן דע ר אנפירערשאפ ט פו ן דע ר 'װאלן־קאמי ־ 
םי ע אי ז געשטאנע ן דע ר פארזיצע ר פו ן ״קולטור־ליגע ״ — ד״ ר ױס ך 
ראזענשטראם . ד י ייד ן האב ן ארויםגעװיז ן א גװאלדיק ן אינטערע ם בע ת 
דע ר אפשטימונג . ד י ערשט ע פארװאלטונג , װא ם אי ז געװאר ן אוים ־ 
געקליב ן לוי ט ד י פראפארציאנעל ע װאלן , אי ז באשטאנע ן פו ן : חײ ם 
גאלפערםאן , פארזיצער ; ױא ל פינקלשטײן , װיצע־פארזיצער ; קאםיר , 
הר ב ױםיל ע םפרד ; ראטמענע ר : םנד ר גאניק , העש ע זוסמאן , מאנע ם 
גאניק , פײװ ל בערנשטײן , שלמ ה קאמעדאנט , שטוא ל סאנצע , מענד ל 
נאטענזאן , יאם ל גארינשטײן , מאט ל ראבינאװיטש , בער ל לינעצקי , לײ ־ 
בו ש ביבע ר או ן אנדערע . םעקרעטאר־באאמטע ר אי ז געװע ן עובדי ה 
כאלין . 

דע ר פארװאלטע ר פו ן דע ר קהיל ה — חײ ם דאװידזא ן — אי ז געװע ן 
דע ר נער װ פונע ם גאנצ ן אדמיניםטראטױו ן או ן טעכניש ן אפאראט . ד י 


193 



מיכ ל גרינע ס 


פונקצי ע הא ט ע ר אנגעהאלט ן פו ן דע ר גרינדונ ג אן , בי ז דע ם לעצט ן טא ג 
פו ן זײ ן לעבן . 

א פארצװײגט ע טעטיקײ ט הא ט רעאליזיר ט ד י דאזיק ע אינסטיטו • 

ציע . ז י הא ט אויםגעהאלט ן ד י רעליגיעזע , פילאנטראפיש ע או ן חינוך ־ 
אנשטאלטן . 

ד י קהיל ה הא ט געהא ט ד י פונקצי ע פו ן אפהיט ן ד י מעטריקאל ע בי ־ 

כע ר פו ן דע ר ױדישע ר באפעלקערונג . 

א םפעציעל ע קאמיםי ע הא ט עקזיםטיר ט בג י דע ר קהילה , ד י פאר ־ 
טרעטע ר (״לאװניקעם״ ) האב ן באדארפ ט פארטײדיק ן ד י יןדיש ע אינ ־ 
טערעם ן אי ן שטאטראט . 

ד י היצטרכות ן אי ן דע ר קהיל ה זענע ן געװע ן גרויםע . ד י אגינקונפט ן 
האב ן ניש ט געםטײע ט צ ו דעק ן דע ם גרוים ן בודזשעט , בפר ט נא ך אי ן 
ד י לעצט ע יאר ן אײדע ר ד י נאציםטיש ע װעל ך האב ן זי ך געװארפ ן אוי ך 
פוילן . 

אי ן יא ר 1938 אי ז ד י יעריק ע מאקםימום־הכנם ה פו ן דע ר קהיל ה גע ־ 

װע ן — בי ז זעכצ ן טויזנ ט זלאטעם , אגינגעטײל ט אוין ש פאלגנד ן אופ ן : 


זלאטע ם 

פא ר שחיט ה 5.000 

בית־עלמי ן ססס. 3 

מעטריקאל ע אפטײלונ ג 1.500 

קהילה־שטײער ן ססס. 4 

שטיצ ע פו ן אויםלאנ ד 2.500 


צוזאמע ן 16.000 


פו ן ד י דאזיק ע געלטע ר הא ט מע ן אויםגעהאלט ן דע ם פערםאנאל , 
רבני ם או ן מושב־זקנים . מ ע הא ט געשטיצ ט ארעמ ע מי ט הילך , מצות , 
רעצעפט ן או ן געלטשטיצעם . מ ע הא ט סובםידיר ט ד י אינסטיטוציע ם : 
שפיטאל , בית־יתומים , ״טאז״ , תרבות , ביבליאטעק ן או ן אנדערע . 

א גרוים ע טײ ל פו ן ד י אגינקונפט ן אי ז אויםגעגעב ן געװאר ן פא ר 
ארעמ ע קראנקע . 

לער ך א טויזנ ט נויט־לגידנד ע פאמיליע ס האב ן באקומע ן שטיצ ע פו ן 
דע ר קהיל ה — אי ן ד י נארמאל ע צגיטן . 

זינ ט אםטר ע אי ז געװאר ן א גרענעצשטאט , אי ז דא ם עקאנאמיש ע 


194 



װע ן דא ם לעכ ן הא ט געכלי ט 


לעב ן געװאר ן רוינירט . ייד ן זענע ן — װא ם א טא ג מע ר — געװאר ן ארע ־ 
מער . א ם ך פו ן ז ײ זענע ן געװע ן אויםגעשטעל ט אוי ף שטיצע . 

ד י קהיל ה פלעג ט דורכפיר ן קאמפײנע ן פו ן ״מעו ת חיטין ״ או ן ״מעו ת 
עצים׳ / צװיש ן ד י שטאטיש ע יידן . אוי ך לאנדםלײ ט פו ן אמעריקע , אר ־ 
גענטינ ע או ן ארץ־ישרא ל פלעג ן שטיצ ן ד י נויטאקציעח . 

ד י צגיט ן האב ן זי ך געביט ן פו ן שלעכ ט צ ו ערגער . ד י שטא ט הא ט 
אנגעװױר ן אי ר פאטענ ץ אי ן קאמער ץ או ן אינדוסטריע . ד י פויליש ע מאכ ט 
הא ט ספעציע ל געמאכ ט פי ל שװעריקײטן . ז י הא ט געשטער ט אינע ם 
האנדל , ניש ט דערלויב ט קײ ן גרוים ע אינדוםטריעל ע אונטערנעמונגע ן 
אי ן שטאט . דע ר האנד ל הא ט זי ך פארקלענערט , נגי ע בוי־קאנםטרוק ־ 
ציע ם זענע ן ניש ט געמאכ ט געװארן . ע ס אי ז שוי ן געקומע ן צ ו אז א מד ־ 
רגה , װא ם פארמעגלעכ ע ייד ן זענע ן געװאר ן ״ניצרכים״ , א נויטבאדערפ ־ 
טיקע ר עלעמענט . אזעלכ ע ייד ן פלעג ט ד י קהיל ה שטיצ ן אוי ך א ״מתן ־ 
בםתר״־שטײגער . 

דע ר שװערע ר עקאנאמישע ר מצ ב הא ט גור ם געװע ן א אומצופרידנ ־ 

קײ ט מצ ד ד י ארעמ ע — צ ו ד י אנפירער ם פו ן דע ר קהילה , װעלכ ע זענע ן 
געװע ן אומבאהאלפ ן צ ו לינדער ן ד י שװער ע מאטעריעל ע לאג ע פו ן ד י 
יןדן , װא ם זענע ן געבליב ן א ן עקזיסטענץ־באדן . 

דע ר אדמיניםטראטױוע ר לײטע ר פו ן דע ר קהיל ה — חײ ם דאװידזא ן 
— אי ז געשטאנע ן ב/י ם רודע ר אי ן אל ע שװער ע מאמענטן ; ע ר הא ט 
ניש ט דערלאז ט אונטערגײ ן ד י װאקלדיק ע שיך . 

לײדער , הא ט דע ר שיקזא ל געפיר ט צו ם אונטערגאנג . פו ן דע ר קהיל ה 
אי ן אםטרע , צעזאמע ן מי ט אי ר עד ה ייד ן — ד י ״צאן־קדושים ״ — אי ז 
א באר ג א ש געבליבן . 


ג . — צױניםטיש ע ארג׳אניז&ציע ס 

— 1 — 

דע ר יידישע ר נאציאנאלע ר באוװםטזײ ן הא ט ווײ ט ניש ט פראגרע ־ 
סירט , אנפאנגס , אי ן אםטרע . א קלײנינק ע גרופ ע טרוימע ר האב ן אי ן 
״פארבארגענ ע ערטער ״ אנגעפיר ט מי ט דע ר ציוניםטישע ר ארבעט . מע ז 
הא ט באדארפ ט זי ך היט ן פא ר דע ר צארישע ר מאכ ט או ן אוי ך פא ר 
ױד ן — ״שונאי־צױן״ . 


195 


מיכ ל גרינע ם 


װעג ן דע ר דאזיקע ר אונטערערדישע ר באװעגונ ג הא ט געגעב ן ע 
קלא ר בילד , אי ן ״ילקו ט װהלין׳ / — זלמ ן גערשפעל ד — דע ר אויםגע ־ 
פרװוטע ר צױנ י : 


״.. . װ י יעד ע פאליטיש ע באװעגונ ג אי ז אוי ך ד י צױניםטי ־ 

ש ע געװע ן פארבאט ן אי ן צאריש ן רוםלאנד . אל ע זענע ן געװע ן פא ר 
ז ײ טריך . אוין ת ד י יעניק ע װא ם מע ן הא ט חוש ד געװע ן אי ן ״עפעם׳ / 
הא ט מע ן ארעםטיר ט אל ם ״פאליטישע׳ / 

אי ן אנפאנ ג פו ן 20 ט ן יארהונדער ט הא ט זי ך ד י צױניסטיש ע 
באװעגונ ג צעשפרײ ט אי ן אוקראןנע , ניש ט קוקנדי ק אוי ך דע ם 
רעגירונגם־פארבאט . אי ן יעדע ר שטא ט או ן שטעט ל אי ז אויםגע ־ 
װאקם ן א צױן־ארגאניזאציע , א ן אפיציעלע , אדע ר נישט־אפיציע ־ 
לע , װעלכ ע האב ן זי ך אויפגעהאלטן , א דאנ ק דע ר אינפלוענ ץ ב ײ 
ד י רעגירונגם־םפער ן פו ן געװים ע שטאטמענטשן . אי ן אלגעמײ ן 
אי ז ד י באװעגונ ג געפיר ט געװאר ן אי ן באהעלטעניש . 

אי ן דע ר צי_י ט פו ן דע ר רוםישע ר רעװאלוציע , זענע ן ארוין ז 
אוי ך דע ר ארענ ע אנדער ע פארטײען , װ י בוגד , קולטור־ליג ע או ן 
אנד . אל ע האב ן געארבע ט אי ן געהײם . ע ם הא ט זי ך אנטװיקל ט 
א מלחמ ה צװיש ן ד י עקזיסטירנד ע פארטײע ן או ן מי ט ד י צױניס ־ 
טיש ע נא ך מער . 

ד י רוםיש ע ״זשענדארמעריע ״ הא ט זי ך ניש ט פונאנדערגע ־ 
קליב ן צװיש ן ד י אנהענגע ר פו ן דע ר אדע ר אנדערע ר באװעגונג ; 
אלעמע ן הא ט ז י פאררעכנ ט פא ר קאנטררעװאלוציאנערן , װעמע ן 
מע ן דאר ך אויםראט ן מיט ן שורש . אלעמע ן הא ט ד י פאליצ ײ פאר ־ 
פאלגט . 

זי ך ניש ט רעכנענדי ק מי ט דעם , הא ט דאך , ד י צױניםטיש ע 
ארגאניזאצי ע זי ך צעװאקם ן פו ן דע ם יא ר 1908 . מע ן האט , בש ־ 
תיק ה פארקויפ ט שקלים , געזאמל ט בג י ד י קערו ת ער ב ױם־כיפו ר 
או ן דורכגעפיר ט ליטעראריש ע פארלעזונגען . אל ץ אי ז געװע ן אגינ ־ 
געארדנ ט אוי ך א געהײמע ן אופן . אפיל ו ד י יערלעכ ע פארזאמלונ ג 
אי ז דורכגעפיר ט געװארן , םפעציע ל אי ן א חגא־טאג , — דע ם ערש ־ 
ט ן יאנואר , — כד י ד י טאכט־באאמטע , װעלכ ע זענע ן ם׳רו ב אי ן 
אז א טאג , האלב , אדע ר גאנץ־שיכורלעך , װעל ן ניש ט חוש ד זײן , 
א ז ערגע ץ װו • װע ט פארקומע ן א ן אסיפה . 

ניש ט גרינ ג אי ז אנגעקומע ן צ ו דורכפיר ן א צוזאמענקום . אי ן 


196 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ד י זומער־מאנאט ן פלעג ט מע ן ד י פארזאמלונגע ן אײנארדענע ן אי ן 
ד י בערג , אדע ר אי ן װאל ד הינטער ן שטאט , װינטע ר אי ז דא ם גע ־ 
װע ן זײע ר שװע ר צ ו דערגרײכן . 

א נעם ט פו ן דע ר געהײמע ר צױניםטישע ר ארבע ט אי ז געװע ן 
ד י לײקאםע־באנק , װו • ע ם אי ז שטענדי ק געװע ן א גרוים ע באװע ־ 
גונ ג פו ן פובליקום . צװיש ן ד י צע ן באנק־אנגעשטעלט ע זענע ן דרי_ י 
פו ן ז ײ געװע ן פארטראט ן אי ן דע ר צױניסטישע ר פארװאלטונג . 
פו ן דע ם דאזיק ן אר ט זענע ן ארויםגעגעב ן געװאר ן דירעקט ע אנ ־ 
װײזונגע ן או ן באפעל ן פא ר ד י צױני ם אי ן שטא ט או ן אומגעגנט . 

צו ם באדויערן , הא ט ד י באװעגונ ג געהא ט ״שטײנע ר אי ן װעג״ . 

מע ן הא ט באדארפ ט זי ך היט ן פא ר ד י מאכט־ארגאנע ן או ן פא ר 
דע ר פארװאלטונ ג פו ן באנק . 

דע ר פרעזידענט , א ן אויםגעשפראכענע ר אנטי־צױניםט , װעל ־ 

כע ר אי ז געשטאנע ן אי ן שפי ץ פו ן דע ר אינםטיטוטציע , צולי ב זײ ן 
עשירו ת או ן גוט ן װיל ן פו ן שטאט־איםפראװניק , אי ז געװע ן װ י ״ א 
בײ ן אי ן האלדז״ . 

פא ר דע ם דאזיק ן באנק־באלעבא ם הא ט טע ן באדארפ ט זי ך 
היט ן װ י פא ר פי_יער . אי ם אי ז טאק ע אויפ ן געדאנ ק ניש ט געקומען , 
א ז אי ן זײ ן אינםטיטוצי ע זאל ן זי ך געפינע ן אזעלכ ע ״טריפה״ - 
מאטעריאל ן : שקלים , קרן־קימת־מארקעם , בראשור ן א . א . װ . 

ד י פארטײ־קארעםפאנדענ ץ אי ז געװע ן געשריב ן אי ן א אומ ־ 
באקאנטע ר שיפרירטע ר שפראך , בלוי ז יחידים־אנפירע ר האב ן דא ס 
געקאנ ט לײענע ן או ן פארשטײן . 

אי ן יענע ר צי_יט , אי ז אםטר ע געװע ן צוריקגעשטאנע ן אי ן 
א״י־ידיעות . בי_ י שװער ע באדינגונגע ן אי ז אויםגעקומע ן צ ו קעמפ ן 
פא ר דע ר אויפלעבונ ג פו ן דע ר העברעושע ר שפראך . 

ד י ױגנטלעכ ע פיאנער ן האב ן געבענק ט נא ך א לעבעדי ק 
װאר ט או ן ז ײ האב ן טאק ע געגרינדע ט אװנט־קורםן . 

מע ן הא ט געטרוימ ט צ ו לעגאליזיר ן ד י קולטור־ארבע ט דור ך 
שאפ ן א םעקצי ע ״חובב י שפ ת עבר ״ (ליבהאבע ר פו ן דע ר העב ־ 
רעןשע ר שפראך) . ד י שטרעבונ ג אי ז געװע ן — צ ו געפינע ן נײ ע 

האריזאנט ן פא ר דע ר באװעגונג . 

כד י ד י אקטױו ע ארבע ט זא ל קריג ן פרײ ע הענט , אי ן א עפנט ־ 

לעכ ן לאקאל , הא ט זי ך גענייטיק ט ד י השפע ה פו ן עטלעכ ע .אנגע ־ 


197 



מיכ ל גרינע ם 


זעענ ע או ן אוטפארטיץש ע םוחרים , װעלכ ע זאל ן ערו ב זײ ן לגכ י 
דע ר מאכט . 

אי ן שטא ט האבן , לײדער , זי ך ניש ט געפונע ן קײ ן צע ן יידן , 

װא ס זאל ן מםכי ם זיי ן אונטערצושרײב ן אז א בקשה . 

דע ר פלא ן אי ז זי ך צערינע ן ; מע ן הא ט װײטע ר געארבע ט — 

אי ן באהעלטענישן . 

א שטיק ל אויפלעבונ ג פא ר דע ר טעטיקײ ט אי ז געװע ן דע ר 
״צױניםטישע ר מקום־קדוש ״ — אי ן א קלײ ן צימער ל לעב ן דע ר 
קראםנעגירע ר שיל . 

צװיש ן ד י מתפללי ם הא ט שטענדי ק געמוז ט זיי ן ״עמעצער ״ 

װא ס זא ל האלט ן יעד ן שב ת א רעפערא ט װעג ן צױניםטיש ע פראב ־ 
לעטען . 

ד י בײשטײערונגע ן װא ם זענע ן ארײנגעקוטע ן פו ן שימחת ־ 
תורה׳דיק ן קידו ש — זענע ן פארניצ ט געװאר ן פא ר ארגאניזאציע ־ 
צװעקן ״ . . . 


— 2 — 

ז . גערשפעל ד גי ט איבע ר אי ן ״ילקוט־װהלין״ , װ י אז ױ מע ן הא ט אי ן 
שטא ט געבענק ט נא ך א ליטערארי ש װארט . װעג ן דע ם דערצײל ט ע ר 
פאלגנד ן עפיזאד : 

, — א געװים ן װינטערטא ג אי ז באקאנ ט געװארן , א ז ז . זשא ־ 

באטינםק י װע ט האלט ן א רעפערא ט אי ן ראװנע . דא ם חױ ת אי ז 
אונד ז אויםגעגאנגע ן אי ם צ ו הערן . פא ר אונדז , באנק־אנגעשטעלט ע 
אי ז דא ם געװע ן ניש ט לײכ ט צ ו דערגרײכן . מע ן הא ט באדארפ ט 
אפפאר ן קײ ן ראװנ ע א ן קײנעמ ס װים ן או ן םפעציע ל הא ט דא ם ני ט 
געטאר ט װים ן דע ר באנק־אנפירער . 

צ ו פאר ן מי ט א פאםאזשיר־פאעטא ן הא ט מע ן געמוז ט ארוים ־ 

גײ ן פו ן שטא ט 12 אזײגע ר או ן ד י באנקארבע ט ענדיג ט זי ך ערש ט 
צװ ײ נאכמיטאג . אבע ר מי ר האב ן באשטימ ט זי ך לאז ן אי ן װע ג 
מי ט א שליטן . אי ן טא ג װע ן ע ם הא ט באדארפ ט פארקומע ן זשא ־ 
באטינסקי ם רעפעראט , זענע ן מיר , — זעק ם באנק־אנגעשטעלט ע — 

אװע ק הינטער ן שטאט , װו • ע ם הא ט שוי ן אוי ך אונד ז געװאר ט א 
שליט ן אײנגעשפאנ ט אי ן צװ ײ פערד . נא ך א פיר־שעה׳דיקע ר גםיעה , 


198 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


זענע ן מי ר אנגעקומע ן קײ ן ראװנע , פונק ט פער ן אנהײ ב פו ן רע ־ 
פעראט . 

גאנצ ע דר ײ שע ה זענע ן מי ר געװע ן צוגעשמיד ט צ ו ד י פלעצע ר 
א ן געשלונגע ן װאר ט בי_ י װאר ט פונע ם מוי ל פו ן רעדנער , װעלכע ר 
הא ט רעפעריר ט אוי ף דע ר טעמ ע ״אםימילאצי ע פו ן פעלקער״ • 

מיט ן זעלב ן שליט ן האב ן זי ך אומגעקער ט קײ ן אסטר ע באנאכט , 

בלוי ז פינ ך חברים . אי ך אלײ ן הא ב זי ך פארקילט , כ׳הא ב באקומע ן 
פיבע ר או ן אי ך בי ן געצוװנגע ן געװע ן צ ו בלי_יב ן אי ן ראװנע . 

ד י רײז ע פו ן מי_ינ ע חברי ם אי ז געװע ן זײע ר א שװערע , ז ײ 
האב ן געבלאנדזשע ט אי ן װעג , או ן א פא ר מא ל הא ט זי ך ד י עגל ה 
איבערגעקערט . דע ם צװײט ן טא ג זענע ן ז ײ שוי ן געזעס ן צװיש ן ד י 
אנדער ע באנק־אנגעשטעלטע , פונק ט װ י גארני ט זא ל האב ן געשען . 
אמ ת טאקע , ז ײ זענע ן געפאל ן פו ן ד י פים , פא ר מידקײט , פו ן אויפ ־ 
זי_י ן ד י נאכט , אבע ר מע ן אי ז געװע ן צעפרידן , װא ם קײנע ר װײם ט 
ני ט פו ן זײע ר נסיעה . אי ן אײניק ע טע ג בי ן אי ך אוי ך געגאנגע ן 
צורי ק צ ו מי_י ן ארבעט . אי ך הא ב צ ו װים ן געגעבן , א ז אי ך בי ן 
קראנ ק געווען , אבע ר אי ך הא ב ניש ט דערצײלט , א ז אי ך הא ב גע ־ 
קרענק ט אי ן ראװנ ע או ן ניש ט אי ן אסטרע ״ . . . 


אוי ף װ י װײ ט מע ן הא ט זי ך מום ר נפ ש געװע ן פא ר דע ר קולטור ־ 
טעטיקײ ט פו ן צױניםטיש ן כאראקטער , גי ט איבע ר ז . גערשפעל ד אי ן 
זי_ינ ע זכרונות : 

מי ט אונדזער ע ױנג ע כוחו ת האב ן מי ר קײנמא ל ניש ט גע ־ 

קאנ ט ארויםטרעט ן אי ן דע ר עפנטלעכקײט . אי ן אונדזער ע רײע ן 
זענען , טײנםטנם , געװע ן ױגנטלעכ ע פו ן 17 בי ז 20 יא ר עלטער , צ ו 
װעמע ן ד י מאכ ט הא ט ניש ט געהא ט קײ ן איבעריק ן צוטרו י או ן 
במיל א אי ז ני ט געגעב ן געװאר ן קײ ן דערלויבעני ש צ ו דורכפיר ן 
װעלכ ן ע ם אי ז עפנטלעכ ן אקט . 

דע ר אײנציקע ר עלטערע ר חב ר אי ז געװע ן דע ר מוזיק־לערע ר 
יעק ב מארשאד , אוי ף װעמענ ס נאמע ן או ן אחרױ ת ע ם אי ז דער ־ 

לויב ט געװאר ן דורכצופיר ן א קאנצער ט אוי ף יןדיש . 

דע ם גאנצ ן טוזיקאליש ן פראגרא ם הא ט דורכגעפיר ט אוים ־ 

שליםלע ך מארשא ד מי ט זגינ ע טעכטער . כאט ש אוי ף ד י פלאקאט ן 
או ן אוי ף ד י בילעט ן הא ט זי ך געזאג ט ״מארשאד ם קאנצערט״ , דא ך 


199 



מיכ ל גרינע ם 


האב ן אל ע געוװםט , א ז דא ם אי ז א צױניםטי ש ״שטיק ל ארבעט׳ / 
כד י אויםצוניצ ן א געלעגנהײ ט צ ו צוצוע ן נײ ע אנהענגע ר או ן ספע ־ 
ציע ל דע ם עלטער ן עלעמענט . לײדער , אי ז אונד ז דא ם ניש ט געלונגען , 
בלוי ז ױגנטלעכ ע זענע ן געװע ן ד י צוגעקומענע . דע ר אײנציקע ר בא ־ 
יארטע ר צװיש ן ד י חברי ם אי ז געװע ן מארשאד , אי ן װעמענ ם הוי ז 
מי ר האב ן אנגעפיר ט מי ט דע ר באװעגונ ג בג י שװער ע באדינגונגען . 

ניש ט שטענדי ק האב ן מי ר געקאנ ט אויםניצ ן ד י געלעגנהײ ט 
מי ט דע ר מארק ע — ״מארשאד ם קאנצערט׳ / אײניג ע מא ל האב ן 
מי ר געװאג ט זי ך צונויפקומען , א ן א םפעציעלע ר דערלויבעניש . 

מי ט אל ע רעזערװירט ע באװארענישן , א ז קײנע ר זא ל ניש ט 
װיםן , נא ר בלוי ז דרי_ י פו ן ד י אנפירנד ע חברים , האב ן מי ר צוגעגרײ ט 
א חנוכה־אװנ ט אי ן א הוי ז אוי ך דע ר נגיע ר שטאט , בי_ י א פרגילי ן 
(דװק א ניש ט קײ ן צױניםטיש ע חברטע) . א פא ר שע ה פא ר דע ר בא ־ 
שטימטע ר צי_י ט האב ן ד י ארגאניזירע ר איבערגעפיר ט ד י אגינגעלא ־ 
דענע , דור ך ד י בריק ן או ן פו ן דארט ן הא ט שוי ן א צװײט ע גרופ ע 
חברי ם צוגעפיר ט ד י געס ט צ ו דע ם באשטימט ן אדרעם . 

ד י ארגאניזירע ר האב ן אויםגעפוצ ט דא ם הויז , פארזארג ט פלע ־ 

צע ר פא ר אכצי ק בי ז הונדער ט פערזאן . ד י שטול ן או ן בענ ק האב ן 
ז ײ אלײ ן געטראג ן פו ן ד י שכנים־הגיזע ר או ן אל ץ צוגעגרײט , װ י 
צ ו א חתונה . מע ן הא ט טאק ע אפגעמאכ ט בי_ י זיך , א ז טאמער , חלילה , 
װע ט מע ן איבערפאלן , זא ל דע ר תירו ץ זי_י ן א פארטיקע ר : — ״מע ן 
מאכ ט חתונ ה דע ם בעל־הבית ם מויד״ . צולי ב דע ם דאזיק ן צװע ק 
אי ז צוגעגרײ ט געװאר ן לעקעך , בראנפ ן או ן אנדער ע שירײם . 

ע ס אי ז בדא י צ ו דערמאנען , א ז דע ר װא ס הא ט באדארפ ט האל ־ 

ט ן זי_י ן רעד ע אדע ר רעפעראט , אי ז ניש ט געװע ן דער , װא ם פלעג ט 
קומע ן צו ם לעצט ן מאמענט , נא ר פארקערט , ע ר הא ט געמוז ט אלײ ן 
אויםראמע ן דע ם צימער , ארגינטראג ן או ן אויםשטעל ן ד י בענק , 
צוגרײט ן דע ם בופע ט או ן נאכהע ר ערש ט האלט ן זײ ן פארטײװארט . 

װע ן אל ע הכנו ת זענע ן שוי ן געװע ן פארטיק , ארו ם אכ ט א 
זײגע ר אי ן אװנ ט בי ן אי ך געלאפ ן אהײ ם זי ך איבערצוטא ן ד י מל ־ 
בושים . אי ך הא ב מי ך געאגיל ט ניש ט צ ו פארשפעטיקן , װגי ל דע ר 
אויםדערװײלטע ר רעפעראט־געבע ר — דע ר ״בעל־דרשן ״ — בי ן 
אי ך אלײ ן געװען . 

װע ן אי ך בי ן צוגעקומע ן צ ו דע ם פארװײלונגם־פלאץ , הא ט בג י 


200 


װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


מי ר ארויםגערופ ן א פארדאכ ט ד י אנװעזנהײ ט פו ן א ן אוטבאקאנט ן 
פארשוי ן מיט ן פארשטעלט ן פנים . מי ט גרוי ם פארזיכטיקײ ט הא ב 
אי ך זי ך צוגערוק ט צ ו דע ר שטוב,..כ׳הא ב געפארש ט דור ך ד י שפא ־ 
רונע ם פו ן ד י פארמאכט ע לאדנם , כד י צ ו דערגײן , װא ס ם׳קוט ט 
פא ר אינעװײניק . 

א גרוי ם איבערראשונ ג אי ז געװען • פא ר מיר , א ז אי ך הא ב בא ־ 

מערק ט ד י געל ע באר ד פונע ם םטראזשניק , װעלכע ר הא ט געװאר ט 
אי ן קארידא ר ״אוי ף געםט״ . 

אי ך הא ב זי ך געגעב ן חשבון , א ז ע ם װאר ט אױ ך אונד ז א ״בא ־ 

גראב״ , אבע ר װ י אזו י גי ט מע ן איבע ר ד י חברי ם ? דע ר פארשוי ן 
אי ן דרוים ן װע ט שוי ן קײנע ם ניש ט דורכלאז ן פרי_ י ! 

ע ס אי ז מי ר קוי ם געלונגע ן צ ו מודי ע זי_י ן ד י חברי ם בי_ י ד י 
בריקן , א ז אוי ב ע ם װעל ן אנקומע ן נגי ע געםט , זאל ן ז ײ מאכ ן דע ם 
״השיבנו־נאזאד״ , כד י ניש ט ארגינצופאל ן אי ן ד י הענ ט פו ן דע ר 
פאליצײ . 

מי ט מײ ן ארבע ט הא ב אי ך אבים ל פארשפעטיקט . צװעלך , 

אדע ר פופצ ן פערזא ן זענע ן שוי ן געװע ן אי ן הוי ז — ״ארעםטירט ע 
געםט״ . 

אוי ך מארג ן אי ז ד י שטא ט ״געגאנגע ן אוי ך רעדלעך״ . צ ו אונ ־ 

דזע ר ביטע ר מזל , זענע ן כמע ט אל ע ארעסטירט ע געװע ן מײדלעך , 

פו ן װעלכ ע בלױ ז דרי_ י האב ן געהא ט א שײכו ת צ ו דע ר פארטײ . 

נא ך א װא ך צי_י ט ״הינטע ר ד י גראטעם״ , אי ז געלונגע ן דור ך 
פראטעקציע ם צ ו באפרגיע ן ד י בתולות , װעמענ ם עלטער ן האב ן 
מרעיש־עול ם געװע ן או ן געםטראשע ט צ ו מםר ן ד י גאנצ ע פארװאל ־ 

טונג . 

צ ו אונדזע ר גלי ק הא ט גארניש ט פאםירט . 

מי ר זענע ן אפגעקומע ן בלוי ז מי ט שרע ק . . . ״ 

— 3 — 

נא ך דע ר רעװאלוצי ע פו ן יא ר 1917 הא ט זי ך שטאר ק אנטװיקל ט ד י 
צװניםטיש ע באװעגונ ג אי ן שטאט . ד י פארטײע ן או ן פראקציע ס האב ן 
זי ך צעװאקסן , פו ן זײ : התאחדות , אלגעמײנע , מזרחי , צעירי־צױן , דרור , 
רעכט ע פועלי־צױ ן לינק ע פועלי־צױ ן אגודת־נשים , השומ ר הצעיר , 


201 



מיכ ל גרינע ם 


החלוץ , גורדוניה , השומ ר הלאומי , רעװיזיאניםטן , ליג ע פאר ן ארבעטנד ן 
ארץ־ישראל , ביתר , הנוע ר הצױנ י או ן אנדערע . דע ר ״קר ן קימת ״ או ן קר ן 
היםוד ״ — האב ן פארנומע ן א ן אנגעזעענע ם אר ט אי ן װעלכע ר ארבע ט אל ע 
צױניםטיש ע פראקציע ם האב ן אנטײ ל גענומען , דור ך א קאארדינירט ן 
שטאט־קאמיטעט . 

אי ן ד י ראמע ן פו ן דע ר באװעגונ ג הא ט זי ך פונאנדערגעװאקם ן א 
גרוים ע נע ץ פו ן קולטור־טעטיקײט . ע ם זענע ן געשאפ ן געװארן : תרבות ־ 
שולן , העברעןש ע גימנאזיע , אװנט־קורם ן פא ר דערװאקםענע , ביבליא - 
טע ק אוין ש דע ם נאמע ן פו ן צױניםטיש ן שטאט־מנהי ג — ״צב י בוקימער ״ 
או ן א דראמאטיש ע סעקציע . 

ד י אנפירע ר פו ן ד י פארטײע ן או ן פראקציע ם האב ן אװעקגעגעב ן 
זײע ר ענערגיע , זײע ר גאנצ ן ױגנטלעכ ן ברען , כד י אי״ינצופלאנצ ן צװיש ן 
דע ר באפעלקערונ ג דע ם צױן־אידעאל . 

ד י ױדיש ע גא ס או ן ד י ױדיש ע הײזע ר זענע ן אויפגעלעב ט געװאר ן 
מיט : פארטײ־דיםקוםיעס , װאלן , פארלעזונגען , ליטעראריש ע מישפטים , 
פארװײלונגען , קאנצערטן , שמועם ן אי ן דע ר העברעושע ר שפרא ך או ן 
ספארט . 

אי ן יעדע ר ארגאניזאצי ע הא ט עקזיםטיר ט א פארטײ־פראגרא ם 
מי ט א דיםציפלין . טײלמא ל האב ן געװים ע פראקציע ם זי ך פאראײניק ט 
— צולי ב א געמײנזאמע ן פרינצי פ או ן טײלמא ל הא ט מע ן געפיר ט 
שטרױט ן צװיש ן זיך . בנוג ע דע ר ״קר ן קימת״־ארבעט , הא ט ניש ט עק ־ 
זיםטיר ט קײ ן חילוקי־דעות , אל ע זענע ן געװע ן געאײניקט . יעד ע פארט ײ 
הא ט געהא ט איר ע פיאנערן , װעלכ ע האב ן בױגעטראג ן צ ו דע ם ױדיש ן 
נאציאנאל ן אויפבל י : 

התאחדו ת 

לײבי ש ביבער , יעק ב זונדער , ישרא ל האלפערין , חײ ם גובערמא ן 
(אל ע אי ן ארץ־ישראל) , מש ה פרײלעך , נחמי ה בערנשטײן , ױד ל כאראװ ־ 
סקי , יעק ב לינעצק י א״א . 

אלגעמײנ ע 

אברה ם בוקימער , מענד ל בוקיטער , גריש ע באנ ד (אי ן א״י ) א״א • 
צעירי־צױ ן 

בצלא ל בראמניק , ג . א . שדה , יעק ב גרינבערג , אליה ו ביבער , עובדי ה 
באלין , מיכ ל שנױדע ר (א״י) . 


202 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


דרו ר 

ישרא ל פאגע ל — דע ר גײםטיקע ר אנפירער , חײ ם דאווידזאן , אליה ו 
גובערמאן , חײ ם ביבער , פרימ ע גײערמאן , בוז י טאקםער , מוג י רײצים . 
פאלי ע אודערמאן־פאגעל . 

מזרח י 

מש ה אבעלמאן , מאט ל ראבינאװיט ש (אמעריקע) , פינח ס טאקםער , 
אהרו ן באראק , יצח ק ליזאק , בער ל לינעצקי , פינח ם פליקא פ א״א . 

אגודת־נשי פ 

פײג ע װידרע , שר ה בארד , מינ א שצאגעל , םאני ע סמיק , לינעצקי , 
באראק , חײק ע װידערמאן , מינ א פינקלשטײן , רח ל גלאנץ , םאני ע רוד ־ 
םאן־קארנער , מרי ם באראניק , זעלד ע טרײבע ר או ן רח ל גירשטײ ן (ד י 
לעצט ע דרי_ י — אי ן ארץ־ישראל) . 

השומר־הצעי ר 

ד י דאזיק ע ארגאניזאצי ע הא ט זי ך אפגעגעב ן מי ט םפארט . דע ר אנ ־ 
פירער־מדרי ך אי ז געװע ן ױם ך װעקםלע ר ; דערצוונגם־פארװאלטע ר או ן 
״ראש־הגדוד ״ — חײ ם בן־צױ ן באראני ק ; אינםטרוקטאר ן — יאש ע בו ־ 
קיםער , גריש ע גרײנימם , עזר א טאלפין , ױנת ן אבעלמא ן (געװע ן פו ן ד י 
ערשט ע פיאנער ן אויםצוטריקענע ן ד י זומפ ן אי ן א״י , װו • ע ם אי ז זי_י ן 
לעב ן פארשניט ן געװאר ן פו ן ד י מאלאריע־קראנקײט ן — אי ן ד י םאמ ע 
בלוענדיק ע יארן) , גאלד ע גורװיץ , גיט ל רובינשטײ ן או ן שימח ה ביבער . 
אויפזעע ר איבע ר ד י קבוצו ת — ױםן ז בוקימער . 

ד י קערפערשאפ ט הא ט צוגעצויג ן ד י םטודענטן־ױגנטלעכע , װעלכע , 

אחױ ן ד י םפארט־איבונגען , האב ן אוי ך באקומע ן קענטעניש ן אויפ ן נא ־ 
ציאנאל ן דערצועריש ן געביט . מע ן הא ט מי ט ז ײ געלערנ ט ד י העברעוש ע 
שפראך , ױדיש ע היםטאריע , ד י געאגראפי ע פו ן ארץ־ישרא ל או ן בכל ל אי ז 
אוונגעפלאנצ ט געװאר ן דע ר אידעא ל בי_ י זײ . 

ע ם אי ז פארגעקומע ן א שטיק ל איבעררױ ס אי ן דע ר אקטױויטעט , 

אי ן דע ר צױט , װע ן ד י מערסט ע טײ ל אנפירע ר אי ז געװע ן אי ן דינס ט 
פו ן דע ר פוילישע ר ארמײ . 

בי_ י זײע ר צוריקקומע ן אי ז אוי ך דא ם ני_ י אויפגעלעב ט געװאר ן ד י 
באװעגונג , מי ט א צופלו ם פו ן ני_י ע ױנג ע אקטױו ע כחות , צװיש ן זײ ז 
אנרה ם װעלטמאן , מאםי ע סאראק א או ן יאנ י קלורפײ ן (דע ר לעצטע ר 


203 



מיכ ל גרינע ס 


הא ט זײ ן שטענדיקע ן װוינאר ט אי ן פלארענץ , איטאליע , ו װ ע ר הא ט זי ך 
אײנגעארדג ט אל ם ד״ ר ביא־כעמיקע ר ; צורי ק מי ט א פא ר יא ר הא ט ע ר 
כאזוכ ט ארגענטינע , װערנדי ק אויפגענוםע ן פײערלע ך אי ן אםטראגע ר 
לאנדםלײט־פאראײן) . 

חהל ח 

אי ן דע ר דאזיקע ר ארגאניזאצי ע האב ן אנטײ ל גענומען- . שלמ ה 
כוקימער , פרימ ע גײערמאן , ר . פינקלשטײן , ישרא ל האלפערין , שלם ה 
ריקמאן , שלמ ה שװאר ץ זוםי ע שאמבאן , נפתל י שײנקער , דראבניס , שר ה 
שנײדער , חײק ע באראק , איד א או ן מאנ י װאםקאבױניק , מיכ ל שנגידער , 
לײ ב גאליק , מונ י גאלצמאן , שלמ ה טאלפין , אהרו ן בוימבלאט . (ד י מערםט ע 
פו ן ז ײ — אי ן ישראל) . 

הלחו ץ הצעי ר — גורדוני ה — השומ ר הלאומ י 

ע ם האב ן אקטוור ט : הער ץ אודערמאן , מאט ל שקאלניק , צב י מאנ ־ 
דעלצװגיג , װאםקאבויניק , מאי ר זילבערשטײן , פופ ע שנײדער , אהרון ־ 
חײ ם פינקלשטײן , נט ע כאראװםק י(ד י מערהײ ט — אי ן א״י) . 

צױניסשיש ע דערצװג ג : 

ע ס האב ן עקזיםטיר ט קורם ן פא ר דערװאקםענע . ישרא ל פאגע ל הא ט 
געגעב ן לעקציע ם פו ן היםטארי ע פא ר ד י אינטעלעקטועל ע ױגנטלעכ ע או ן 
לײבי ש ביבע ר אי ז געװע ן לעקטא ר פא ר ד י פאלקם־קרגיזן . 

ד י דאזיק ע דערצןעריש ע קורם ן האב ן אויםגעבילדע ט א באוװםט ־ 
זיניק ן עלעמענ ט צװיש ן ד י חברי ם װא ם זענע ן עול ה געװע ן קײ ן ארץ־יש ־ 
ראל . אוי ך זענע ן צוגעגרײ ט געװאר ן באגאבט ע עםקני ם אינע ם אינערלעכ ן 
צױניםטיש ן לעב ן אי ן שטאט . 

דראמאטיש ע פעקצי ע : 

ד י אויפגאב ע פו ן דע ר דראמאטישע ר םעקצי ע אי ז געװע ן — דורכ ־ 
צופיר ן פארלעזונגען , ליטעראריש ע אװנטן , טעאטער־פארשטעלונגע ן או ן 
אנד . 

ד י ארגאניזירט ע ליבהאבע ר זענע ן געװען : לײ ב שפילבערג , חײ ם 
דאװידזאן , פאנ י באצםאן , בוז י גילבורד , יאנ י קלורפגין , רױו ע בוקימער ׳ 
אםתרק ע אײזיפ ם — ספױוא ק (נפט ר געװאר ן אי ן ת ל אביב , אי ר רופלא ץ 
געפינ ט זי ך בשכנו ת פו ן ד״ ר ארלאזאראװ ם קבר) . 






װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


קרן־היפו ד : 

אנפירע ר פו ן קרן־היסוד־אפארא ט אי ז געװע ן ישרא ל פאגעל . אי ן דע ר 
קאמיםי ע האב ן גענומע ן אנטײ ל : מש ה אבעלמאן , בצלא ל בראמניק , שלמ ה 
בוקימער , יעק ב קאפלאן , מרדכ י קאפלאן , בער ל לינעצקי , מ . מישנה , פרײ ־ 
לע ך או ן אנד . 

קר ן קימ ת לישרא ל : 

דע ר קר ן קימ ת הא ט פארנומע ן אי ן שטא ט א זײע ר װיכטיק ע פא ־ 
זיציע . דע ר הויפט־ארגאניזאטא ר פו ן דע ר דאזיקע ר אפטײלונ ג אי ז געװע ן 
— לײ ב שפילבערג . דע ר באוװסטזײ ן פו ן ״גאולת־הארץ ״ הא ט געשלאג ן 
װארצלע ן אי ן א ס ך קרײז ן פו ן דע ר באפעלקערונג . ד י ״קרן־קימת״־פוש ־ 
ק ע הא ט זי ך געפונע ן אי ן הונדערטע ר הײזע ר ; א ס ך טענע ר או ן פרויע ן 
האב ן געצאל ט חודשלע ך פאר ן יןדיש ן נאציאנאל ן פאנד . בי_ י יעדע ר שימ ־ 
ח ה אי ז געװע ן ״צ ו גאסט ״ א ״קרן־קימת״־גראטולאצי ע מי ט.. . א פאר ־ 
שטײע ר צ ו זאמלען . 

א םפעציע ל װירדיק ן פלא ץ הא ט פארנומע ן ד י טעכניש ע בױרא־אד ־ 
מניסטראצי ע פו ן קרן־קימת . ד י חודשלעכ ע באריבט ן צ ו דע ם קאמיטע ט 
אי ן װארש ע זענע ן צוגעשטעל ט געװאר ן אוי ך א מוםטערהאפט ן אופן . ד י 
דאזיק ע פרוכטבאר ע אקטױויטע ט אי ז געװע ן פאפולע ר אי ן פי ל שטע ט 
או ן שטעטלע ך פו ן פוילן , צװיש ן װעלכ ע דע ר אסטרע ר קרן־קימת־בױר א 
הא ט געהא ט א שם . אוי ך אי ז געלויב ט געװאר ן ד י אקטואצי ע אי ן ד י 
צױניםטיש ע םפער ן פו ן לאנדעם־קאמיטע ט אי ן װארש ע או ן אי ן הויפט ־ 
בױר א פו ן קק״ ל אי ן ירושלים . 

ד י פיאנער ן פו ן דע ם ״קרן־קימת ״ זענע ן געװען : לײ ב שפילבערג , 

זלמ ן גערשפעלד , חײ ם דאװידזאן , לײבי ש ביבער , םאני ע לײפל , רח ל 
פרײלעך , בצלא ל בראמניק , יעק ב גרינבערג , דע ר מחב ר פו ן בוך , אהרו ן 
איכי ט או ן אנד . 


— 4 — 

פו ן ד י גרוים ע צױניםטיש ע פערזענלעכקײט ן װא ם האב ן באזוכ ט ד י 
שטאט , זענע ן : זא ב זשאבאטינםקי , אי ן דע ר צייט , װע ן ע ר הא ט ארגא ־ 
ניזיר ט א ן אקצי ע אי ן פויל ן לטוב ת א צעניאריק ן פלא ן פא ר א גרויםע ר 
עמיגראצי ע קײ ן ארץ־ישראל ; ד״ ר בערנשטײ ן פו ן דע ר הויפטבױר א פו ן 
קרן־קימ ת אי ן ירושלי ם ; פר ױ לא ה װיגאדראװיטש , פו ן דע ר פרויען־בא ־ 


205 



מיכ ל גרינע ם 


װעגונג , װעלכ ע הא ט ארגאניזיר ט אי ן שטא ט ד י ״װיצא ״ אי ן 1933 או ן 
גאטליב , דע ר באקאנטע ר צױנ י או ן רעדאקטאר . 


דע ר דאזיקע ר איבערבלי ק פו ן ד י צױניםטיש ע אנשטאלט ן אי ן שטאט , 

זא ל דינע ן פא ר א ן ערנפלא ץ פא ר ד י ערשט ע פיאנערן־בויע ר — ד י ״בעלי - 
החלומות ״ — צ ו א ן אײג ן יןדי ש לאנ ד או ן מלוכה . 

ד י נעמע ן פו ן ד י דאזיק ע גגיםטיק ע פירע ר פו ן דע ם שטאט־צױניזם , 
זענען : צב י בוקימער , לײ ב שפילבערג , לײ ב פרײלעך , זלמ ן גערשפעל ד 
(א״י) , לײבי ש ביבער , חײ ם דאװידזאן , יעק ב ראדישטשער , בצלא ל בראמ ־ 
ניק , שמוא ל שרײער , ישרא ל פאגעל(א״י) , גריש ע באנ ד (א״י) , מש ה 
באצמא ן או ן אנדערע . 

בלוי ז א קלײנע ר טײ ל פו ן ז ײ הא ט געהא ט ד י זכי ה צ ו זע ן ד י ױדיש ע 
מלוכ ה — אי ן דע ר װירקלעכקײט . 


ד . - ב ו נ ד 

כמע ט אי ן דע ר זעלבע ר צי_י ט פונע ם אויפקו ם פו ן צױניז ם אי ז פארגע ־ 
קומע ן ד י ארגאניזירונ ג פו ן ״בונד״ . ד י דאזיק ע רעװאלוציאנער ע פארט ײ 
הא ט זי ך אנטוױקל ט אי ן ד י קרײז ן פו ן דע ר יןדישע ר פאלקם־אינטעלי ־ 
גענץ , װעלכ ע הא ט אויםגעװירק ט א באדגיטנד ע השפע ה אױ ך ד י יידי ־ 
ש ע ארבעטנד ע מאםן . 

אונטע ר דע ם אױנפלו ם פו ן ״בונד ״ האב ן זי ך געשאפ ן אי ן שטא ט ד י 
פראפעםיאנעל ע פאראײנע ן או ן ארבעטער־פארטײען , װעלכ ע האב ן גע ־ 
פיר ט קאמפ ן מי ט ד י פארטײע ן פו ן ״רעכטן ״ שני ט או ן באזונדע ר מי ט 
ד י צױניםטן . 

ד י דאזיק ע שטרגיט ן אוי ך דע ר יןדישע ר גא ם האב ן זי ך אנגעזע ן בול ט 
בי_ י ד י װאל ן אי ן אל ע שטאטיש ע אנשטאלט ן או ן בי_ י ד י װאל ן פו ן דע ר 
קהיל ה — איבערהויפט . 

אי ן דע ר ״ױבילײ ־ אויםגאבע ״ פו ן אםטראגע ר לאנדםלײ ט פאראײ ן 
אי ן ארגענטינ ע פו ן יא ר 1950 , גי ט איבע ר דע ר לאנדםמא ן יעק ב טאל ־ 
פי ן (שיקאגא ) : 

דע ר ״בונד ״ מי ט ד י ״פועלי־צױן ״ האב ן געהא ט ד י מערהײ ט 

שטימע ן בי_ י ד י װאל ן פו ן דע ר דעמאקראטישע ר קהילה , אי ן יא ר 1917 ״ . 


206 



קולטור־ליגן ן 



טו ז דעכמ ס צ ו ?ינק ם — י ע מ זיצז ; אוזרי ז װאלדמא ז (ישרא•?) , מיכ ? אקסענגאר ז (אמעריקע) / דו ד שסאלמגיסממר י 
(אומגעקומעז) , פאנ י קארקע ר (אומגעקומעז) . ע ס שטײעז : זינד ל גרינע ס (לאדזיס) , חײ ם זײגערמא ן (אומגעק ד 
מעז) , ליאװ ע קארענבלי ט (אומגעקומעז) , דו ד סטאליארא װ (ישרא?) , בעסי ק סאראק א (ישראל) / או ז גדלי ה 

גדאלעװםק י (אומגעקומעז) . 


^ארװאלטונ ג ; ד״ ר שמעו ז צװיימאז , ד״ ר יוס ר ראזענשטראם , טא?סיז } ךימעל , 

גינקע ה חנ ה שפמבער ג או ן אנדערע . 


207 




ספארט־סעקצי ע כײ ם ״טאז ״ 


208 



ערשט ע רײע : ע ס שטײע ז — רויטנבערג , לײ ב פערעליס , מאטשאז , יעק ב פינק 5 שטײז , מיטק א גאניק , 
אברה ם ב^ינדע ר או ז בײב ע גײזבורד . צװײט ע רײע : ע ס זיצ ן — בעסי ק סאראקא , ?יאװ א דערע ־ 
װיאנםקי , בנימי ז גרינעס , יאש ע בוקימער , מאסי ע סאראקא , גריש ע װידר ע או ן נט ע כאראװסקי . 
הינטערשט ע רײע : גילאסמאז , פינקלשטייז , יעק ב שמידמאז , זײגערסא ז או ז גאכמאז . 



ל ? ^ 

: 

״:<<•■::״■ -< : :.;׳^:-:. ז ; 

־ • 

.••'•' ■ ^:•■■:■•;'*< י : ;^ 5 ^ 1 - : .'-. י .; : ':<■:'•. ; 

: י : '•■;•׳ : '..'׳. ׳ 11 

;?* 111 :^ 111 ?■ 

; >־־ . ; ; ו 

1 ׳ 




• 

* ־ •• - ;•, . 

: י- : י . ' ■■■׳... ' 

״־־־ ■ ״ < ■ 







י ׳: < * 

















;||1 ';;1 

\ 

;".' . ;׳.•׳;;';.;: ׳; ; ' ; 

1 §|§ 

: ' ■ ־; 1 י . 





; ־ י 1 ״'< ^ | 8 § |^|| § 


: . : ■'..־ ' ''■• • ״;■.' . י 





1 ׳ ־ י ' י ־ •׳; 1 ^: 11 






* ׳, ״ , ; . 



״ ״ ; ז <־ 11 , 11 י : 


.■ ■ % : י .'. 1 : ; ז^א ץ | 1 ' § 


181 ? 




.•״%■ ׳ ^ 

; י | 1 


:י • י ' • ' י .: ' . ׳ : ' " י ׳ •'•:׳•■'.' ; ' ■'':•׳■' ; ;־' 1 י ' ׳ י •:י''■ : 

^'^־ י ־־ י ־ ' : ■■■;־ : ;: ־ א /:* ? 



■■■■■■ 

1111(1 


...,:#^. , . י ׳ ; : 


; י/• ; ■.;;;. ' .;' 1 ' י י '/,' ; 'י ' * :■•'•■ ' $ - '■ ' '׳■'■ . ■ 1 ; 








1 










י - ■ • 




5 ^§?%%#־<:';::;< 3 <;:-;: ; :;-;<\:. : :; ;; -;־ ; ;•'.•־•::;:; ; 





־ ^ ז '•־- ; •; 11 







;'־ ; ' .:־■<<< ? :;'<״ 1 <' ■ . 3 ' 






6 ||< 888 | | | . . ־ ־ י ■ 

ז '■\££*. י ■ ״.׳.־, - ׳ . . . 





■₪₪₪₪₪8₪8% 

:: 

11*1111 

■ 


ךהי.ר-<<:•:•.••;•.^^; • :׳.*.•• • •. - .<* • 


וןןיןאאןן ■ 
* ? : 333$ ^ 88 | 3 §$| ; 1818 

־'$.<״׳* * 

■ ל ' ״ ' ? • 

; 


% 



■ •1 

; 

-- ;<<<־•- : י א ^^׳'?^ 3$ <ו\ ' ־<<<:־: ־ 















































רעגירונגס־גימנאזי ע 






װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר פירע ר פו ן דע ר ״פועלי־צױן״־פארט ײ — ד״ ר שמוא ל טאלפי ן 
אי ז אויםגעקליב ן געװאר ן אל ם פארזיצע ר פו ן דע ר קהילה , װעמע ן ד י 
פעטלױרצע ם האב ן דערהרגע ט אי ן יא ר 1919 . 

צװיש ן ד י אנפירנדיק ע כוחו ת פו ן ״בונד ״ זענע ן געװע ן פאלגנדע : 
לײזע ר דעטינקע , זגינ ע ברידער : יאנקל , בער ל או ן חײם , אברה ם אונ ־ 
טרויב , ברויט , װעװ ע גאלדענפעלד , יאנק ל גירשטײן , יאם ל ערליכמאן , 
יאנק ל בראנשטײן , שרהק ע מיכ ל שוםטער ם (שטערן) , חנ ה שפילבערג , 
גדלי ה בעלפער , מאט ל לוקאטש , ברו ך קעניגםמאן , מאט ל גארי ן או ן אנד . 

ד י דערמאנט ע טוע ר האב ן געהא ט א ן השפע ה אויפ ן ארבעטער־קלא ם 
או ן זײער ע ארגאניזאציעם . 

אזו י װ י ד י באװעגונ ג אי ז געװע ן געצוימ ט אי ן פרגיהײט , הא ט ד י 
צאריש ע מאכ ט פארפאלג ט ד י דאזיק ע פאליטיש ע עלעמענטן . אי ן יא ר 
1909 , אדע ר 1910 זענע ן ארעםטיר ט געװאר ן ד י קארפנקע פ פו ן בונד , 
צװיש ן ז ײ — אױ ך װעװ ע גאלדענפעל ד — זײע ר פירער . 

בי ז דע ר שטאטגעריכ ט הא ט ארויםגעגעב ן דע ם פםק־דין , זענע ן ד י 
בונדאװצע ס געזעם ן אי ן אםטרע ר טורמע , צעזאטע ן מי ט אנדער ע פאר ־ 
ברעכער . 

אי ן דע ר פעםטונ ג אי ז װעװ ע גאלדענפעל ד ניש ט געזעם ן לײדיק . ע ר 
אי ז געװאר ן הײטי ש מי ט ד י ארעסטאנטן , געהאלט ן פא ר ז ײ לעקציע ם או ן 
פא ר ז ײ געמאל ן ד י צוקונפ ט פו ן מארא ל או ן ױשר . אוי ך ד י פארברעכע ר 
זענע ן געװאר ן זי״ינ ע בעםט ע גוט ע ברידער . 

דרי_ י מאנאט ן צי_י ט האב ן זי ך ד י פאליטיש ע ארעםטירט ע געפונע ן 
הינטע ר ד י גראטע ם פו ן תפיםה , בי ז מ ע הא ט ז ײ געמאלד ן דע ם אורטײל , 
א ז ז ײ װער ן פארשיק ט קײ ן קעשעניע װ אוי ך גאנצ ע דרי_ י יאר . 

צעזאמע ן מי ט א ן אנדע ר פארטי ע ארעםטאנטן , געקײטל ט מי ט אי_י - 
זערנ ע בראנדזעלעטן , הא ט מע ן ארויםגעפיר ט ד י פארמישפט ע פו ן יענע ר 
זי_י ט ״חד־גדיא״־טויער . דע ר װינטע ר אי ז דאמאל ם געװע ן אי ן פול ן ברען . 
דע ר פראם ט או ן ד י קעל ט האב ן זי ך אי_ינגעשניט ן אי ן ד י קערפער ס פו ן ד י 
באװאכט ע ארעםטאנטן . 

ד י פארארדענונ ג אי ז געװע ן — ז ײ פיר ן צופו ם מיט ן עטא פ בי ז דע ר 
באנסטאנצי ע — ״קרױוין״ . 

צװיש ן ד י טערמעניקע ס אי ז געװאר ן א טומל . ז ײ האב ן ניש ט דער ־ 

לאז ט א ז װעװ ע גאלדענפעל ד זא ל זי ך שלעפ ן צופו ס אי ן אזעלכ ע קעלט ן בי ז 


209 



מיכ ל גרינע ם 


דע ר םטענציע . ז ײ האב ן פארלאנג ט פא ר זײנעטװעג ן א בעםער ע בא ־ 
האנדלונג . 

זײע ר פאדערונ ג א ז מע ן זא ל װעװע ן אפפיר ן מי ט א פאעטא ן — הא ט 
ד י זשענדארמערי ע נאכגעגעבן . אי ן דע ר זעלבע ר צי_י ט ,װא ם ך פארטי ע 
ארעםטאנט ן אי ז געגאנגע ן מיט ן טראנספאר ט צופום , אי ז װעװ ע גאלדענ ־ 
פעל ד געפאר ן באקװע ם אי ן א פאעטאן , װ י א ן עכטע ר פריץ . 


ת — קולטור־ליג ע 

פונק ט װ י ד י צױניםט ן האב ן געװאל ט באהערט ן ד י ױדיש ע גאם , מיט ן 
פארשפרײט ן ד י העברעןש ע שפראך , אזו י אוי ך האב ן געקעמפ ט ד י ױדי ־ 
שיםט ן — צ ו פארשפרײט ן ד י יידיש ע שפראך . 

ד י ״קולטור־ליג ע הא ט פארװאלטע ט מי ט אל ע קולטור ־ או ן דער ־ 
צןונגם־אנשטאלטן , טי ט א ״לינקער ״ טענדענץ . ע ס זענע ן געגרינדע ט 
געװאר ן : א פאלקסשולע , קינדער־גערטנער , א פאלקם־ביבליאטעק , בא ־ 
ראכאװ־אװנטקורםן , קלובן , א ן אפטײלונ ג פו ן ״טאז״־געזעלשאפט , א 
םפארטםעקציע , כא ר או ן אנדערע . 

ד י מע ר באקאנט ע טוע ר פו ן ״קולטור־ליגע ״ זענע ן געװע ן : ד״ ר ױם ף 
ראזענשטרא ם (פארזיצער) , זי_י ן פרו י ענ י שולװאג , ד״ ר שמוא ל טאלפץ , 
חנ ה שפילבערג , ד״ ר שמעו ן צװײמא ן או ן אנדערע . 


ו . — אמעריקאנע ר הילפם־קאמיטע ט (״דזשאינט״ ) 

באל ד נא ך דע ר ערשטע ר װעלט־מלחמ ה הא ט זי ך געשאפ ן דע ר אמע ־ 
ריקאנע ר הילפס־קאמיטעט , אוי ך צ ו שטיצ ן ד י געליטענ ע ױד ן או ן פליטים . 
אחו ץ ד י ארעמ ע שיכט ן װא ם זענע ן געװע ן צװיש ן ד י תושבים , זענע ן צו ־ 
געקומע ן ני_י ע אײנװוינער , ױד ן אנטלאפענ ע פו ן פארשידענ ע שטע ט או ן 
שטעטלעך , איבע ר דע ם קרי ג או ן פאגראמען . ז ײ האב ן אי ן אםטר ע געפו ־ 
נע ן זײע ר מקום־מנוח ה — אוי ך א װי_ילע . 

ד י הילף , װא ם דע ר קאמיטע ט הא ט געגעב ן אי ז געװע ן א מא ל א 
קאנםטרוקטױו ע און י א מא ל םת ם א שטיצע . װעמע ן מע ן הא ט געהאלפ ז 
מי ט א נײמאשין , װעמע ן מי ט אנדער ע פארכגעצױגן . אוי ך אי ז צעטײל ט 


210 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געגלי ט 


געװאר ן פא ר ד י ארעמ ע מאס ן ד י אנגעקומענ ע פו ן עמעריק ע שפײז־פרא ־ 
דוקטן , םפעציעל , קאנדענםירט ע פלײשן , קלײדע ר או ן שיך . 

אי ן דע ם דאזיק ן הילפם־קאמיטע ט האב ן מיטגעארבעט : הר ב ױם ף 
װערטהײם , לײ ב שפילבערג , זלמ ן גערשפעלד , לײבי ש ביבער , שלמ ה קא ־ 
טעדאגט , זונדער , הערש ל ראבינאװיט ש או ן אגדערע . 

דע ר פארװאלטע ר פו ן קאמיטע ט אי ז געװע ן אליה ו לערנער , א טיכ ־ 
טיקע ר עםקן , װעלכע ר אי ז באשטימ ט געװאר ן אויפ ן פאםטן , פו ן הויפט ־ 
קאמיטעט . 


?.-בית־יתומי ם 

זײע ר א שײ ן קאפיט ל אי ן שטאט , הא ט פארנומע ן ד י טעטיקײ ט פו ן 
יתומים־פארזארגונג . טיכטיק ע טוע ר האב ן אנטײ ל געגומע ן אי ן דע ר 
יתומים־קאמיםיע , װעלכ ע האב ן אכטוג ג געגעבן , א ז ד י באהאגדלוג ג פא ר 
ד י יתומי ם זא ל זי_י ן אי ן פול ן זינע ן — א ױדיש־הומאניטארע . םי_ י ד י דער ־ 
נערונג , םי_ י ד י דערציונג , אדע ר םאניטאר ע טײ ל אי ז געװע ן גו ט ארגאגי ־ 
זיר ט או ן פערפעקציאנירט . 

ניש ט קוקגדי ק אוי ך דעם , װא ם ד י אויםהאלטונ ג פו ן יתומים־הוי ז 
אי ן אםטר ע אי ז געװע ן אפהענגי ק פו ן דע ר אלגעמײנע ר יתומים־פארזאר ־ 
גונ ג אי ן ד י ״קרעםן״ , װעלב ע צעגטראל־ארגאגיזאצי ע הא ט זי ך געפונע ן 
אי ן ראװנע , הא ט דא ך ניש ט געםטױע ט ד י באקומעג ע םובסידי ע פא ר אל ע 
היצטרכות ן פו ן דע ר דאזיקע ר אינםטיטוציע . 

ע ם אי ז דעריבע ר צוגעצויג ן געװאר ן צ ו דע ר ארבעט , א רײ ע כלל ־ 
טוער , װעלכ ע האב ן מיטגעהאלפן , א ז ד י יתומים־פארזארגונ ג אי ן שטא ט 
זא ל פארנעמע ן א בכבודדיק ע פאזיציע . 

װעג ן דע ר דאזיקע ר אקטואציע , שרײב ט אהרו ן איכי ט אי ן ״יזכו ר 
בולעטין״ , פו ן אםטראגע ר לאנדםלױט־פאראײן , ארגענטינע , פו ן יא ר 
1952 : 

דע ר דאקטא ר בערנאר ד קא ן הא ט צוגעבוי ט אוי ך זי_י ן 

אײגענע ם חשבו ן א געבױד ע פא ר דע ם בי ת יתומים , אויפ ן נאמע ן 
פו ן זי_ינ ע פארשטארבענ ע עלטערן . זי_י ן שװעםטערקינ ד םאפי ע 
פרישבער ג איז , אי ן יענ ע צי_יטן , געװע ן פרעזידענטי ן פו ן יתומים־קא ־ 
מיטעט . ד י דאזיק ע פרו י הא ט אװעקגעגעב ן פי ל מ י או ן ארבעט . 

דור ך אי ר אקטואצי ע אי ז אױנגעארדנ ט געװאר ן א מאדיםטין־שו ל 


211 



מיכ ל גרינע ם 


פא ר מײדלעך . יתומי ם װא ם האב ן געהא ט 8 נײגונ ג צ ו באשטימ ־ 

ט ע פראפעםיעם , אי ז ז ײ געגעב ן געװאר ן ד י מעגלעכקײ ט זי ך צ ו 

לערנע ן : שלאםער ײ דרוקערג י או ן אנדערע״ . 

ד י פעדאגאגיש ע דערצןונ ג אי ז געװע ן א מוםטערהאפטע . ע ם זענע ן 
געװע ן פרעבעליםטינם , לערער ם או ן לערערינם . װע ן מש ה טאלפי ן הא ט 
פארלאז ט ד י רעגירונגם-שול , אל ם פענסיאנירטע ר לערער , הא ט ע ר זי ך 
פרײװילי ק אפגעגעב ן מי ט דערצןונ ג אי ן יתומים־הויז , װו • ע ר הא ט 
פארגעזעצ ט זיי ן פעדאגאגיש ע טעטיקײ ט מי ט ליב ע או ן דערפאלג . זיינ ע 
פעוקײט ן אי ן דערצױנ ג האב ן געשלאג ן טיפ ע װארצלען . 

דע ר לערע ר טאלפי ן הא ט זיכע ר פארדינ ט אנערקענונ ג פא ר זײנ ע 
פאטערלעכ ע געפילן , װא ם ע ר האט , דא ם רעש ט פו ן זי_י ן לעבן , געװיד ־ 
מע ט אי ן דע ם חינו ך פו ן קינדער־יתומים . 

אוי ך ד י פרו י פרישבער ג הא ט געהא ט פארדינםט ן מי ט אי ר מוטער ־ 

לעכ ן אויפזיכ ט איבע ר ד י יתומים , בי_ י װעמע ן ז י אי ז געװע ן אײנגעבאק ן 
אי ן הארצן . יעדע ם יאר , צ ו דע ם געבורטסטא ג פו ן דע ר פרישבער ג פלעג ן 
ז ײ — ד י יתומי ם — ברענגע ן בלומע ן צ ו אי ר פרױואטע ר רעזידענץ , ו װ 
ז ײ זענע ן פארבליב ן צ ו פארברענגע ן א גאנצ ן טא ג מי ט זײע ר ״צװײ ־ 
טע ר מוטער״ . 

צװיש ן ד י ערשט ע כלל־טוער , װא ם האב ן אקטוץר ט אי ן דע ם דאזיק ן 
אנשטאלט , זענע ן געווע ן : קלמ ן פרענק ל (ערן־פרעזידענט) , חײ ם דאװיד ־ 
זאן , יעק ב פערלמוטער , חײק ע פינקלשטײן , גאלדין , רױו ע בוקימער , םא ־ 
ני ע לים־קאפלאן , קארמאזין , שולװאג , בערעשטױוקע , זוםמאן , הר ב װערט ־ 
הײם , מ . אבעלמאן , ד״ ר טאבאטשניק , ב . בראמניק , אםת ר אײזיפם , טאל ־ 
טשינםקי , שמוא ל (שטעלקע ) שרײער , לײ ב שפילבער ג או ן דע ר מחב ר 
פו ן בוך . ד י לעצט ע דרי_ י — האב ן נאכהע ר אקטוור ט אי ן צענטראל ע 
פו ן יתומים־פארזארגונ ג אי ן ראװנע , ו װ ז ײ האב ן פארנומע ן פאראנט ־ 
װארטלעכ ע אמטן . 

אי ן ד י לעצט ע יאר ן זענע ן צוגעקומע ן נײ ע אקטױו ע מיטהעלפער : 

מרי ם האלבערט , םאר א זוםמאן , חנ ה לודאמירםקי , חײק ע װידערמאן , 
מאני ע באראניק , װידרע , שר ה באנד , ליז א כץ , אפטײקער־ראבינע ר אב י 
רה ם שרײער , אברה ם דישעל , מענד ל נאטענזאן , שלמ ה קאצנבליט , זי_י ד 
— פידלער ם אײדעם , ױם ך ליכטיקמאן , שימח ה קרוי ט או ן אנדערע • 

ד י נעמע ן פו ן ד י דאזיק ע בויע ר או ן כלל־טוע ר האב ן פארדינ ט צ ' 

װער ן דערמאנ ט מי ט װירדע . 


212 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ח . — ביהור־חולי ם 

דע ר ביקור־חולים , אדע ר יידישע ר שפיטא ל הא ט זי ך געפונע ן אי ן 
א געגנ ט פו ן א קלענער ן געטומל . 

ד י פאװיליאגע ן פו ן דע ם דאזיק ן הײלאנשטאל ט האב ן זי ך געפונע ן 
אךין ן א גרוים ן שטח , ארומגערינגל ט מי ט פילצאליק ע בײמע ר או ן בלו ־ 
מען , אי ן װעלכ ן גארט ן ע ס פלעג ן שפאציר ן ד י קראנק ע אוין ז דע ר פרי ־ 
שע ר לופט , בי ז ז ײ זענע ן אינגאנצ ן געזונ ט געװארן . 

דע ר ביקור־חולי ם אי ן שטאט , װא ם ע ם הא ט געגריגדע ט דע ר גרוי ־ 

םע ר פילאנטרא פ משהק ע זוםמאן , הא ט געדינ ט דע ר ארעמע ר טײ ל בא ־ 
פעלקערונג . ד י קאנםולטאריע ם או ן ד י פאלאטן־םאלע ם פא ר אינטערניר ־ 
ט ע קראנק ע זענע ן געװע ן אנינגעארדנ ט מי ט געשמאק . 

ד י אויפפאםונ ג אוי ף ד י קראנק ע אי ז געװע ן א גוטע , ד י ספעציאליס ־ 
טן־דאקטוירי ם האב ן ארויםגעװיז ן א ן אײדעל ע באצװנ ג או ן ז ײ האב ן 
אכטונ ג געגעב ן א ז ד י קראנק ע זאל ן װער ן גו ט באהאנדלט . 

אזו י אוי ך אי ז געװע ן א ן ארגאניזירטע ר פערסאנא ל פו ן קראנקן ־ 
שװעםטע ר או ן באדינער . 

א בױ־אינםטיטוצי ע פו ן ביקור־חולי ם אי ז געװע ן דע ר אפטײק , װעל ־ 

כע ר הא ט ארויםגעגעב ן אל ע מיני ם רפואו ת פא ר ד י קראנקע . 

אי ן א ן אפגעזינדערט ן פלא ץ אי ן גארט ן הא ט זי ך קוי ם געלאז ט בא ־ 
מערק ן א בערגל , װא ם אי ז געװע ן באװאקם ן מי ט גראז . אונטע ר דע ם 
דאזיק ן בערג ל הא ט זי ך געפונע ן א קעלער , װא ם הא ט אויםגעזע ן װ י 
א הײל־באהעלטעניש , אי ן װעלכ ן ע ם הא ט זי ך געפונע ן א רעזער װ פו ן 
אי_יז , אי ן ד י זומע ר חדשי ם אי ז דא ם אי_י ז געװע ן א נויטװענדיקע ר הײל ־ 
פראדוק ט פאר ן שפיטאל . אוי ך הא ט מע ן ארויםגעגעב ן פארציע ם אי_י ז 
פא ר קראנקע , אויםע ר דע ם שפיטאל , פא ר װעלכע ם מע ן הא ט געטוז ט 
צושטעל ן א ״רעצעפים ״ (צעטל ) פו ן א דאקטע ר אדע ר פעלדשער . 

ד י חולאים , װא ס האב ן געליט ן אוי ך אומהײלבאר ע שלאפקײטן , זע ־ 

נע ז געװע ן אינטערניר ט אי ן א זײטיק ן פאװיליאן . דא ם דאזיק ע אפגע ־ 
גרענעצט ע װינק ל הא ט מע ן גערופ ן — ״דע ר הקדש״ . ד א האב ן זי ך אויפ ־ 
געהאלט ן ד י אומבאהאלפענ ע קראנק ע — אי ן א ן אבםאלוטע ר עלנטקײט . 

צװיש ן ד י דאקטוירי ם פו ן יידיש ן שפיטא ל זענע ן געװע ן : ד״ ר באט , 

ד״ ר זאסלאװסקי , ד״ ר קאטאװיטש . פו ן ד י פעלדשע ר זענע ן באקאנ ט ד י 


213 



מיב ל גרינע ם 


נעמע ן פו ן טשעכאנםק י או ן פעטרענקא . (דע ר לעצטע ר אי ז געכליב ן 
מי ט א שאנדפלע ק — אי ן דע ם ױדיש ן אומגליק) . שפיטאל־אדמיניםטרא ־ 
טא ר אי ז געװע ן בער ל טאלטשינםק י או ן אפטײק-פארװאלטע ר —ױא ל 
אװרעך . 


ם . - ״טאז ״ ־ געזעלשאפ ט 

אי ן יא ר 1922 אי ז געגרינדע ט געװאר ן ד י ״טאז״־געזעלשאפט , װעל ־ 

כ ע הא ט געהא ט ד י אויפגאב ע — אפצוהיט ן דא ם געזונ ט פו ן דע ר ױדי ־ 
שע ר באפעלקערונג . אי ן דע ם פראגרא ם פו ן דע ר דאזיקע ר קור־פונקצי ע 
אי ז געװע ן : באזוכ ן ד י הײמע ן פו ן ד י ארעמ ע מאם ן או ן זי ך פאראינטע ־ 
רעםיר ן אי ן זײע ר געזונט־אויםבעםערונג . ע ס אי ז געזארג ט געװאר ן פאר ן 
םאציאל ן מצ ב פו ן ד י ארעמע , װעמע ן מע ן הא ט ארויםגעהאלפ ן מי ט מע ־ 
דיצי ן או ן אוי ך מי ט שפױז־פראדוקטן . ע ס אי ז פעריאדי ש געגעב ן געװאר ן 
אינםטרוקציע ם פא ר דע ר באפעלקערונג , װעג ן היגיענ ע או ן דערנערונג . 

מי ט דע ר דאזיקע ר אינסטיטוצי ע האב ן אנגעפירט : דע ר דענטים ט 
ד״ ר ראזענשטראם , בער ל טאלטשינםקי , חײ ם פערקו ם או ן אנדערע . 


י . — מושב־זלןגי ם 

אי ן א געםל , וױי ט פו ן שטאט־ישוב , בשכנו ת מי ט נחו ם צוקערניקם ־ 
פאבריקל , הא ט זי ך געפונע ן א שטו ב װא ם הא ט באלאנג ט צ ו קהל . מע ן 
הא ט ז י גערופ ן — מושב־זקנים . אי ן דע ם הוי ז האב ן זי ך אויפגעהאלט ן 
עלנט ע מענע ר או ן פרויען , סי_ י באיארט ע או ן םי_ י ױנג ע מענטשן . ע ס 
האב ן זי ך איינגעקװארטיר ט אי ן דע ם דאזיק ן פלא ץ אלערל ײ טיפ ן או ן 
געשטאלטן . מע ן הא ט געקאנ ט טרעפן : א ן עבר־בטולדיקן , א ״חכם ״ 
פו ן דע ר הגדה , א מוי ד — א ״קלא ץ מי ט אויגן ״ או ן אוי ך א בעל־מום . 

אי ן דע ם קרי_י ז הא ט זי ך יעדע ר געלעב ט ״זי_י ן לעבן״ . װע ר ע ם הא ט 
זי ך מפרנ ם געװע ן דור ך ארבעט : האק ן האלץ , אפטראג ן א פעקל , גײ ן 
א גאנ ג או ן װאש ן װעש , או ן װע ר — דור ך בעטלער ײ 

אי ן אװנ ט האב ן זי ך אל ע געטראפ ן אי ן דע ם ״טקום־טיקלט״ , יע ־ 
דערע ר אוי ך זי_י ן געלעגער . קײ ן שלום־בי ת הא ט קײנמא ל בי_ י ז ײ ניש ט 
געװעלטיקט . קריגערייע ן או ן פעט ש זענע ן דארט ן געװע ן — א ן אפט ע 
דערשײנונג . 


214 


װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


יא . — ב י ל י ל ן ^ ל ) י ך (״דיע׳טאװע ״ קיך ) 

ד י הכנםת־אורחים־מיצװ ה הא ט אי ן שטא ט געהא ט א נאמען , שוי ן 
פו ן קדמוני ם אן . 

ד י זוםמאן־משפחה , ד י פילאנטראפ ן פו ן א ם ך װוילטעטיק ע אנ ־ 
שטאלטן , הא ט אוי ך אויםגעבוי ט א גרויס ן בנין , ניש ט װײ ט פו ן דע ם 
״קלײםטער־פלאץ״ , װעלכ ע הוי ז הא ט זי ך גערופ ן — ״ביליק ע קיר״ • 
דארט ן זענע ן געװע ן אײנגעארדנ ט באקװעמ ע קיכ ן או ן א זא ל פו ן גרוים ן 
פארנעם , מי ט לאנג ע טיש ן או ן בענק . ד י זוםמאנע ס האב ן אכטונ ג גע ־ 
געבן , א ז ד י באהאנדלונ ג זא ל זי_י ן א גוטע . 

א מינה ג אי ז געװע ן בי_ י ד י זוםמאנעם , װע ן עמעצע ר פו ן דע ר פא ־ 
מילי ע הא ט חתונ ה געמאכ ט א קינד , פלעג ן ז ײ פראװע ן א ן ״ארעמען ־ 
מאלצײט ״ אי ן דע ר דאזיקע ר ביליקע ר קיך . ע ם זענע ן צוגעגרײ ט געװע ן 
ד י בעםט ע מאכלי ם או ן משקאות . 

ד י משפחה־מיטגלידע ר פו ן ד י מעצענאט ן האב ן אלײ ן באדינ ט ד י 
ארעמ ע אורחים , געגעם ן צוזאמע ן מי ט אלע . קלעזמע ר האב ן צוגעשפיל ט 
או ן ד י ארעמע־לײ ט האב ן געטאנצ ט א ״פרײלעכם ״ מי ט ד י גבירים . 

דע ר דאזיקע ר ״ארעמער־מאלצײט ״ הא ט געדויער ט בי ז בין־השמ ־ 

שו ת או ן יעדע ר ארעמא ן אי ז אװעקגעגאנגע ן זאט־פרײלעכדי ק או ן מי ט 
א מטב ע אי ן קעשעני ע אויך . 

בי_ י דע ר דאזיקע ר משפח ה אי ז געװע ן אײנגעפירט , ב ײ א ״בר ־ 
מיצװה״־ױם־טו ב — צ ו צוגרייט ן א מאלצײ ט פא ר ד י תלמידי ם פו ן דע ר 
תלמוד־תורה , װעלכע ר לערן־אנשטאל ט אי ז געװע ן אונטע ר זײע ר אפוט ־ 
רופםות . 

דע ר מיטא ג אי ז געװע ן א פײערלעכער , אל ץ בהרחבה , או ן ד י קינ ־ 

דע ר האב ן זי ך משמ ח געװע ן מי ט מתנו ת או ן נאשערײען . 

ניש ט נא ר פא ר ארעמעלגי ט הא ט געדינ ט דע ר בנין . אזו י װ י ע ם 
אי ז געװע ן א גרויםע ר או ן באקװעמע ר זאל , מי ט קאפאציטע ט פא ר א 
ס ך מענטשן , פלעג ן ײד ן אפדינגע ן דע ם זא ל פא ר חתונו ת או ן אנדער ע 
פארװײלונגען . 

ד י דאזיק ע אינםטיטוצי ע — ״ד י ביליק ע קיך ״ — אי ז געװע ן שטאר ק 
פאפולע ר : קבצני ם האב ן געהא ט ו װ א זאט ן בים ן אפצועם ן או ן ױ ח 
האב ן געהא ט װו • צ ו פראװע ן שימחות . 


215 



מיכ ל גרינע ם 


ינ-לינת־הצד ק 

א אינםטיטוצי ע װא ם הא ט עקזיסטיר ט א ן רע ש או ן טומל , א ן םפע ־ 
ציעל ע פארװאלטונגען , א ן פירע ר או ן רעדל־פירע ר — אי ז געװע ן — 
״לינת־הצדק״ . דע ר ארדרע ם אי ז געװע ן — ״שמואלי ק שרגיבער ״ (גאב ־ 
מאן) . בי_ י אי ם הא ט זי ך געפונע ן דא ס צעט ל פו ן ד י יעניקע , װא ם האב ן 
זי ך פרײװילי ק אנגעבאט ן צ ו זיצ ן בי_ י א חולה , אדע ר נעכטיק ן ב ײ דע ם 
קראנק ן אי ן פא ל װע ן ע ם װע ט נײטי ק זי_ין . 

שמואלי ק שרײבע ר הא ט שוי ן אכטונ ג געגעבן , א ז ד י טורנע ם זאל ן 
זגי ן אי ן ארדענונג . װע ן מע ן הא ט אי ם מודי ע געװען , א ז דע ר או ן דע ר 
קראנקע ר דארן ת א שומר , הא ט ע ר — ש . שרייבע ר — באל ד צװוים ן 
געגעב ן אײנע ם פו ן ד י ײד ן װא ם זענע ן געװע ן פארצײבנ ט אינע ם צעט ל 
או ן יענע ר האט , א ן שו ם מניעות , פארנומע ן זי_י ן שמירה־פלא ץ ב ײ 
דע ם חולה . 

א געװים ע צא ל מעדיציניש ע ארטיקלע ן הא ט זי ך געפונע ן אי ן באזי ץ 
פו ן ״לינת־הצדק״־אנשטאל ט : גומענ ע בי_יטלען , שפריצערם , קאנעם , 
טערמאמעטער ם או ן אנדער ע חפצים , ניצלעכ ע פא ר א קראנקן , װא ם 
פלעג ן װער ן אויםגעבארג ט — אי ן א נויטפאל . 

אפיל ו אײנגעטאכט ם או ן פארשידענ ע םאק ן האב ן זי ך געפונע ן 
שטענדי ק אי ן רעזערװ , װא ם פרומ ע װײבע ר פלעג ן אנפרעגלען , או ן דער ־ 
מי ט דערקװיק ן ד י הערצע ר פו ן ד י ארעמ ע הולאים . 

ד י שטיל ע הומאניטאר ע ״לינת־הצדק ״ הא ט אי ן ד י מערםט ע פאל ן 
געלינדער ט ד י װײטאק ן פו ן ד י ארעמ ע ייד ן אי ן שטאט . 


יג-פאראײנע ן 

דע ר ״בונד ״ הא ט אנטװיקל ט ד י פראפעםיאנעל ע פאראײנע ן פו ן ד י 
ארבעטער־מאם ן אי ן שטאט . יעדע ר םינדיקא ט הא ט זי ך געשאפ ן זײ ן 
ארגאניזאצי ע או ן זי_ינ ע פירער . 

דע ר מע ר ארגאניזירטע ר כו ח פו ן אל ע — אי ז געװע ן דע ר נאדלפאך , 

מי ט א גרוים ע צא ל מיטגלידער . דע ר אנפירע ר פו ן ז ײ — מאט ל גארי ן — 
הא ט פארמאג ט ד י אטריבוט ן פו ן א פאלקם־לידער , צ ו װעמע ן ד י 
מאם ן האב ן געצויגן . 


216 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


זײע ר אנטװיקלונ ג הא ט זי ך ניש ט ב&גרענעצ ט מי ט בלויז ע קאמפ ן 
פא ר עקאנאמיש ע אויםבעםערונגען , נא ר אוי ך האב ן ז ײ אויםגעבילדע ט 
ד י ארבעטער־מאם ן אי ן םאציאל ן באוװםטזי״י ן או ן קולטורעל ע קענטע ־ 
נישן . 

פא ר ד י צװעקן , האב ן ד י פאראײנע ן געשאפ ן א ן אקטױו ע טעטיקײ ט 

פד ן קאנפערענצן , מיטינגען , קאנצערט ן או ן פארװגילונגען . ע ם זענע ן 
אוי ך געװע ן אװנט־קורם ן פא ר ארבעטער , פאלקס־שולן , א פאלקם־ביב ־ 
ליאטע ק או ן א ן ארגאניזירט ע ליבהאבער־טרופ ע פו ן פאלקם־טעאטער . 

אחו ץ ד י ארבעטער־ארגאניזאציע ם האב ן אוי ך עקזיםטיר ט קערפער ־ 
שאפט ן פו ן אנדער ע צוױיגן־טעטיקײטן . אוי ך זענע ן געװע ן ארגאניזיר ט : 
ד י קלײנהענדלער , האנטװערקער , בעלי־בתים , שכנים , םוחרי ם או ן בױ ־ 
רא־אנגעשטעלטע . 

יעד ע גרופ ע הא ט פארטײדיק ט איר ע אינטערעם ן או ן פרינציפן , 

בי_ י יעטװידע ר געלעגנהײט . 

דא ס קאלירפו ל יידיש ע לעב ן פו ן ד י פארשידענ ע םאציאל ע באװע ־ 
גונגע ן האב ן געגעב ן א ן אימפול ס אי ן דע ר ײדישע ר אינטעליגענץ_צװיש ן 
אל ע שיכט ן פו ן דע ר באפעלקערונג . 


יד . - בענ ק או ן קאאפעראםיװ ז 

א װיכטיקע ר פאקטא ר אי ן דע ר באלעבונ ג פו ן שטא ט זענע ן געװע ן 
ד י בענ ק או ן קאאפעראטױון . א דאנ ק ד י דאזיק ע פינאנץ־אינסטיטוציע ם 
הא ט ד י ױדיש ע באפעלקערונ ג געהא ט ד י מעגלעכקײ ט צ ו פארבעםער ן 
זײע ר עקאנאמיש ע לאגע . 

אי ן שטא ט האב ן זי ך געפוגע ן פאלגנד ע פינאנץ־אנשטאלט ן : מלו ־ 
כה־באנק , יידיש ע םוחרים־באנ ק — ״באנ ק קופיאצקי ״ האנדל ־ או ן ־אינ ־ 
דוםטריע־באנק , ײדיש ע קרעדי ט באנק , ״קאם א םטעפטשיקא״ , ״באנ ק 
לו־אװי ״ הא ט פרןע ר זי ך גערופ ן — שפא ר או ן לײ־קאםע , קאאפעראטױו ־ 
באנק , ״באנ ק םפאדזשיאלצי ״ או ן צװ ײ אוקראינע ר בענק . 

פי ל ײד ן זענע ן געהאלפ ן געװאר ן אי ן זײער ע מיםחרי ם או ן אינדוס ־ 
טריעל ע אונטערנעמונגע ן דור ך ד י דאזיק ע קרעדיט־אינםטיטוציעם . 


217 



מיכ ל גרינע ם 


טו . — ױדישע ר אינטעלינענמן־קלו ב 

ד י קולטור־טוערי ן או ן לערערי ן — ענ י ראזענשטרא ם הא ט געשאפ ן 
אי ן שטא ט א יידיש ן קלו ב פא ר קולטורעל ע צװעקן , אויםע ר ד י ראמע ן 
פו ן ד י פאליטיש ע ארגאניזאציעם . 

אי ן דע ם פלא ץ הא ט ד י אםטראגע ר ױגנ ט געפונע ן א װארע ם קול ־ 
טור־װינקל , ו װ מע ן הא ט פארבראכ ט חברלעך . אי ן דע ם דאזיק ן קלו ב 
פלעג ן פארקומע ן רעפעראט ן פו ן ױדיש ע געשיכט ע או ן ליטעראטור . 

אי ן ד י ױם־טוב־טע ג אי ז דארט ן געװע ן א ן אמתע ר פארגעניג ן צ ו 
פארברענגע ן — אי ן א ן אטמאםפע ר פו ן יידיש ן נאציאנאל ן כאראקטער . 

א . װאלדמא ן דערצײלט : 

״ . . . ד י פאליאק ן זענע ן געװע ן אײפערזיכטי ק אוי ך דע ם ױדיש ן 
קלוב . ניש ט קוקנדי ק אוין ז זײע ר אנטיםעמטיש ן םענטימענט , האב ן 
ד י העכער ע אפיצירן , פויליש ע לערע ר או ן באאטטע , ניש ט געקאנ ט 
בױשטיי ן דע ם יצר־הר ע או ן ז ײ האב ן װיזיטיר ט דע ם ״קלו ב אינטע ־ 
לעגענצ ױ זשידױוסקעי״ . 

דע ר פארװע ר פו ן דע ר מאכ ט — ״פא ר אפיציר ן אי ז פארבאט ן צ ו 
באזוכ ן דע ם ױדיש ן קלוב ״ — אי ז ניש ט אויםגעפיר ט געװאר ן . . . 

ד י אסטראגע ר אינטעליגענ ץ הא ט געהא ט מי ט װא ם צ ו שטאלצירן . 


218 



15 . — דערצװנגם־אנשטאלט ן 


חדרי ם או ן שרייבער־אקאדעמיע ם 
תלמוד־תור ה 
יידיש ע רעגירונגם־שול ע 
ישיכו ת 


פאלקס־שול ע 

תרבות־שול ן 




א . — חדרי ם אר ן שרײבער־׳אקאדעמיע ם 

נא ך אי ן דע ר בלוענדע ר צײ ט פצר ן ױתטום , װע ן תור ה לערנע ן 
הא ט געשלאג ן װארצלע ן פאר ן קױם־האומה , אי ז ד י שטא ט ״אםטרע ״ גע ־ 
װע ן פארשמ ט פא ר א בילדונגם־צענטע ר מי ט ד י גרוים ע ישיבות , פו ן 
װעלכ ע ע ס זענע ן ארויםגעקומע ן בארימט ע תלמודיסט ן או ן גאונים . 

א ני_י ע ריכטונ ג אינע ם לעב ן הא ט זי ך אויםגעפורעמ ט נא ך פוילנ ם 
צעטײלוגג . דע ר רבנישע ר אױנפלו ם אי ז געװאר ן װא ם א מא ל קלענער , 
לומדי ם זענע ן פארבליב ן אל ץ װײניקער . 

מיט ן סאציאל ן גאנ ג הא ט זי ך אוי ך געביט ן דע ר סד ר אי ן דע ם חינוך . 

פונדעסטװעגן , אי ז ניש ט געװע ן אי ן שטא ט קײ ן אײ ן ייד , װא ם זא ל 
ניש ט געװע ן קענע ן עברי . ע ס האב ן עקזיםטיר ט פי ל פרױואט ע חדרים , 
מי ט דרדקי־מלמדים , חומש־מלמדי ם או ן גמרא־מלמדים , בי_ י װעמע ן ײדי ־ 
ש ע קינדער , א ן אויםנאם , האב ן געמוז ט לערנען . 

ב ײ ד י דרדקי־מלמדי ם זענע ן געװע ן בעלפערס , ד י אזו י גערופענ ע 
״עקםפעדיטארן״ , װעלכ ע פלעג ן טראג ן ד י קינדערלע ך אוי ך זײער ע פלײ ־ 
צע ם — ז ײ עקםפעדיר ט אי ן חד ר ארײן . אי ן ד י חדשי ם פו ן שלעכט ן װע ־ 
טער , װע ן ד י בלאטע ם זענע ן זומפי ק געװען , האב ן ד י בעלפער ם געהא ט 
א שװע ר שטיק ל ארבע ט — צ ו שפרינגע ן מי ט דע ר קינדער־מש א אוי ך 
זי ך — איבע ר ד י אויםגעלײגט ע שטיינער . ניש ט שטענדי ק פלעג ט גע ־ 
ראט ן דא ם שפרינגען . טײלמא ל האב ן ז ײ זי ך געטובל ט אי ן ד י טיפ ע 
נלאטע ם או ן מי ט פארברודיקט ע בגדי ם האב ן ז ײ זי ך קוי ם דערשלעפ ט 
אי ן חדר , מי ט זײער ע ״אלך־ביתניקעם״ . 

פאראלע ל מי ט ד י חדרי ם האב ן אוי ך עקזיםטיר ט ספעציעל ע קורם ן 
פו ן לערנע ן שרײב ן א יידי ש ברױו ל או ן אוי ך אי ן אויםנאם־פאלן , קענע ן 
אנשרניב ן א רוםיש ן אדרעם . 

אזעלכ ע שרײבער ם אי ן שטא ט זענע ן געװען : שמואליק , אהרון ־ 

לײ ב או ן לײזער־יאםי . זײער ע אקאדעמיע ס זענע ן געװע ן פא ר הארע ־ 
פאשנ ע לייט , װעלכ ע זענע ן ניש ט געװע ן אימשטאנ ד אויםצוהאלט ן זײע ־ 


221 



מיכ ל גריגע ם 


ר ע קינדע ר ב א לערער ם מי ט לענגער ע טערמינע ן לערנען . אי ן אײניק ע 
פאל ן זענע ן דא ם געװע ן דערװאקסענע , װעלכ ע האב ן שוי ן געהא ט אוין ז 
זי ך דע ם עול־פרנםה . 

פא ר געמישט ע גרופע ם דערװאקםענ ע יינגלע ך מי ט מײדלעך , אי ז 
געלערנ ט געװאר ן אי ן ד י פארטאג-שעהן , ב ײ דע ר שײ ן פו ן א לאמ פ 
או ן פא ר ד י מע ר ױנגער ע — אי ן ד י פרימארגן־שעהן . 

דע ר פראגרא ם פונע ם לערנע ן אי ז געװען : שרײב ן אוי ך קרײן , 

דא ם הײםט , דע ר שרײבע ר הא ט מי ט א בלנופעדע ר אויםגעשריב ן ד י 
אותױת , נא ך װעלכ ן קרי ץ ד י תלמידי ם האב ן געשריב ן מי ט טינט ; ד י 
צװײט ע שטופ ע פו ן דע ם לערנע ן אי ז געװען : שורה־גריסלע ך או ן צו ש 
לעצ ט איבערשרנלב ן ברױ ו פו ן א געדרוקט ן ברױונשטעלער . 


ב . — תלמרד־תור ה 

דע ר ארגאניזירטע ר לערנאנשטאל ט אי ז געװע ן ד י ״תלמוד־תורה״ . 

דע ם דאזיק ן מום ד הא ט אויםגעבוי ט קלמ ן פרענקל ם פרו י — בײלק ע — 
ד י טאכטע ר פו ן באוװםט ן אםטרע ר מאגנאט , זלמן־אפרי ם זוםמאן . 

ד י דאזיק ע אלט ע אינםטיטוציע , מי ט אי ר אינהאל ט פו ן מעלו ת או ן 
חסרונות , הא ט געהא ט א ן אנזע ן אי ן שטאט . דע ר אויםערלעכע ר אויס ־ 
זע ן הא ט געמאכ ט א גוט ן אגינדרוק , ד י בוי־קאנםטרוקצי ע אי ז געװע ן 
א פעםטע , מי ט רחבותדיק ע ליכטיק ע לערן־צימערן , ארומגערינגל ט מי ט 
שאטן־בײמער . אי ן אײ ן די ט פו ן בני ן הא ט באציר ט א גרויםע ר גארט ן 
או ן פו ן דע ר צװײטע ר זי_יט , הא ט א פרננ־ברײ ט פלא ץ געדינ ט פאר ן 
שול־הײך , ו װ ד י קינדע ר האב ן געהא ט מעגלעכקײט ן א הולי ע צ ו טא ן 
או ן האב ן א חײ־שעה . אי ן זײער ע פארשידענ ע שפילערײע ן האב ן ד י קינ ־ 
דער , זומער־צײט , זי ך געװאלגער ט אוי ך דע ר הוילע ר ער ד או ן או ט 
װינטע ר — אי ז דע ר בעםטע ר םפאר ט געװע ן בי_ י ז ײ — זי ך װארפ ן מי ט 
״סניעזשקעם ״ (שנײקנוילן) . 

ד י זוםמאן־פאמילי ע הא ט אויםגעהאלט ן ד י ת״ ת מיט ן גאנצ ן בו ־ 
דזשעט , אוי ך הא ט ז י געהא ט ד י גאנצ ע השגח ה איבע ר דע ם לימודים ־ 
פראגראם , װא ם הא ט געטראג ן א רעליגיעז ן כאראקטער . 

װע ן אימיצע ר פו ן ד י זוםמאנע ם אי ז אראפגעקומע ן אי ן לערנאנ ־ 
שטאל ט מי ט א װיזיט , אי ז דא ם געװע ן א ן אויםערגעװײנלעכ ע דערשײ ־ 


222 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


נונג . םע ן הא ט דע ם גאם ט אויפגענומע ן טי ט גרוי ס כבו ד אוין ש א פייער ־ 
לעכ ן אויפן . פו ן אז א װיזי ט האב ן שוי ן ד י ארעמ ע תלמידי ם געהא ט א 
״גוטנטאג״ . װע ר ע ם הא ט באקומע ן א גארניטערל , װע ר — א פא ר שי ך 
או ן װע ר — גלא ט א קני פ אי ן בעקל . 

אי ן ת״ ת האב ן געלערנ ט א פא ר הונדער ט קינדער , פו ן ד י םאמ ע 
ארעמסט ע שיכט ן פו ן דע ר באפעלקערונג . ד י עלטער ן האב ן ניש ט געהא ט 
ד י מעגלעכקײ ט צ ו צאל ן שכר־לימו ד דע ם מלמ ד פו ן א פרױואט ן חדר , 
אדע ר ע ם זענע ן גא ר געװע ן קינדער , גאנצע , אדע ר האלב ע יתומים . אי ן 
זײער ע הײמע ן האב ן ז ײ געליט ן דחקו ת או ן ארעמקײט , א פועל־ױצ א 
— פו ן שװער ע קעפלע ך צו ם לערנען . 

דע ר שטײגע ר אי ז געװען , א ז אי ן ת״ ת האב ן קינדע ר געלערנ ט בי ז 
דע ר בר־מיצװה . טײלמא ל זענע ן ז ײ אװעקגערים ן געװאר ן פונע ם לימוד , 
נא ך פא ר ד י דרי_יצ ן יארעלטער . דא ם זענע ן געװע ן קינדע ר צ ו װעמע ן 
ד י ״תורה ״ הא ט זי ך ניש ט צוגעקלעפט , אדע ר אזעלכע , װא ם האב ן בא ־ 
דארפ ט זארג ן פא ר זײע ר אײגענע ר עקזיםטענץ , פאר ן טאג־חױנה . 

אי ן דע ם דאזיק ן תורה־אינםטיטו ט האב ן ד י תלמידי ם געהא ט א 
ספעציעל ן ״צונאמען״ . מע ן הא ט ז ײ גערופ ן ״תלמוד־תורה־קלעצלעך ״ 

פונדעםטװעג ן זענע ן געװע ן קינדע ר — אויםנאמען . צװיש ן ד י שי ־ 

לע ר זענע ן געװע ן אזעלכ ע װא ם פלעג ן זי ך אויםצײכענע ן אינע ם לערנען . 
צװיש ן ז ײ זענע ן טײלמאל , אויםגעװאקם ן עילוײם , באגאבט ע קענער ׳ 
מי ט װעמע ן ד י שטא ט הא ט געקלונגען . 

צולי ב אזעלכ ע קינדער־יחידי ם פלעג ט אפ ט מא ל פארקומע ן מחלו ־ 

קו ת צװיש ן ד י דערצוער־פעדאגאגן . יעדע ר פו ן ז ײ הא ט געװאל ט זגי ן 
דע ר פרױוילעגירטע ר מדרי ך פו ן אזעלכ ע געראטענ ע קינדער , אדע ר גא ר 
ז ײ צוגרײט ן צ ו א העכער ן שטודױם . אל ע זענע ן געװע ן פאראינטערע ־ 
סיר ט אי ן דע ם צוקונפטיק ן דערפאל ג פו ן א װױלקענער , א תוש ב פו ן 
שטאט . 

איבער ן לימו ד אי ן דע ר תלמוד־תור ה האב ן ד י זוםמאנע ם באשטיט ט 
א משגיח , דע ם גרוים ן למד ן — מענד ל ביבע ר — װעלכע ר הא ט גו ט 
אבטונ ג געגעבן , א ז ד י קינדע ר זאל ן לערנען . 

דע ר פראגרא ם פו ן לימו ד אי ז געװע ן : םידור , חומש , פסוק , לשון ־ 

קוד ש מי ט דיקדוק . ד י צי_י ט פונע ם לערנע ן אי ז געװע ן אי ן ד י פרימארגן ־ 
שעהן . נא ך מיטא ג הא ט מע ן געלערנ ט שרײב ן ד י לאנדעם־שפראך , רו ־ 
סיש , אדע ר פוילי ש או ן אוי ך חשבענען . 


223 



מיכ ל גרינע ם 


אי ן װינטער־םעזא ן זענע ן געװע ן אװנט־קורם ן פא ר תלמידים , װא ס 
האב ן שוי ן געלערנ ט עטװא ם העכער ם פו ן חומש . דא ם זענע ן געװע ן ד י 
זעלב ע שילע ר פו ן ד י פרימארגן־טורנעם . 

אי ן יענע ר עפאכ ע פו ן רעליגיעזע ר בילדונ ג אי ן שטאט , האב ן גע ־ 

קאנ ט זי_י ן שול־דערציער , מלמדי ם פו ן דע ם אמאליק ן שטײגער־לעבן . 
אזעלכע ר אי ז געװען , למשל , לײ ב מיאקיטער , א ײ ד מי ט א לאנגע ר 
באר ד או ן מי ט א טלית־קטן . 

לײ ב מיאקיטע ר אי ז געװע ן א מלמד , װא ם הא ט שטענדי ק ארײנגע ־ 

קוק ט אי ן א ספר . ע ר הא ט קײנמא ל ניש ט געװאל ט איבעררײם ן ד י כװנ ה 
איגע ם לערנען , כד י א קו ק צ ו געבן , װא ס זי_ינ ע תלמידי ם טוען . 

דערפא ר טאקע , הא ט שוי ן א קונד ם אויםגעפונע ן א ן המצאה, , א ז 
מע ן זא ל א נאכ ט ניש ט לערנען . אויף ז קאטאװעם , אי ז דע ם תלמי ד פלוצי ם 
א ן אוי ג קאלי ע געװאר ן און , א ז דא ם אוי ג זא ל צורי ק זעענדי ק װערן , 
דאר ף מע ן דא ך לוי ט א באקאנטע ר סגולה , אויםשפײע ן דר ײ מאל , ארויף ־ 
או ן ־אראפ . דע ר בחור ל הא ט שוי ן אזו י אויםגעפלאנעװע ט — צ ו שפײע ן 
גליי ך צו ם הענגלאמפ , א ז דא ם גלעז ל זא ל טראםקען . 

אי ן דע ר פינצטע ר קא ן מע ן דא ך ניש ט לערנען , או ן בי ז מע ן װע ט 
שיק ן קויפ ן א ני_ י גלעזל , װע ט שוין , במילא , זײ ן צ ו שפעט . 

לײ ב מיאקטיע ר הא ט קײ ן אנדע ר בריר ה ניש ט געהאט . ע ר הא ט צע ־ 

לאז ט זי_י ן חדר . 


איציק־לײ ב םטאראז ש (װעכטער ) הא ט געהא ט גענו ג אויסצו ־ 
שטײ ן פו ן ד י ״ת״ת־קלעצלעך ״ ז ײ פלעג ן אי ם דערגײ ן ד י יאר ן מי ט 
שפיצלעך . ד י גרעםט ע נקמ ה זײנ ע אי ז געװען , װע ן מע ן פלעג ט עמעצ ן 
באשטראפ ן או ן ארי_ינזעצ ן אי ן קארצער , הינטע ר ד י גראטעם . דא ם אי ז 
געװע ן א פארמאכ ט קעמער ל אונטע ר ד י טרעפ , ו װ איציק־לײ ב הא ט 
אנגעקליב ן מיםט , צעבראכענ ע בענקלע ך או ן שמו ת פו ן אלט ע צעריםענ ע 
םידורי ם או ן חימושים , א מקום־מיקל ט פא ר ד י מײז . 

דע ר װא ם הא ט באדארפ ט אפקומע ן אי ן קארצע ר א ן עם ן בי ז שטא ק 
נאכט , פלעג ט שפרינגע ן פו ן דע ר הויט . ד י חרפ ה װא ם ע ר װע ט דארפ ן 
לי_יד ן פא ר זי_ינ ע אײגענ ע הא ט אי ן אי ם געשטורעמט . ד י פרײ ע באווע ־ 
גונ ג פו ן ד י מי_י ז פא ר זי_ינ ע אויגן , הא ט אי ן אי ם אנגעצונד ן א רעװאלו ־ 
ציאנער ן גי_יםט . 

ע ם פלעג ט זי ך טרעפן , מי ט דע ר היל ף פו ן זײטיק ע חברים , פלעג ט 


224 



מש ה טאלפי ן 



5 ערע ר או ז דערצוע ר פו ז אײניק ע 
דורו ת אי ז ׳עטאט . 


דע ר פרעזידױ ם פו ן ״קרן־קימת ״ — 21/1920 


?ײ ב ינופילבערג , חנ ה דע ר מחב ר או ן רח ל פרײלעד . 





קר ן תל־ח י 



ע ס שםײען : אבראש א אבעלמאז , ראוב ן טוכבינדע ר או ז מאם י סימעס . 
ע ס זיצז : מאס י סאראקא , בוז י חסי ד או ז אהרו ז איכט . 


225 







שארית־הפליט ה או ן מינכע ן 



פו ז רעכם ס — אי ז פאדער־רײע : יאבלינסק י (אמעריקע) , מאס י סאראק א (קאנאדא) , שמוא?י ק 
יסטערנבער ג (אמעריקע) , מענד ^ סיראװע ר (ייטרא?) , לײזע ר יודאמירסק י (ישרא?) / םיאט א 
רעשטיטי ק (ייטראל) , מוס י גרײנימ ס (אמעריקע) . הינטז : איסא ק גאיזדענבער ג (ישרא 5 ) , פײס י 
פינקישטײ ז (ישראל) , אברה ם גיטמא ז (ישראל) , מול י װישניװעצק י (ישדאל ) או ז ?ייזע ר 

טײטעלבוים־קאפײק א (ישרא?) . 











ןן י 

1 



פו ן רעכט ס — ערשט ע רײע : מיכ ל מוסמאן , גאריניטטײז , 


קארטשיק , בוקימע ר או ז 
גיטמאז , ד״ ר פרעסמאז , 


שר ה גרינבערג . צװײט ע רײע : 
װעםלער , טאבאטשני ק או ז דרוקער . דריט ע ו 


זיס ^ פערעלים־אײזעז , בערגער , 
גאלצמאז , 2 טע ר אומבאקאנמ , 
ײע : ד י פערט ע 




קעצלע ה -'־ ׳ 
פופ ע י ' 

_ _ ךאצ י 


226 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געגלי ט 


דע ר פארםישפטע ר באקומע ן אײניק ע טכשירי ם : א זאםטע פ (גראב ־ 
אייזן) , א העקל , מי ט װעלכ ע געצי_יג ן ע ר הא ט אונטערגעגראב ן דע ם קאר ־ 
צער , אדע ר אויםגעבויג ן ד י אײזערנ ע גראטעם . 

דור ך ד י דאזיק ע שפאלט ן פלעג ט ע ר זי ך דורכקװעטש ן או ן ארוים ־ 
געקומע ן אוי ך דע ר פרײע ר װעלט . 

אז א ״פארברעכער ״ הא ט זי ך שוי ן מע ר גיש ט אומגעקער ט אי ן ת״ת . 

מי ט דע ר צי_י ט הא ט זי ך אוי ך געביט ן דע ר שולװעז ן אי ן שטאט . 
שטופנװײ ז זענע ן ארויםגערוק ט געװאר ן רעגלאמענטירט ע מעטאד ן אי ן 
ב״לדונג . ד י רעגירונ ג הא ט געפאדערט , א ז ד י דערצןע ר מוז ן האב ן אלײ ן 
דורכגעמאכ ט עלעמענטאר ע לאנד־שטודױ ם או ן באזיצ ן א פעדאגאגיש ן 
םטאזש . א ן א לערער־דיפלא ם הא ט מע ן ניש ט געטאר ט פארנעמע ן שטע ־ 
לע ם אי ן אנערקענט ן דערצןונגם־אנשטאל ט — ד י תלמוד־תורה . 

איבע ר דע ר דאזיקע ר גזרה , װא ם הא ט געטראפן , בער ך אי ן יא ר 
1910 — אי ז געװאר ן א בהל ה צװיש ן ד י לערע ר או ן מלמדים . קײ ן צוגע ־ 
גרײט ע דיפלאמירט ע אםפיראנט ן צ ו פארנעמע ן זי ך מי ט לערער ײ — 
זענע ן ניש ט געװע ן בנימצ א אי ן שטאט . 

ד י תלמוד־תור ה הא ט געפוםטעװע ט א שטי ק צי_יט . ע ם אי ז קוי ם 
געבליב ן אײן־און־אײנציקע ר לערע ר — מש ה שולװא ג — מי ט א דער ־ 
לויבעני ש פו ן דע ר רעגירונ ג צ ו פראקטיציר ן זי_י ן פאך . 

מש ה שולװאג , א ײ ד אי ן ד י יארן , אי ז געװע ן א פעדאגא ג אי ן פול ן 
זינע ן פו ן װארט . ע ר הא ט שוי ן געהא ט דורכגעמאכ ט א ן העכער ע ביל ־ 
דונג . ע ר אי ז געװע ן ארײנגעדרונגע ן אי ן תנ״ ך או ן דיקדוק . זי_י ן גאנצ ן 
װעז ן הא ט ע ר אװעקגעגעב ן אינע ם לערנען . זי_ינ ע תלמידי ם האבן , דור ך 
זי_י ן פעדאגאגיש ן אויפזיכ ט דערגרײכ ט א גרוים ן פארשרי ט אינע ם 
שטודױם . 

איבע ר דע ר דיפלאמען־גזרה , זענע ן א ס ך קינדע ר געבליב ן פרי_ י פו ן 
לערנען . ײד ן האב ן געהא ט עגמת־נפ ש דערפון , בי ז ז ײ האב ן באשלאם ן 
צ ו שיק ן ד י קינדע ר א ן א קנעלונ ג — צ ו ד י אפגעזאגט ע מלמדי ם אי ן 
זײער ע פרױואט ע הײזע ר — פארצוזעצ ן דא ם לערנען . 

דע ר דאזיקע ר חינוך-גאנ ג אי ז געװע ן זײע ר א שװערער , מע ן הא ט 
באדארפ ט זי ך היט ן פא ר זשאנדארמעריע , א ז ז ײ זאל ן ניש ט אויפדעק ן 
ד י אוסלעגאל ע חדרים , מע ן פלעג ט לערנע ן ב ײ אראפגעלאזט ע פארהאנ ־ 
גע ז איבע ר ד י פענצטער . 

ערש ט ד א האב ן ד י תלטידי ם דערפיל ט דע ם טע ם פו ן לערנען . א 


227 



מיכ ל גרינע ם 


גאנצ ן טאג , א ן איבעררײס , האב ן ז ײ געמוז ט אפזיצ ן אי ן ד י ענג ע צי ־ 
מערן , אונטע ר דע ם בײז ן קאנטשי ק פו ן זײער ע תורה־מדריכי ם — ד י 
רבײם . 

שתדלני ם האב ן זי ך ארײנגעמיש ט או ן מע ן הא ט געפועל ט ב ײ דע ר 
מאכ ט צ ו רעהאביליטיר ן ד י ת״ ת מי ט א פא ר נײ ע לערער , װא ס האב ן 
שוי ן דורכגעמאכ ט א ן עקםטערן־קורם , בי ז אי ן א צי_יט , װע ן ע ס װעל ן שוי ן 
זי_י ן אי ן שטא ט דיפלאמירט ע לערער . 

דע ר מיטלקלא ם פו ן דע ר באפעלקערונ ג הא ט זי ך שוי ן באצויג ן מי ט 
א םקעפטישע ר באצױנ ג צ ו דע ר ת״ ת או ן צ ו דע ם לערנםיםטעם . 

קינדע ר פו ן נישט־פארמעגלעכ ע עלטער ן האב ן ניש ט געהא ט קײ ן 
חש ק צ ו לערנע ן אי ן דע ם דאזיק ן חד ר ; ז ײ האב ן אוי ך ניש ט געװאל ט 
זי ך חבר ן מי ט ״ת״ת־קלעצלעך״ . 

ד י עלטער ן האב ן זי ך געפונע ן אי ן א שװערע ר לאגע , וױי ל צ ו צאל ן 
א פרױואט ן מלמ ד זענע ן ז ײ ניש ט געװע ן בכוח . אי ן א שײנע ם טא ג אי ז 
באקאנ ט געװאר ן אי ן שטאט , א ז דע ר דאזיקע ר לערנאנשטאל ט רופ ט 
זי ך שוי ן טע ר ניש ט תלמוד־תורה , מע ן הא ט אי ם א נאמע ן געגעב ן — 
״תחכמוני״ . 

ד י דאזיק ע ענדערונ ג הא ט געגעב ן א געװים ן אימפולם . מע ן הא ט 
וױיטע ר געשיק ט קינדע ר אי ן דע ר מאדערניזירטע ר ת״ת , װא ם הא ט זי ך 
גערופ ן ״בית־ספ ר תחכמוני״ . 

ד י ני_י ע לערע ר האב ן ארנינגעבראכ ט א ני_י ע ריכטונ נ אי ן שול ־ 
פראגראם , מי ט אויםזיכט ן פו ן גרעםער ע דערגרײכונגע ן אינע ם חינוך . 

בי_ י יעד ן אפשלו ם פו ן לערניא ר פלעג ן פארקומע ן עקזאמענעם , אי ן 
דע ר אנװעזנהײ ט פו ן ד י לערער , מי ט מענד ל ביבע ר בראש , װעלכע ר הא ט 
געהא ט ד י םופערװיזי ע איבע ר דע ם רעליגיעז ן לימוד , ביז ן םו ף פו ן זײ ו 
לעבן • 

ד י תלמידי ם טי ט א ״שארפ ן קעפל ״ הא ט מע ן סטימוליר ט מי ט 
מתנות־אויסצײכענונגען . 

ג — ילדיש ע רעגירונגם״שול ע (יעװרײםקאי ע קאזיאנאי ע אוטשילישטשע ) 

נא ך אי ן ד י צי_יט ן פו ן דע ר צארישע ר מאכ ט זענע ן אי ן שטא ט געװע ן 
אנינגעפונדעװע ט מלוכהש ע בילדונגם־אנשטאלט ן מי ט א נאמען . ד י גים י 
נאזיע , ד י ״גאראדםקאי ע אוטשילישטשע ״ (שטאטשולע ) פא ר ץנגלע ו 


228 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


או ן ד י ״בראטםטװא ״ פא ר מײדלעך , זענע ן געװע ן ברײ ט אפ ן פא ר דע ר 
באפעלקערונ ג אחו ץ פאר.. . ײדן . 

ױדיש ע קינדע ר האב ן געמעג ט שטודיר ן אי ן גימנאזיע , לוי ט א פרא ־ 
צענט־נארמ ע או ן דא ס האב ן קוי ם דערגרײכ ט אײנצלנ ע פו ן רי_יכ ע פ?* ־ 
מיליע ם דור ך פארשידענ ע פראטעקציעם . 

או ן װײ ל מע ן הא ט גערודפ ט ד י ײד ן אויפ ן געבי ט פו ן דע ר אלגע ־ 
מײגע ר בילדוגג , אי ז בי_ י ז ײ אל ץ מע ר געװאקם ן דע ר דראנ ג צ ו דערגרײכ ן 
עפע ם העבערס , װא ם דע ר חדר , ת״ ת אדע ר ישיב ה האב ן געקענ ט געבן . 

ד י צענטראל ע נײגונ ג הא ט זי ך איבערגעטראג ן צו ם מאדערנע ם 
לימוד , כאט ש דע ר געװײנלעכע ר םד ר אי ן דע ר טראדיציאנעלע ר דערצװנ ג 
אי ז ניש ט אפגעשטעל ט געװארן . 

מש ה טאלפי ן הא ט נא ך אי ן יא ר 1903 אנגעפיר ט מי ט א פרױואטע ר 
מאדערנע ר שול ע — ״אוטשאםטנאי ע יעװרײםקאי ע אוטשילישטשע״ , 
װעלכ ע אי ז אפגעברענ ט געװאר ן אי ן יא ר 1905 . 

ד י אינטעליגענ ץ בי_ י ד י ױד ן אי ן שטא ט אי ז געװאר ן רי_יפער , מע ן 
הא ט ״װעלט ן אײנגעלײגט ״ בי ז מע ן הא ט אויםגעפועל ט בי_ י דע ר רעגי ־ 
רונ ג א רעכטלעכ ע שול ע פא ר ײדן , ענלע ך צ ו ד י עקזיםטירנדיק ע פא ר 
נישט־ױדן . 

דע ר לערן-אנשטאל ט — ״יעװרײםקאי ע קאזיאנאי ע אוטשילישטשע ״ 

— הא ט זי ך געפונע ן אויף ו א ברײט ן שטח , װא ם הא ט זי ך געגרענעצ ט 
מיט ן בית־עלמי ן און , להבדיל , אוי ך מיט ן צװינטער . װע ן מע ן אי ז נא ר 
ארויפגעקראכ ן אויפ ן בארג , הא ט מע ן געקענ ט לי_יכ ט אריבערקלעטער ן ד י 
פלויט ן פו ן בײד ע רופלעצער , װא ם האב ן אויםגעזע ן צוזאמע ן א ״נעקראפא ־ 
לים ״ — אײ ן גרויס ע מתים־שטאט . 

אי ן דע ר דאזיקע ר שול ע האב ן שוי ן ארעמ ע קינדע ר ניש ט געקענ מ 
לערנע; . איבע ר זײער ע מאטעריעל ע אומשטענד ן אי ז דא ם אוממעגלע ן י 
געװע ן צ ו דערגרײכן . 

ד א הא ט מע ן שוי ן געמוז ט טראג ן א ן אוניפארמירט ע הלבשה , רײ ן 
אפגעהיט . ד י אײן־קאלירנדיק ע אוניפאר ם אי ז באשטאנע ן פון : א םטו ־ 
דענטן־היטעל ע מי ט א דאשיק , מי ט א קאקארדע־בלעכ ל צוגענײט , א 
טוזשורקע־רעק ל מי ט ניקעלנ ע קנע פ או ן א פאםיק ל מי ט א גלאנצנדיקע ר 
פראזשקע , אוי ך װעלכ ן ע ס זענע ן געװע ן אויםגראװיר ט דרי_ י אותױ ת — 
ד י ראשי־תבו ת פו ן שולע־נאמען . 

אי ן דע ם דאזיק ן לערן־אינסטיטו ט הא ט געהערש ט דיסציפלין , מי ט 


229 


מיכ ל גרינע ם 


רעגלאטענט ן דיקטירט ע פו ן דע ר רעגירונג , אונטע ר װעמענ ם אויפזיכ ט 
או ן אינםפעקצי ע ד י שול ע אי ז געװע ן אונטערגעװארפן . 

דע ר פראגרא ם פו ן לימו ד אי ז געװע ן אידענטי ש צ ו ד י אנדער ע רע ־ 
גירונגס־שולן , מי ט א ן אויםנאם , װא ס אגשטא ט צ ו לערנע ן רעליגי ע לויט ן 
,נײע ם טעםטאמענט׳ / הא ט מע ן געלערנ ט ״זאקא ן באזשי ״ (גאט ם 
געבאמ / 

פא ר ד י ױגנטלעכ ע םטודענט ן האב ן זי ך געעפנ ט זי_ינ ע האריזאנט ן פו ן 
מאדערנע ר בילדונג , אי ן א ױדישע ר םביבה . פו ן צי_י ט צ ו צײט , האב ן 
אוי ך געלערנ ט אי ן דע ר שול ע אײניק ע תלמוד־תורהניקעס , װעלכ ע האב ן 
געשטרעב ט צ ו דערגרײכ ן א בעםער ן תכלי ת — דור ך לערנען . זײער ע 
פריערדיק ע לערע ר האב ן געשאפ ן פא ר זײערטװעג ן א מעגלעכקײט . 

צװיש ן תלמידי ם פו ן דע ר ת״ ת או ן פו ן דע ר שול ע אי ז געװע ן א 
שטאר ק אנזעענדיקע ר קאנטראםט . אי ן דע ר צי_יט , װע ן אי ן ת״ ת הא ט זי ך 
שטאר ק אנגעזע ן דא ם ארעמקײ ט אוי ך ד י פנימער , אוי ך זײע ר הילו ך 
או ן אוי ך דע ר קנאפע ר דערצןונג , — אי ז אי ן דע ר שול ע געװע ן דא ם 
פארקערטע . ד י קינדע ר זענע ן געװע ן גו ט באקלײדט , אי ן א ציכטיק־רײ ־ 
נע ר האלטונ ג או ן ד י ארדענונ ג אי ז געװע ן א דיםציפלינירטע . 

דע ר דאזיקע ר אונטערשי ד הא ט זי ך בולטע ר אנגעזע ן בע ת א ״טא ־ 
בעל־טאג ״ (רעגירונג ם ױם־טוב) , װע ן אי ן דע ר גרויםע ר שי ל האב ן זי ך 
קאנצענטריר ט ד י תלמידי ם פו ן בײד ע דערצױנגם־אנשטאלטן , צוזאמע ן 
מי ט זײער ע לערערם . 

ד י תלמוד־תורה־קינדע ר האב ן זי ך ניש ט געהאלט ן רו.יק , ז ײ זענע ן 
געקראכ ן אוי ך ד י בענ ק אי ן טומל , זײער ע מדריכי ם זענע ן ארומגעלאפ ן 
פו ן אײ ן באנ ק צ ו דע ר צװײטער , גערים ן זי ך ד י העלדזער . שװע ר געװע ן 
צ ו נעמע ן ז ײ אי ן האנ ט ארגי ן — אויםמענטשלע ן ז ײ 

גא ר אנדער ש האב ן זי ך אויפגעפיר ט ד י ״אוטשעניקעם ״(שילער) . ז ײ 
זענע ן ארײנגעקוטע ן אי ן שי ל אי ן א מושטירטע ר ארדענונג , פארנומע ן ד י 
באשטימט ע פלעצע ר אי ן שטילקײ ט או ן דרך־ארץ . 

אפיל ו דע ם נאציאנאל ן הימע ן ״באזש ע צארי א כראני ״ (גא ט הי ט דע ם 
קײםער) , האב ן ד י ת״תניקע ם ניש ט געקענ ט רעכ ט נאכזינגען . װע ן ניש ט 
ד י תלמידי ם פו ן צװײט ן אנשטאלט , װאל ט ד י ײדיש ע באפעלקערונ ג 
באדארפ ט לי_יד ן חרפת־פני ם פא ר ד י רעגירונגס־לגיט , װא ם האב ן זי ך דא ז 
געפונע ן אי ן שיל , אל ם אפיציעל ע געםט . ד י קינדע ר פו ן דע ר שולע , מי ט 
זײע ר כאראל־זינגע ן האב ן געשאפ ן א פניערלעכ ע שטימונג . 


230 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ן שפי ץ פו ן דע ר שול ע אי ז געשטאנע ן א דירעקטאר , טארא ם 
זשעיי ן — א ן אסימילירטע ר יך ד מי ט א קמץ־בערדעלע . דא ם ױדיש ע לשו ן 
הא ט אי ן זי_י ן םוי ל געקלונגע ן — ״קאצאפעניש״ . 

דע ר דאזיקע ר שול־בעל־הבי ת אי ז שוי ן געװע ן א באיארטער , צװיש ן 
ד י זעכציקע ר או ן זיבעציקער . ניש ט זי_י ן פרצוך , ניש ט זגי ן דר ך אינע ם 
לעב ן האב ן געהא ט אי ן זי ך — א פונ ק ױדישקײט . זײנ ע זי ן האב ן געשטו ־ 
דיר ט אי ן פעטערבורג , װעלכ ע פלעג ן אראפקומע ן מי ט א װיזי ט א טא ל 
אי ן צװ ײ אדע ר דרי_ י יאר . אוין ש זײער ע פנימע ר הא ט מע ן שוי ן גארניש ט 
דערקענ ט דע ם םימן־ױד . אוין ז ד י ױדיש ע שטודירנדיק ע האב ן ז ײ געקוק ט 
פו ן ״אויבן־אראפ״ , װ י אוי ך פרעמד ע באשעפענישן . 

זשעבי ן הא ט דיקטיר ט לעקציע ס פו ן היםטארי ע או ן געאגראפיע . 
שטענדי ק אי ז ע ר ארײנגעקומע ן אי ן קלא ס מי ט א גרעבצער ױ או ן אי ן אז א 
דיםפאזיצי ע הא ט ע ר גאהאלט ן זי_ינ ע לעקציעם . בי_ י יעדע ר פראז ע הא ט ע ר 
ד ך אפגעשטעל ט מי ט.. . א גרעבץ . 

ד י תלמידי ם האב ן אויפגעכאפ ט דע ם שאנ ם — אפצולאכ ן פו ן זײע ר 
לעקטאר־גרעבצער , װעמע ן ז ײ האב ן איבערי ק לי ב ניש ט געהאט , פא ר זי_י ן 
בײזע ר באנעמונ ג צ ו זײ . שלעכ ט אי ז געװען , װע ן ע ר הא ט אימיצ ן גע ־ 
פאק ט בי_ י דע ר האגט . אז א אײנער , װא ם הא ט זי ך ניש ט צוגעהער ט צ ו 
דינ ע דרשות , הא ט ע ר שוי ן געקראג ן א באגראב , מי ט א ן אנגעדרײטן , 
רויט ן אויער , באגלײ ט מי ט ד י זידל־װערטע ר : ״זשי ד פארכאטע״ . 

דערפא ר האב ן ד י שילע ר געקרוינ ט זײע ר לערער־דירעקטא ר מי ט א 
ױיע ם טיט ל — ״זשעבק ע פארך״ . 

זשעבק ע אי ז געװע ן א םפע ץ אי ן היםטארי ע או ן אי ן געאגראפיע . ד י 
בלינד ע מאפ ע אי ז פא ר אי ם געװע ן װ י א שפילצױ ג אי ן ד י הענט , אבע ר 
די ן מאדוס־לערנע ן אי ז געװע ן קאמפליצירט . פלעג ן זי_ינ ע תלמידי ם אונ ־ 
טערהינקע ן אי ן ד י דאזיק ע מאטעריעם . 

אחו ץ דע ם הא ט ע ר נא ך געגעב ן א בױ־לעקצי ע אײ ן מא ל א װאך , 

ד י מאטעריע״זאקא ן באזשי״ . 

זי_ינ ע לעקציע ם האב ן מע ר ניש ט דערגרייכט , װ י בי ז דע ר דריטע ר 
סדר ה — ״ל ך לך״ . 

װע ן ע ר הא ט אנגעהויב ן צ ו פרײדיק ן : ״א י זקאזא ל גאספא ד אװרא ־ 

מו , פאד י אי ז זעמל י טװאי ױ (או ן גא ט הא ט געזאג ט אברהמען , ג ײ די ר 
אװע ק פו ן דױ ן לאנד) , אי ז שוי ן דע ר קלא ם געבליב ן לײדיק , ד י תלמידי ם 
האב ן ביםלעכװױ ז פארלאז ן ד י לעקציע . ע ם הא ט ז ײ ניש ט אינטערעםיר ט 


231 



מיכ ל גרינע ם 


דע ר ״זשאקא ן באזשי׳ / װײ ל אל ע האב ן שוי ן געקענ ט תנ״ ך פו ן זײער ע 
מלמדים . 

שטענדי ק הא ט דע ר ״זשאקאן־באזשי״־קלא ס געפוסטעװעט . פא ר אז א 
באיקא ט הא ט שוי ן ״זשעבקע ״ םבטי ח געװע ן א ״יעדיעניצע ״ (אײנס) . 
װע ן ע ם אי ז געקומע ן צ ו ד י עקזאמענעם , האב ן אל ע תלטידי ם דערצײל ט 
פו ן ״גאט ש געבאט״ , מי ט פינקטלעכקײט , הא ט ע ר שוי ן פארגעםן , װא ס 
ע ר הא ט פארטראכ ט או ן ע ר הא ט אונטערגעשריב ן ד י אטעםטאטן , מי ט 
בעםט ע אויסצײכענונגען , מי ט ״פיאטיארקעם ״ (פינפן) . 

מע ר מז ל האב ן ד י תלמידי ם געהא ט בי_ י דע ם שפראכן־לערע ר — 

מש ה טאלפין . ע ר אי ז געװע ן א פעדאגא ג מי ט עקספעריענץ . או ן א מיט ־ 
פילנדיקע ר מענט ש זי_ינ ע אײדעל ע טאט ן האב ן דא ם באשטעטיקט . אי ן דע ר 
זעלבע ר צי_י ט אי ז ע ר אױ ך געװע ן לערע ר אי ן דע ר ת״ת . דארט ן הא ט ע ר 
געקענ ט גרונטלע ך ד י ארעמ ע מאםן , װעלכ ע װאלט ן גער ן געװע ן צ ו געב ן 
זײער ע קינדע ר א בעסער ע בילדונג . מש ה טאלפי ן הא ט זי ך אינטערעסיר ט 
אי ן זײע ר באגער , ע ר פלעג ט אזעלכ ע מענטש ן געב ן מו ט או ן האפענונג . 
אוי ב ת״ת־קינדע ר האב ן געהא ט א װיל ן צו ם לערנען , הא ט ע ר אלײ ן ז ײ 
צוגעגרײ ט צ ו דע ם ערשט ן עקזאמע ן אי ן רעגירונגם־שולע , א ן אײ ן פרוט ה 
שכ ר פא ר זײ ן טירח ה אי ן פראפעםיע . אוי ב א תלמי ד הא ט זי ך געגרײ ט 
צ ו א ן עקזאמע ן אויםע ר זי_י ן היל ך — הא ט ע ר — טאלפי ן — זי ך געפיל ט 
באלײדיקט . 

דע ר אקאדעמיקע ר אוי ף מאטעמאטיק , דע ר לערע ר עזראכ א — הא ט 
געהא ט אי ן זי ך א םפעציעל ע אײגנשאפ ט — צ ו לערנע ן מי ט זײנ ע 
תלמידי ם מונדלעך . ע ר הא ט קײנמא ל ניש ט באניצ ט קײ ן לערן־טעקםטן . 
זי_ינ ע דידאקטיש ע לעקציע ם זענע ן געבליב ן גראװיר ט אי ן ד י מוחו ת — 
אוי ך שטענדיק . 

בי_ י דע ר שול ע הא ט אוי ך עקזיםטיר ט א פאך־אפטײלונג . אי ן דע ר 
דאזיקע ר שלעםארני ע האב ן זי ך געלערנ ט א פראפעםי ע א געװים ע צא ל 
תלמידים , אונטע ר דע ר דירעקצי ע פו ן מגיםטע ר מש ה ראזענבערג . 

אוי ך אי ז געװע ן אײנגעפיר ט א םפארט־מאטעריע . אי ן ברײט ן הוי ך 
זענע ן געװע ן צוגעגרײ ט פארשידענ ע אגינריכטונגע ן או ן ד י תלמידי ם האב ן 
נעמאכ ט גימנאסטיש ע איבונגען . 

א ן איבערראשנדיקע ר םורפרי ז אי ז געװע ן אי ן יא ר 1917 , װע ן ע ם אי ז 
אנגעקומע ן ד י ידיעה , א ז דע ר צארישע ר רעזשי ם מי ט ראמאנאװ ם די ־ 
נאםטי ע אי ז געפאלן . 

אי ן שול ע אי ז אנגעקומע ן א פארארדענונ ג : אויפהער ן צ ו זאג ן ד י 


232 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


״םאליטװע ״ (געבעט ) פא ר או ן נא ך ד י לעקציע ס או ן אראפנעמע ן דא ם 
ביל ד פו ן דע ם קײםע ר — ניקאלא י 11 . 

דע ר גאנצע ר שטא ב לערע ר אי ז געגאנגע ן פו ן אײ ן חד ר צו ם צװײטן , 

װ י צ ו בדיק ת חבדן , או ן װו • ע ם אי ז געהאנגע ן א ביל ד פו ן דע ם קײםער , 
הא ט דע ר דירעקטא ר זשעבי ן ארויםגעלײענ ט פו ן א פאפיר , מי ט זײ ן 
הייזעריק ן קול : ״צא ר ניקאלא י אטריאקסי א ז׳פריסטאלא ״ (דע ר קײםע ר 
דקאלא י הא ט זי ך אפגעזאג ט פו ן טראן) . 

צװ ײ תלמידי ם האב ן אוי ף דע ם וװנ ק פו ן זײע ר לערער , אראפגענומע ן 
דא ם בילד , פונק ט װ י מע ן הײב ט א פ א בר־מינ ן — מי ט אראפגעלאזט ע 
קעפ . 

אוי ך זשעבינ ם פני ם הא ט זי ך דע ר טרויע ר אנגעזע ן מערער , װ י 
אױ ך אלעמען . זײ ן גאװהדיקע ר ״שטערן ״ אי ז מי ט א מא ל געװאר ן פאר ־ 
טונקלט . 

ע ם הא ט לאנ ג ניש ט געדויערט , װ י זשעבי ן הא ט דערפילט , א ז ד י 
רעװאלוצי ע אי ז געקומען . 

דע ר פראגרא ם פו ן לעצט ן לערניא ר אי ז געװע ן ניש ט מע ר װ י א 
רעפעטיצי ע פו ן ד י מאטעריעס , װא ס זענע ן געלערנ ט געװאר ן אי ן פאר ־ 
נײענדיק ן יאר , האב ן ד י תלמידי ם באשלאםן , א ז ע ם אי ז א שא ד א יא ר 
צ ו פארלירן . ז ײ האב ן זי ך געװענדע ט מי ט א פעטיציע , אפצושאפ ן דא ס 
איבעריק ע יא ר פו ן לערנען , װא ם קא ן ױי ן ניצלעך , םג י פא ר ד י װא ם 
דענקע ן פארצוזעצ ן זײע ר שטודױ ם או ן םי_ י פא ר ד י יעניק ע װא ס דארפ ן 
זי ך איבערגעב ן צ ו מלאכה , אדע ר האנדל . 

זשעבי ן הא ט ניש ט געװאל ט װים ן פו ן אז א ענדערונ ג אי ן זי_י ן שולע . 

ע ם הא ט ניש ט געהאלפ ן ד י חתימו ת פו ן אל ע תלמידים , ע ם הא ט אוי ך 
ניע ט געװירק ט אוי ך אי ם ד י אונטערשריפט ן פו ן ד י עלטערן . אײנמא ל 
נײ ן או ן נײ ן ! ד י דריט ע ״אטדיעליעניע ״ (אפטײלונג ) מו ז װי_יטע ר עק ־ 
זיםטירן . 

ד י שולקינדע ר פו ן דע ר צװײטע ר אפטײלונ ג האב ן באשלאם ן זי ך 
האלט ן ב ײ זײע ר פאדערונג , צ ו בעט ן םו ף יא ר ד י דיפלאמע ן ,אל ם געענ ־ 
דיקט ע םטודענטן . 

װא ם אי ז געװע ן ד י ענדע ? ד י תלמידי ם האב ן קײ ן דיפלאמע ן פו ן 
דע ר שול ע ניש ט באקומען , אבע ר זײע ר פעםט ן באשלו ם האב ן ז ײ אוים ־ 
געהאלטן . פו ן דע ם מאמענ ט אן , הא ט שוי ן ד י דריט ע אפטײלונ ג מע ר 
קײנטא ל ניש ט עקזיםטירט . 


233 



מיכ ל גריגע ס 


נא ך דע ר ערשטע ר װעלט־מלחט ה הא ט זי ך ד י דערצןונ ג ראדיקא ל 
געביטן . ע ס אי ז אײנגעפיר ט געװאר ן א ן אבליגאטאריש ע שולפליכ ט פא ר 
קינדע ר בי ז 14 יא ר עלטער . יידיש ע קינדע ר האב ן געמוז ט באזוכ ן א 
מלוכה־שול . 


אונטע ר דע ר פוילישע ר ממשלה , הא ט ד י דאזיק ע רעגירונגם־שול ע 
װײטע ר עקזיםטירט . ד י זעלב ע בילדונגס־םטרוקטו ר אי ז אי״ינגעשלאס ן 
געװאר ן אי ן דע ר פוילישע ר שפראך . פו ן דאמאל ם אן ׳ אי ז ד י רוםיש ע 
שפרא ך געװע ן שטאר ק אונטערדריק ט פו ן דע ר מאכט . 

פי ל הונדערטע ר תלמידי ם האב ן געלערנ ט אי ן דע ם דאזיק ן לערן ־ 
אנשטאלט , דורכגעמאכ ט דע ם פול ן קור ם או ן באקומע ן דיפלאמען . 

א ם ך פו ן ז ײ האב ן זײע ר שטודױ ם פארגעזעצ ט אי ן העכער ע ביל ־ 
דונגם־אינםטיטוטן , דערגרײכ ט קאריערע ם או ן א ם ך זי_ינע ן געבליב ן אר ־ 
בעטע ר אדע ר אנגעשטעלטע . 

ד י שול ע דיפלאמע ן זענע ן פא ר ד י לעצט ע געבליב ן א זכ ר פו ן יענ ע 
פרײלעכ ע םטודענטן־יארן . 

ד . — ישינו ת 

דע ר כאראקטע ר פו ן דע ם טראדיציאנעל ן לערנע ן אי ז באשטאנע ן אי ן 
דעם , װא ם ע ס פלעג ט זי ך קײנמא ל ניש ט ענדיקן , םי_ י אי ז הד ר או ן סי_ י 
אי ן ישיבה . אוי ך אי ן יעד ן שילכל , קלויז , אדע ר בית־מדר ש פלעג ן זיצ ן 
תורה־לערנע ר או ן לערנע ן — ״לשמה״ . אפיל ו בי_ י זי ך אי ן דע ר הײ ם האב ן 
ױד ן לי ב געהא ט צ ו לערנע ן ״מדרש ״ פא ר זיך , אחו ץ װא ס ז ײ האב ן 
געשאפ ן חברות , װו • א בן־תורה , אדע ר א רב י פלעג ט פא ר ז ײ לערנע ז 
דע ם ״שיעור ״ פו ן משנױת , אדע ר עין־יעקב , יעד ן טאג , בי ן מינח ה לטעריב , 
אדע ר אי ן ד י שבתים . אי ן שטא ט האב ן זי ך געפונע ן ישיבהניקע ם — 
אײגענ ע או ן פרעמדע . 

ד י לעצט ע צײט ן הא ט ד י שטא ט פארלויר ן דע ם יחוס־גלאנץ . פו ן 
יענע ר בליענדיקע ר רעליגיע־עפאכ ע מי ט ד י גדולי־הדו ר או ן גאוני ם אי ז 
ניש ט געבליב ן קײ ן שפאר . קלויזניקע ם או ן ישיבה־לײ ט זענע ן פארבליב ן 
אל ץ װינציקער . 

דארט ן ו װ ע ס האב ן געלערנ ט א פא ר בחורי ם הא ט געהײם ן — 
״ישיבה״ . ניש ט געהא ט קײ ן םטאביל ן פלא ץ א ט ד י דאזיק ע ישיבה , ז י 


234 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


הא ט געװאנדער ט פו ן אײ ן מקום־קדו ש צו ם צווײטן . אי ן יא ר 1933 הא ט 
ד י ישיב ה באקומע ן א תיקון . בי_ י דע ם דרי י הונדער ט יאריק ן יארצײ ט פו ן 
גרוים ן מהרשא , אי ז האביליטיר ט געװאר ן ד י ישיב ה ארין ת מהרשא ם נאמען . 

ד י ישיב ה אי ז געװאר ן אגינגעארדנ ט אי ן דע ם בית־מדרש , אקעג ן דע ר 
מהרשא־שיל . 

דע ר גרינדע ר או ן פארװאלטע ר פו ן דע ם דאזיק ן תורה־אנשטאלט , 

אי ז געװע ן א ראש־ישיב ה פו ן װילנע , װעלכע ר אי ז געקומע ן אי ן שטא ט 
טי ט ישיבה־בחורים , אײניק ע פו ן ז ײ שוי ן באיארטע , אבע ר ד י מערהײ ט 
זענע ן געװע ן ױנג ע בחורים , אנגעטא ן אי ן מאדערנ ע מלבושים . זײע ר 
אויםזע ן הא ט ניש ט געמאכ ט דע ם אײנדרוק , א ז ז ײ זענע ן װירקלע ך 
ישיבהניקעם . 

ד י פרעמד ע תלמידי ם זענע ן ניש ט געגאנגע ן ״עם ן טעג״ . מע ן הא ט 
פא ר זײערטװעג ן געשאפ ן א םפעציעל ן עםזאל , בי_י ם שטאט־באלעבא ם — 
אחרו ן באראק . נא ר אי ן ד י שבתים־טע ג האב ן ז ײ מסכי ם געװע ן צ ו עם ן 
ני_ י טיש ן פו ן ד י אנגעזעענ ע שטאט־באלעבאטים . 

ד י דאזיק ע פרעמד ע ישיבה־לגי ט האב ן זי ך צוגעװוינ ט צ ו דע ם לעב ן 
אי ן שטאט , אײניק ע פו ן ז ײ האב ן ד א חתונ ה געהא ט או ן פארבליב ן 
תושבי ם אוי ך שטענדיק . 

ם׳הא ט אויםגעזען , א ז ד א אי ן שטאט , װו ■ דורו ת ייד ן האב ן געשעפ ט 
ד י טראדיציע־יניקה , האב ן זי ך צורי ק געעפנ ט ד י קװאל ן פו ן תור ה או ן 
מאראל . 

ד י צװײט ע ישיב ה הא ט אנגעהויב ן בויע ן שמא י שײנערבערג , װעלכ ן 
פרעכטיק ן בני ן ע ם הא ט פארענדיק ט ד י אלמנ ה שײנערבערג . דע ר רב י 
פו ן דע ר דאזיקע ר ישיב ה אי ז געװע ן — פיש ל איצי־װאלפ ם גרינבערג , 
װעלכע ר אי ז געװע ן דע ר גרינדע ר או ן אנפירער . 

אי ן דע ם דאזיק ן לערן־אנשטאל ט זענע ן ארגינגענומע ן געװאר ן קינ ־ 
דער־אנפאנגער , װא ם האב ן שוי ן געקענ ט גו ט חומש , אוי ך ױגנטלעכ ע 
מי ט גרעסער ע קענטעניש ן האב ן ד א געלערנט . 

ד י פארשידענ ע כיתו ת האב ן זי ך געפונע ן אי ן זעלב ן גרוים ן זאל , 

װא ס הא ט אוי ך געדינ ט פא ר א מקום־קדוש . װע ן ר ׳ פיש ל הא ט געלערנ ט 
מי ט דע ר קלענםטע ר כיתה , האב ן ד י אנדער ע געלערנ ט פא ר זי ך — יעדע ר 
-י_ י א באזונדע ר שטענדער . בג י א ן אומפארשטענדלעכ ן עני ן הא ט אײנע ר 
זי ך געעצה ט מיט ן צװײט ן או ן אוי ב ד י קשי א אי ז נא ך ניש ט געװע ן קלאר ׳ 
הא ט מע ן דא ם דערלאנג ט דע ם רבין , א ז ע ר זא ל אויפקלערן . 


235 



מיכ ל גרינע ם 


א גאנצ ע װא ך זענע ן ד י ישיבהניקע ם פר ײ געװע ן פו ן דיםציפלין , ז ײ 
האב ן איבע ר זי ך ניש ט געהא ט קײ ן קאנטרא ל פו ן זײע ר לערנען . 

דע ר שװערםטע ר טא ג אי ז פא ר ז ײ געװע ן דאנערשטיק , װע ן דע ר רב י 
פלעג ט פארהער ן זײנ ע תלמידי ם פא ר דע ר גאנצע ר װאך . 

ר ׳ פיש ל הא ט צוגערופ ן ד י ץנגלע ך צ ו אײ ן טי ש או ן פארפיר ט א 
פרײ ע דיסקוםי ע פו ן אײ ן פרש ה פו ן דע ר װאך־םדרה . ד א הא ט שוי ן דע ר 
רב י זי ך געגעב ן חשבון , װע ר ע ם הא ט יא , אדע ר ניש ט געלערנ ט ד י װאך . 

דא ם גריבלע ן זי ך אי ן יעד ן מאטר , דא ם צוזאטענפלעכט ן מײנונגע ן 
או ן השערו ת פו ן רש י או ן חז״ל , הא ט געקאנ ט זי ך פארצןע ן בי ז שפע ט 
אי ן דע ר נאכט . 

ד י ישיבהניקע ם מי ט זײע ר ראש־ישיב ה זענע ן געװע ן ארײנגעדרונ ־ 

גע ן אי ן דעם , ז ײ האב ן קײ ן מידקײ ט ניש ט געפילט . 

דא ם װא ם אי ן ד י חדרי ם אי ז געלערנ ט געװאר ן א ן טאלק , מי ט טײטש ן 
װאר ט ב א װארט , אי ז דא ם לערנע ן בי_ י ד י חדר־תלמידי ם געװע ן א רוי ־ 
מאטעריאל , ניש ט באארבעט . אי ן דע ר ישיב ה הא ט מע ן געקענ ט אפ ־ 
לערנע ן אײן , אדע ר עטלעכ ע פםוקי ם מי ט א מא ל או ן נאבהע ר אנאליזיר ן 
דע ם אינהאל ט מי ט שכל . 

אי ן חדר , למשל , הא ט מע ן דע ם פסו ק פו ן דע ר םדר ה : ״אש ה כ י 
תזרי ע זר ע וילד ה זכ ר וטמא ה שבע ת ימים״ , װעלכע ר טײט ש אוי ף פראם ט 
ױדי ש אי ז : ״ א פרו י א ז ז י װע ט געלעג ן װער ן או ן געבויר ן א ץנגל , װע ט 
ז י זי_י ן טמ א זיב ן טעג ״ — פלעג ט דע ר רב י אי ן חד ר אגינקנעלן , װאר ט 
בי_ י װארט , אוי ף א ן אומפארשטענדלעכ ן םטי ל : אש ה — א אשה , כ י — 
אז , תזרי ע — ז י װע ט מזרי ע זײן , זר ע — א זרע , וילד ה — ז י װע ט מולי ד 
זי_ין , זכ ר — א זכ ר וטמא ה — ז י װע ט טמ א זי_ין , שבע ת — זיבן , ימי ם 
— טעג . ד י תלטידי ם האב ן שוי ן פו ן אז א אויפקלערונ ג גארניש ט פאר ־ 
שטאנע ן . . . 

דע ר ראש־ישיבה , ר ׳ פיש ל אלײ ן א ר ב ב ן רב , הא ט געהא ט אי ן זי ך 
קולטו ר או ן פעלקײט ן אוין ש צ ו געב ן צ ו פארשטײ ן זי_ינ ע תלמידי ם אז א 
קאמפליצירט ן עני ן מי ט א פםיכאלאגיש ן צוגאנ ג או ן בריהשאפט , א ז ע ם 
זא ל דערבי_ י ניש ט ארויםרופ ן קײ ן עראטיק . 

דע ר היפ ך פונע ם חדר , װו • דא ם לערנע ן אי ז געװע ן מע ר א םינטעטישער , 
אי ז דע ר מעטא ד לערנע ן אי ן ישיב ה געװע ן מע ר פאזיטױוער . בי_ י אז א 
דידאקטיש ן םטי ל פו ן לערנען , װו • דע ר רב י צוזאמע ן מי ט ד י תלמידי ם 
אנטװיקלע ן דע ם שארפזי ן או ן דענקען , הא ט דא ם געגעב ן גוט ע רעזול ־ 
טאטן . 


236 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


פו ן דעם ט װעג ן הא ט זי ך א מא ל געקענ ט טו־עפן , א ז אי ן דע ם דאזיק ן 
הםידיש ן גארט ן — ד י ישיב ה — זא ל א ישיבהני ק זיצ ן או ן זי ך שאקלע ן 
אייע ר א גמרא , אוי ך װעלכע ר ע ם אי ז גא ר געליג ן אפ ן דע ר ראמא ן 
״אשמ ת שומרון ״ פו ן א . מאפ ג ד י געדאנקע ן פו ן דע ם דאזיק ן מתמי ד 
זענע ן געװע ן פארטיפ ט אי ן ד י ליבע־העלד ן — אמנו ן ותמ ר —ד י יידיש ע 
״ראמע א או ן ױליעטא״ . 

ד י ישיב ה הא ט שטענדי ק עקזיםטירט , פו ן װעלכע ר קײ ן גרוים ע 
למדני ם זענע ן ניש ט ארויםגעקומען . 

ה . - פאלתם־שול ע 

אוי ך טאטארםקע־קא ם הא ט זי ך געפונע ן א ץדיש ע פאלקםשול ע אי ן 
װעלכע ר ד י לימוד־ריכטונ ג אי ז געװע ן א ױדישיסטישע . ד י ״קולטור־ליגע ״ 
הא ט געהא ט דע ם אויפזיכ ט איבע ר דע ם דאזיק ן דערצץנגם־אנשטאלט . 

ד א האב ן געלערנ ט קינדע ר פו ן ד י ארבעטער־מאםן . פי ל ױדיש ע קינ ־ 
דערלע ך האב ן געלערנ ט אי ן ד י קינדער־גערטנע ר או ן אי ן ד י קלאםן . 

דא ם ײדיש ע לשו ן הא ט געקלונגע ן זאפטי ק אוי ך ד י שפאציר ן מי ט ד י 
רץנדערלע ך אי ן אל ע פרי״י ע שטאטפלעצער . 

פי ל פאטריאטיז ם או ן אידעא ל האב ן ארײנגעבראכ ט אי ן דע ר שול ע 
ד י שו ל לערערינ ם : ' ענ י שולװאג־ראזענשטראם , אײד ע ליפשי ץ או ן דע ר 
לערע ר לײזע ר גינקער . 

קײ ן גרוי ם מז ל פו ן אנטװיקלונ ג הא ט דע ר דאזיקע ר לערן־אנשטאל ט 
ניש ט דערלעבט . 


ו . - ת ר ב ו ת ־ ש ו ל ן 

נא ך דע ר ערשטע ר װעלט־מלהמ ה הא ט זי ך ד י ױדיש ע דערצןונ ג 
ראדיקא ל געביטן . פארשידענ ע קולטור־פאליטיש ע ריכטונגע ן אי ן יידיש ן 
לענ ן האב ן זי ך פארנומע ן מי ט דע ם חינוך־פראבלע ם אי ן שטאט . 

ע ס זענע ן אויפגעקומע ן װעלטלעכ ע שול ן — אי ן ױדי ש או ן העברעןש , 

־וא ס האב ן פו ן זײע ר זי_י ט באזױטיק ט דע ם אײנפלו ם פו ן דע ר טראדיציאנע ־ 
לע ר בילדונג . 

ד י חדרי ם זענע ן פארקלענער ט געװארן . ד י נאציאנאל־געזאנענ ע 


237 



מיכ ל גרינע ם 


ייד ן האב ן געשיק ט זײער ע קינדע ר אי ן ך י תרבות־שו־לן , וװ • דע ר לערן ־ 
פראגראם , אוין ש דע ר באז ע פו ן ״עברי ת בעברית ״ — אי ז געווע ן אײנ ־ 
געארדנ ט טי ט א מאדערנע ם צוגאנג . 

ד י תרבות-שול ן זענע ן געװע ן אײנגעארדנ ט אי ן פי ל אפטײלונגען , א 
קינדער־גארט ן (ג ן ילדים) , מי ט פעוק ע לערער , לערערינ ם או ן פרעבליס - 
טינם . ע ם אי ז געװע ן א פארגעניג ן צ ו זען , װ י ד י קלײנינק ע ״משהלע ך או ן 
שלמהלעך״ , אי ן ד י װײם ע כאלאטעלעך , שטראמע ן אי ן ד י שולן , טי ט א 
פרײדי ק געלעכטע ר או ן קינדי ש געזאנג . 

ד י שמועם ן אוי ך ״עברית״ , װא ם ד י לערע ר שמוא ל שרגיער , אליה ו 
גובערמא ן או ן ישרא ל פאגל , האב ן געפיר ט מי ט ד י קורם־אםיםטענטן , 
האב ן געשאפ ן א לעבהאפט ן אינטערעם . 

ד י דיםקוסיע ס פלעג ן װער ן פארגעזעצ ט אוי ך דע ר ברײטע ר גאם , 

בי_ י ד י שפאצירנדיק ע ױגנטלעכע , װעלכ ע האב ן זײע ר ראמאנטיםיז ם 
פארבונד ן מי ט דע ם העברעןש ן לשון . 

(ד י ױדישיםט ן פלעג ן חוז ק מאכ ן פו ן ד י יאטן , װא ם קגיע ן או ן שפײע ן 
קערלע ך (םעמיטשקעם ) אוי ך ״לשון־טרופקע״) . 

ד י רעליגיעז־טראדיציאנעל ע דערצױנ ג אי ז אל ץ ווניטע ר געגאנגע ן 
אי ן דעקאדענץ . ד י ייד ן האב ן געזוכ ט צ ו מתק ן זי_י ן ד י ױדיש ע טראדיצי ע 
— דור ך לערנע ן זײער ע קינדע ר ד י הײליק ע שפראך . 

דע ר נאציאנאלע ר באוװםטזגי ן אי ז שוי ן דא ן געװאר ן רגיפע ר ב ײ 
דע ר באפעלקערונג . ד י תרבות־שול ן זענע ן געװע ן איבערגעפול ט מי ט 
קינדער , ע ם אי ז שוי ן מע ר קײ ן פלא ץ ניש ט געװע ן פא ר נײ ע תלמידים . 

ד י שטגיגנדיק ע שטופ ע הא ט געבראכ ט דערצו , א ז ד י שול ן האב ן 
געמוז ט אויםברײטער ן זײע ר טעטיקײט . ע ם אי ז אי ן יא ר 1937 געשאפ ן 
געװאר ן א העברעיש ע גימנאזי ע פו ן אינטעגראלע ר דערציונג . 

אוי ך װ י װײ ט דע ר שולפראבלע ם הא ט פארנומע ן א ן אינטערע ם בג י 
ד י תרבותיםט ן קא ן מע ן זי ך איבערצגיג ן אי ן דע ם געדאנקען־גאנ ג פו ן 
חײ ם דאװידזאן , װעמענ ם װערטע ר אי ן א קארעםפאנדענ ץ זענע ן פאל ־ 
גנד ע : ״ . . . מיר , ד י בויער , װער ן ״גרעבע ר װ י לענגער ״ פא ר נחת , װא ם 
ד י תרבות־שול ן צײל ן שוי ן קײ ן עי ן הר ע נישט , בי_ י ד י דר ײ הונדער ט 
פופצי ק קינדע ר או ן אי ן גימנאזי ע לערנע ן שוי ן העכע ר הונדער ט פופצי ק 
תלמידי ם ! ״ . . . 

אז א אפטימיז ם או ן גלויב ן האב ן געשפיג ט ד י חינוך־אידעאליםט ן אי ו 
אםטרע . 


238 



16 . — ליטעראטו ר או ן פרעם ע 


װע ן דע ר רעליגיעזע ר אויפבל י אי ן פויל ן הא ט געהא ט ד י װירקונגם ־ 
קראפט , אי ז בי_ י ײד ן געװע ן ד י אומגאנגם־שפרא ך ״אויף ז העקעלער ״ — 
א געמישטע ר זשארגא ן מי ט לשון־קודש . אל ע װיכטיק ע תקנו ת או ן דיני ם 
זענע ן רעדאקטיר ט געװאר ן אויף ז אז א אופן , א ז דע ר פראםטע ר המו ן 
זא ל דא ם פארשטײ ן לײכט . ד י לומדי ם פו ן יענע ר צײ ט האב ן דור ך דע ם 
געהא ט א בעםער ן אײנפלו ס אויף ג ד י מענטשן . 

פא ר ד י װייבע ר אי ז געװע ן דע ר ״צאינ ה וראינה ״ דע ר װעגװניזע ר 
אי ן זײער ע פירונגען . אי ן דע ם דאזיק ן רעליגיעז ן םפ ר האב ן ז ײ געפונע ן 
זײע ר גײםטיק ע פארגעניגן . 

מי ט דע ר צײ ט האב ן זי ך באװיז ן אי ן שטא ט מעשה־ביכלע ך אוי ך 
״זשארגאן ״ מי ט װעלכ ע ד י מײדלע ך האב ן זי ך געקװיק ט מי ט א פאר ־ 
כאפנד ן אטעם . 

שמר ם (שײקעװיטש ) שפאנענדיק ע ראמאנען , ד י ״קאקעט ע דאמען״ , 

״דע ר לעבעדיקע ר טויטער״ , אדע ר טעשױ ת פו ן אנדער ע מחברים , װ י 
״דימח ה פלאכטע ״ או ן חאדש י םטאװרא ס דע ר רויבער־הויפטמאן ״ 
האב ן זי ך באװיז ן אי ן שטא ט דור ך דע ם גאסמענט ש — ״חײ ם לאך״ . ע ר 
הא ט זי ך געשאפ ן א באװעגלעכ ע לײ־ביכליאטעק . ד י ראמאנע ן הא ט ע ר 
נראשיר ט אי ן העפטן , ד י גרוי ס פו ן א בענטשער ל או ן אי ז מי ט זי_י ן בי • 
כער־רענצ ל ארומגעגאנגע ן איבע ר ד י הייזע ר צ ו שאפ ן אבאנענטן . 

יעד ן ערב־שב ת הא ט חײ ם לא ך געבראכ ט אי ן שטו ב ארגי ן א נײ ע 

ראמאן־פארזעצונג . 

שמר ם א ראמא ן אי ז געלײענ ט געװאר ן ב ײ א צאנקנדיקע ר ליכט , 

אי ן ד י פרײטיק־צו־נאכטםן . ד י צויבער־מעשיות , מי ט ד י רירנד ע בילדע ־ 
רי׳ט ע סצענע ם האב ן צוגעצויג ן ד י מאםן . 

ביםלעכוױי ז הא ט מע ן אי ן שטא ט אנגעהויב ן זי ך צ ו אינטערעםיר ן 

239 



מיכ ל גרינע ס 


מי ט דע ר נײע ר ױדישע ר ליטעראטור , א דאנ ק דע ר אויפגעקומענע ר אינ ־ 
טעליגעגץ , װעלכ ע הא ט שוי ן געוװם ט פו ן א מענדעל ע מוכ ר םפריש , די ־ 
נענזאן , לינעצקי , או ן אנדערע . ד י מענטש ן האב ן געהא ט הנא ה ־וא ס ז ײ 
לײענען , אדע ר האב ן זי ך געפרײ ט צ ו הערן , װא ס אנדער ע דעדצײלן , 
װא ס ע ם קומ ט פא ר אוי ך דע ר װעלט . 

א צגיטונ ג אי ן שטא ט אי ז געװע ן א יקר־המציאות . ד י באקומענ ע 
בלא ט הא ט מע ן געלײענ ט פרגיטי ק אי ן מרחץ , שב ת אי ן שי ל או ן מע ז 
הא ט זי ך געטײל ט מי ט ד י אגינדרוקן . 

צװיש ן ד י בעלי־עגלו ת או ן טרעגער ם זענע ן ניש ט געװע ן קײ ן ס ך 
ױדן , װא ם האב ן געקענ ט לײענע ן א צגיטונג . װע ן ד י טרעגער ס האב ן 
זי ך ארגינגעכאפ ט צ ו יאנק ל מישקע ם אי ן קעלער , צ ו מאכ ן א ״לחײם״ . 
אי ז שלמ ה קיליקױוע ר געלאפ ן צ ו זוסמאנ ס קיאםק , אפצװוארט ן ד י פי ר 
פו ן באן , װא ם ברענג ט דע ם פא ק מי ט צײטונגען . ע ר אי ז געװע ן דע ר 
ערשטע ר צ ו קויפ ן א בלאט . 

אי ן מיט ן מאר ק האב ן זי ך אויםגעזעצ ט ארו ם שלמה ן זגינ ע גוט ע 
ברידער , אוין ז דע ר הוילע ר ערד , ד י פי ם ארונטער , װ י אוי ך בענקעלעך . 
ז ײ האב ן געקוק ט שלמה ן אי ן מוי ל ארגין . ז ײ זענע ן מקג א געװען , װא ס 
ע ר — שלמ ה קיליקױוע ר — קא ן לײענע ן א בלא ט או ן אי ז אויםגעקאכ ט 
אי ן ד י נגיעס ן פו ן דע ר װעלט . 

װע ן אי ן שטא ט אי ז באקאנ ט געװאר ן װעג ן ד י גרוים ע יןדיש ע 
שרגיבע ר : מענדעל ע מוכ ר ספרים , שלום־עליכם ; י . י . פרץ , דו ד פרמז ־ 
מאן , מ . םפעקטא ר או ן אנדער ע אנערקענט ע מאראליםטיש ע שרגייער , 
אי ז שמר ם װער ק געװאר ן געשטעמפל ט פא ר שונד־ליטעראטור . 

ד י קיגסטלעריש ע װער ק פו ן זײד ן פו ן דע ר ױדישע ר ליטעראט װ 
אדע ר פו ן שלום-עליכם , װעמע ן מענדעל ע מוכר־ספרי ם הא ט געקרוינ ט 
מיט ן צונאמע ן — ״דא ם פארשגי ט אײניקל ״ — זענע ן פא ר דע ר ױגנ ט 
געװאר ן ד י גײסטיק ע שפגיז , א קװא ל פו ן פרײ ד או ן פארגעניגן . 

דע ר װיל ן צ ו קענע ן ד י הויכ ע קאנצעפט ן פו ן ד י ײדיש ע קלאםי ־ 

קער , הא ט באאגינפלום ט צ ו לײענע ן א גוט ן בוך . דערצ ו הא ט אןי ך מיט ־ 
געװירק ט דא ם גידיש ע טעאטער . דע ר מוכר־םפרימני ק הא ט שױ ן ניש ט 
פארמאג ט דע ם לײען־מאטעריאל , כד י צופרידנשטעל ן ד י באדעדפעניש י 
פו ן דע ר אינטעליגענ ץ אי ן שטאט . ע ס אי ז נײטי ק געװע ן צ ו שאפ ן פא ר 
דע ם צװע ק א קולטור־רעזערװ . 

ד י ארגאניזאציע ם פו ן ד י ארבעטנד ע מאם ן האב ן געגרינדע ט א 


240 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


פאלקם־ביבליאטעק . ד י ױדישיםט ן האב ן ארויםגעװיז ן א טעטיקי־ ט אי ן 
דע ר ״קולטור־ליגע ״ — צ ו פארשפרײט ן דא ם ױדיש ע װאר ט צװיש ן ד י 
מאםן . 

א צװײט ע קולטור־באװעגונ ג הא ט געשאפ ן ד י ביבליאטע ק ״צב י 
בוקימער ״ װא ם ד י צױניםט ן האב ן ז י פאטראניזיר ט אויפ ן נאמע ן פו ן 
דע ם פארשטארבענע ם חבר . 

דור ך דע ם דאזיק ן קולטור־הוי ז הא ט ד י באפעלקערונ ג גענאם ן פו ן 
ײדיש ן גאציאנאל ן באוווםטזיין . 

ד י ױגנ ט הא ט זי ך ארױנגעװארפ ן אי ן לײענע ן א בוך , דיסקוטיר ן 
װעג ן דעם , אדע ר יענע ם שרײבער . ע ם זענע ן פארנעקומע ן רעפעראט ן 
או ן ליטעראריש ע מישפטים . 

ע ם געדענק ט זי ך דע ר ליטערארישע ר מישפ ט אוי ך דע ר טעמ ע פו ן 
דו ד פרישמאנ ס א דערצײלונ ג ״הזכרו ת נשמות״ . דע ר אוידיטארױ ם אי ז 
געװע ן געפאק ט מי ט מענטשן . אל ע זענע ן געװע ן פאראינטערעםיר ט אי ן 
דע ר אויםװיקלונ ג פונע ם מישפט , װעג ן ד י הויפטהעלד ן פו ן דע ר דערצײ ־ 
לונ ג : ״צ י הא ט שמואל־מרדכ י ראזענגאל ד געהאנדל ט גוט , אדע ר ניט , 
װא ם ע ר הא ט מזכיר־נשמו ת געװע ן זי_י ן לעבעדיק ע טאכטע ר אםתרקע , 
אדע ר צ י אי ז אסתרקע ס אנטלויפ ן מיט ן גרא ך געװע ן א קאנםעקװענ ץ פו ן 
קנאפע ר דערצױנג , אדע ר ז י אי ז באאױנפלום ט געװאר ן פו ן דע ם גראפ ם 
לוקםום־לעב ן א . א . װ. ״ 

ד י דאזיק ע ליטעראריש ע דעבאט ע הא ט געשאפ ן אי ן שטא ט א ן אט ־ 
מאםפע ר פו ן קלער ן או ן דענקען . ױד ן האב ן אנגעהאלט ן ד י פאלעמי ק א 
לאנג ע צױט , בי ז ע ם אי ז ארויפגעשװימע ן א ן אנדע ר קולטור־טעמע . 

א פיינלעכ ע שטימונ ג הא ט געשאפ ן אי ן שטא ט דע ר באיזו ך פו ן דע ם 
באוװםט ן שרייבע ר — שלו ם אש . ע ר אי ז געקומע ן קײ ן אסטר ע אי ן א 
צױט , װע ן דע ר עקאנאמישע ר מצ ב פו ן ד י אױנװוינע ר אי ז געװע ן א 
קלעגלעכער . 

ד י אידעאליםט ן פו ן דע ר ױדישע ר שפרא ך האב ן אױגגעלאד ן דע ם 
שרייבער , צ ו האלט ן א רעפערא ט וועג ן דע ר ױדישע ר ליטעראטור . שלו ם 
א ש הא ט געשטעל ט א קאנדיצי ע : ע ר הא ט פארלאנג ט א האנארא ר פו ן 
א פא ר הונדער ט דאלאר . ד י ״אינטעליגענציע ״ אי ז ארומגעלאפ ן אי ן 
שטא ט צ ו זאמלע ן געל ט אבע ר מע ר פו ן פופצי ק דאלא ר האב ן ז ײ ניש ט 
באװיז ן צ ו שאפן . 

ד י דעלעגאצי ע הא ט געבראכ ט ד י געשאפעג ע םומ ע צ ו שלו ם אש ן 


241 



מיכ ל גרינע ס 


אי ן האטע ל או ן אי ם געבעט ן — אנטא ן דע ם כבו ד דע ר גרופ ע ליבהאבע ר 
פו ן בעםער ן ױדיש ן װארט , װא ם לעכצ ן נא ך זײ ן טאלאנטפול ן רעפעראט . 

ע ם הא ט גארניש ט געהאלפן . שלו ם א ש הא ט זי_ינ ע קאנדיציע ם ניש ט 
געבויגן . אוי ב מע ן װע ט אי ם ניש ט באצאל ן פארוי ם דע ם געפאדערט ן 
פרי_יז ׳ װע ט ע ר קײ ן רעפערא ט ניש ט האלטן . 

ד י ײד ן האב ן זי ך געפיל ט באלײדיק ט פא ר אז א האנדלונג . דע ר 
אויפברוי ז אי ז געװע ן א גרויםער , או ן אי ן אםטר ע הא ט שלו ם א ש זײ ן 
רעפערא ט ניש ט געלאז ט הערן . 

פונק ט װ י מע ן הא ט דורכגעפיר ט רעפעראט ן װעג ן דע ר יידישע ר 
ליטעראטור , אזו י אוי ך הא ט מע ן אײנגעארדנ ט װיכוחי ם װעג ן דע ר 
העברעןשע ר ליטעראטור . 

אי ן שטא ט הא ט מע ן געלײענ ט א םך . מע ן הא ט געלײענ ט ד י װער ק 
פו ן י . ל . פרץ , שלום־עליכם , ז . שניאור , י . קאצענעלםאן , גארדא ן או ן אנד . 
פו ן דע ר העברעןשע ר קולטו ר — הא ט מע ן געלײענ ט י . טשערניכאװסקי . 
ח . נ . ביאליק , אחד־העם , א . מאפ ו או ן אנד . 

װעג ן דע ם אויפבל י פו ן דע ר העברעישע ר שפרא ך אי ן שטאט , דאר ך 
מע ן דערמאנע ן דע ם לערע ר שמוא ל (שמעלקע ) שרגיער , א געבוירענע ר 
פו ן םלאװיטע , הא ט ע ר אי ן אםטר ע אנגעצונד ן דע ם פאק ל פו ן דע ם העב ־ 
רעיש ן לשון . 

ד י ױגנ ט הא ט גענומע ן א גרוים ן אנטײ ל אי ן דע ר קולטור־באװעגונ ג 
ארו ם ד י ביבליאטעקן . ד י אײנצלנ ע װא ס האב ן ניש ט געקענ ט אזו י לײע ־ 
נע ן א בוך , האב ן מקנ א געװע ן ד י אנדער ע װא ם לײענע ן יא . 

ע ם װער ט דערצײל ט א ן עפיזא ד פו ן אײנע ר אז א מײדל , װא ם הא ט 
ניש ט געקאנ ט גו ט לייענען . ז י הא ט ניש ט פארגינע ן איר ע חברטע ם 
װא ם גײע ן אי ן ביבליאטע ק או ן באוױיז ן זי ך אוי ך דע ר ברײטע ר גא ם מי ט 
א בו ך אי ן האנט . 

דא ם דאזיק ע מײד ל אי ז אװע ק אי ן ביבליאטע ק או ן אי ז אוי ך גע ־ 

װאר ן א ן אבאנענט ן אוי ך בייע ר לײענען . אל ע טא ג אי ז ז י געלאפ ן טויש ן 
ד י ראמאנען , װא ם דע ר ביבליאטעקא ר הא ט פא ר אי ר אויםגעקליבן . ז י 
הא ט שפאציר ט מיט ן בו ך אוי ך דובינםקי־גאם , מי ט גדלות , א ז אל ע זאל ן 

ז י זעז • 

דע ם ביבליאטעקא ר אי ז געװע ן אויפפאלנ ד ד י זאך , װא ם דא ם מײד ל 
אי ז ד א טאג־טעגלע ך אי ן ביבליאטע ק או ן בי_י ט ד י ביכער . ע ר מו ז אוים ־ 
פרובירן , צ י ז י אי ז טאק ע אז א שנעל ע לײעגערי ן פו ן ראמאגען . 


242 



צױניסנזיש ע ארגאניזאצי ע ״דרור ״ 


פו ז רעכטם ־ — שטײעז: : מיל י ביבער , ישראל־היר ש קאגא ד גאלד ע ליםװיז , ?א ה פרײלעד , מאט ל 
גערשענגארז , או ז מונ י רײציס ״ מיטל־רײע : בתי ה ציםרינע? , ראז א םינק 5 שטײן , חײ ם דאװידזאן , 
פאל י אודערמאז־פאגע מ ישרא ל פאגע ל או ז אםת ר אײזיפס . לעצט ע רײע : בז־צױ ז באראניק , ניונ י 

ציטרינע? , בוז י טאקפער , פרימ ע גײערמא ז או ז דו ד באראק . 


א גרופ ע פרויע ן 
אדין ? דע ם 
צדזאסענפא ר 
פד ן דע ר 
שאריחרהפליט ה 
צ ו דע ר אזכר ה 
אי ן מינכע ן 


פי ז רעכט ם — ערשט ע רײע : סאני ע װאלדמא ז (אמעריקע) , בתי ה ניסענגא^ ץ שםערענבער ג (אמעריקע) , פרו י 
פו ז מש ה זײגערםא ז (ישראל) , דבור ה זײגערסא ז גרײנימ ם (אמעריקע) , פרו י פו ז סיאמ ע רעשטשי ק (ישראל) . 
צװײט ע רײע : אני ע זוםמאז , ניש ט קײ ן שטאטיש ע (ישרא 5 ) , דאר א םאראק א (קאנאדא) , בראני ע װאלדמא ן 
(אמעריקע) , דאצ י ראס^יװקע ר (אורוגװאי) , פײגע^מא ז (אמעריקע) , מינד ? טײטעלבוים־קאפײק ע (ישראק) , 

פײגע 5 מא ז (אמעריקע) . 


243 





244 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ן א טא ג װע ן דא ם םײד ל אי ז כעקומע ן אי ן ביבליאטעק , װ י גע ־ 
װײגלעך , הא ט דע ר בחו ר צוגעגרײ ט פא ר אי ר א בו ך — א ן אלטמאדיש ע 
כרעםטאמאטי ע ״קירפיטשניקאװ ם גראמאטיקע״ . 

אויפ ן צװײט ן טא ג פרעג ט ע ר אי ר : 

— פרײלין , װ י געפעל ט אי_י ך דע ר ראטאן ? 

— עט־אב י ! — ענטפער ט דא ם מײדל . — ע ם ענדיק ט זיך , װ י אי ן 
אל ע ראמאנען : קירפיטשניקא װ הא ט זי ך געהאנגע ן או ן גראמאטיק ע 
הא ט זי ך דערשאם ן ! . . . 

מע ר הא ט דע ר ביבליאטעקא ר ניש ט באדארפט . ע ר הא ט שוי ן דער ־ 

קענ ט דע ם קליענט , ד י לײענערי ן פו ן ד י ראמאנען . 

צ ו לײענע ן א צײטונ ג הא ט מע ן באדארפ ט גײ ן צ ו זוםמאנ ם קיאםק . 

צ ו אי ם פלעג ן אנקומע ן פו ן דע ר בא ן ד י פע ק מי ט בלעטער . דע ר צײטונג ־ 
פארקויפע ר אי ז געװע ן אברה ם דע ר שטומער , אדע ר װ י מע ן הא ט אי ם 
גערופ ן ״אומע״ . שטומערײ ט הא ט ע ר געשריג ן אי ן ד י גאס ן ״מאמענט״ - 
״מאמענט״ . 

אי ן שטא ט הא ט מע ן געלײענ ט פארשידענ ע צי_יטונגען : דע ר מא ־ 
מענט , דע ר היינט , הצפיר ה או ן אנדער ע פעריאדיש ע אױםגאבעם . 


אי ן זשורנאליםטי ק האב ן אנטײ ל גענומע ן אײניק ע קולטור־מוער . 
שרייע ר אי ז געװע ן ליטערארישע ר רעדאקטא ר פו ן דע ר װעכנטלע ־ 

כע ר אויםגאב ע ״ד י ױדיש ע װאך׳ / װא ם אי ז דערשינע ן אי ן ראױנ ע אי ן 
יא ר 1924 . אי ן מדינ ת ישרא ל הא ט שרײע ר ארױםגעגעב ן אײניק ע װא ־ 
גיק ע ליטעראריש ע װערק . אוי ך אי ז ע ר געװע ן א זאמלע ר פו ן ױדיש ן 
פאלקלאר . ניש ט נא ר אי ן אםטר ע הא ט ע ר ארויםגעװיז ן זיי ן אקטואצי ע 
אוי ך דע ם געביט , נא ר ע ר אי ז אוי ך געװע ן דע ר רייזנדע ר צוזאמע ן מיט ז 
שרײבע ר ש . אנםקי , איבע ר פי ל שטע ט או ן שטעטלעך , כד י צונויפזאם ־ 
לע ן ד י פארלוירענ ע אוצרו ת פו ן פאלקם־מעשױת , לעגענדעם , װיצ ן או ן 
לידער . 

ליי ב שפילבער ג אי ז געווע ן דע ר פלינקע ר זשורנאליםט . זײנ ע א ר 
טיקלע ן אוי ך ד י שפאלט ן פו ן ״ד י ױדיש ע װאך ״ — האב ן געהא ט אל ע 

חנעז • . 

אי ן דע ר ליטערארישע ר אויםגאב ע פו ן ראוונע , הא ט אוי ך אנטיי ל 

גענומע ן בנצױ ן באראני ק (אילון) . שוי ן אי ן יענ ע יאר ן אי ז ע ר געווע ן ב א 

האוונ ט אי ן קולטור־וויסן . זײ ן ליטעראריש ע פראז ע הא ט גע׳-ן י אג ן א 

245 



מיכ ל גרינע ם 


תיקו ן אי ן זײ ן נײע ם לעב ן — אי ן מדינ ת ישרא ל — וװ • ע ר הא ט דער ־ 
גרײכ ט א פרעםטיזשפול ן נאמע ן פו ן שרײבער . 

אי ן יא ר 1946 אי ז ארוי ם פו ן דרו ק באראניק ם װער ק ״היה , הי ה 
מעשה׳ / פולקלור , תל-אביב . ע ר אי ז אוי ך אײנע ר פו ן ד י איניציאטאר ן או ן 
הויפט־רעדאקטא ר פו ן דע ר פעריאדישע ר אויםגאב ע ״ילקוט־װהלין , 
װא ם הא ט אנגעהויב ן צ ו דערשײנע ן אי ן 1945 . דע ר דאזיקע ר אוצ ר הא ט 
שוי ן דערגרײכ ט צ ו ״חי ״ זאמל־העפט ן ( 2 בענדער) . 

אוי ך אי ז אנערקענ ט זײ ן ליטעראריש ע פע ן אי ן אנדער ע קולטור ־ 
ארבעט ן אי ן ישראל . 

ע ם אי ז װינטשנםװער ט צ ו דערמאנען , א ז צ ו דע ר אנטװיקלונ ג פו ן 
יידיש ן װיםנשאפטלעכ ן אינםטיטו ט אי ן װילנ ע (ייװא) , האב ן מיטגעהאל ־ 
פ ן פו ן אםטר ע : דע ר לערע ר מש ה טאלפי ן או ן בנצױ ן באראניק . זײער ע 
נעמע ן װער ן אפ ט דערמאנ ט אי ן ד י ץװא־אויסגאבעם , צװיש ן ד י זאמ ־ 
לע ר פו ן יידיש ן פאלקלאר . 

ד י ײדיש ע שפרא ך הא ט ציכטי ק געקלונגע ן אי ן יעד ן װינקל . אוי ך 
דא ם העברעיש ע לשו ן אי ז געװאר ן א ״יש ״ אי ן שטאט . ד י ױדיש ע לי ־ 
טעראטו ר או ן פרעס ע אי ז געבליב ן א צויבער־װעלטל , בי ז דע ם לעצט ן 
טא ג פו ן אוטקום , בי ז ד י יידיש ע קע פ האב ן אויפגעהער ט צ ו קלער ן 
או ן דענקען . 


246 



17 . - םעאטע ר או ן געיז*$נ ג 


— 1 — 

אײדע ר דא ם יא ר 1917 אי ז אנגעקומע ן אי ז דע ר טעאטער־געבי ט 
געװע ן קנא פ אנטװיקל ט אי ן שטאט . ד י מענטש ן פו ן עלטער ן דו ר האב ן 
דא ם באקעמפט . ב ײ ז ײ אי ז עבודה־זר ה או ן טעאטער־שפי ל געװע ן אײנ ע 
או ן ד י זעלב ע זאך , אוי ף װעלכ ן ז ײ האב ן דר ײ מא ל אויםגעשפיג ן מיט ן 
קלאםיש ן פםו ק ״שק ץ תשקצנו״ . ד י רעליגיעז ע עלטער ן האב ן אפיל ו פאר ־ 
באט ן זײער ע קינדע ר — צ ו באזוכ ן דע ם ״ליזיאן ״ — צ ו זע ן בילדע ר פו ז 
טויט ע מענטשן , אדע ר ״נישטגוטע״ . 

אםטרע , ד י אפגעריםענ ע שטא ט פו ן ד י באן־ליניע ם הא ט ניש ט גע ־ 
קאנ ט האב ן דא ס מז ל , װ י אנדער ע שטע ט או ן שטעטלעך , מי ט א ן אפט ן 
צופלום , אדע ר באזו ך פו ן פראפעםיאנעל ע אקטיארן . 

ד י ױגנטלעכ ע פלעגן , בגנבה , זי ך ארױנכאפ ן אי ן קינא ״ בפר ט נאך , 

װע ן ע ם הא ט דעבוטיר ט א גאםטראליאר־זינגער , אי ז מע ן געלאפ ן עטלע ־ 
כ ע מא ל אי ן װא ך — צ ו הער ן או ן צ ו אגינחזר ן אײנ ע או ן דא ם זעלב ע 
ליד ל פו ן דע ם זינגער . 

םניעזשקא ם קינאמאטאגרא ך אי ז געװע ן פול , קא פ אויץ ן קא פ ; אל ע 
זענע ן געװע ן נײגערי ק צ ו זע ן א לעבעדיק ן קאמעדיאנ ט שטײ ן אוי ך דע ר 
סצענע , װו • דע ר עקרא ן הא ט געװיז ן טויט ע בילדער . 

דע ר קופלעטיס ט הא ט איבערגעלאז ט אי ן שטא ט א ן אנדענ ק פו ן 
פאלגנד ן לידל : 

חוה , אוי , אוי , חוה ׳ 

חו ה א ן א שיעו ר — 

חוה , און , או י חוה , 

חוה , אי ך קראפי ר נא ך דיר . 


247 



מיכ ל גרינע ם 


אי ך הא ב א חו ה אמא ל געקענ ט 
מי ט פופצי ק יא ר געװי ם — 

געהא ט הא ט ז י צוױ י גראב ע הענ ט 
או ן אוי ך צװ ״ קרומ ע פים . 

חוה , אוי , אוי , חוה ׳ 

או ן אזו י װגיטער . 

אל ע קינדע ר פו ן שטא ט האי ן נאכגעזונגע ן דא ם פאפולער ע ליד ל . 

שטופנװײ ז הא ט זי ך דע ר עול ם צוגעװוינ ט צ ו זע ן א ײדיש־היםטא ־ 

רי ש בילד , א דראמ ע מי ט עמי ל זשאנינגם , אדע ר א קאמעדי ע מי ט בע ן 
טורפי ן או ן טשאפלין . 

םניעזשקא ם זא ל אי ז שוי ן געװאר ן צ ו קלײ ן פאר ן שטײגנד ן פובלי ־ 

קום . ד י ביבער ם האב ן אויםגעבוי ט א באקװעם־מאדערנע ם זאל , טי ט א 
גרעםערע ר קאפאציטע ט פו ן זיצפלעצער . 

ד י ״אינטעליגענציע ״ אי ן שטא ט הא ט אויפגעהײב ן דע ם קולטור ־ 

נױו א פו ן דע ר יןדישע ר םביבה . ז ײ האב ן פארשטאנען , א ז כד י בעסע ר 
צ ו קענע ן ד י יןדיש ע שפראך , כד י בעםע ר צ ו פארשטײ ן ד י ױדיש ע קלא ־ 
םיקער , אי ז נײטי ק צ ו שאפ ן א טעאטער־טריבונע . דור ך דע ם װע ט מע ן 
בעםע ר פארשטײ ן דא ם רעאל ע לעב ן בי_ י יידן . שפיל ן טעאטע ר אי ז גע ־ 
װאר ן א דערצוערישע ר פאקטא ר אינע ם לעבן . 

ד י ארבעטע ר אינטעליגענ ץ או ן ד י צױניםט ן האב ן געשאפ ן מי ט אײ ־ 

גענ ע כוחו ת ד י דראטאטיש ע קרײזן . ד י עלטער ע מענטש ן האב ן שוי ן 
וױיניקע ר געקוק ט מי ט אפאטי ע אוי ף ד י ״אמאטארן׳ / בי ז ע ם אי ז רגי ח 
געװאר ן דע ר באוװםטזײן , א ז טעאטע ר אי ז אזו י װיכטי ק פא ר דע ד 
נשמה , װ י ברוי ט — פאר ן גוך . 

מע ן הא ט געשפיל ט טעאטע ר אי ן קינאזאל , בי_ י מארשאדן , אדע ר 
ב ײ טראכטמאנען , װו • ע ם אי ז געװע ן א מא ל א קאזארמע . 

ד י פיעס ן זענע ן פריע ר געװאר ן םעלעקציאנירט . פי ל מא ל הא ט דא ם 
שטודיר ן א טעאטער־פיעם ע פארנומע ן װאכ ן או ן חדשים , בי ז מע ן הא ט 
דעבוטיר ט ד י דראמע , אדע ר מעלאדראמע . 

דע ר דראמקרײ ז פו ן דע ר פאלקם־ריכטונ ג הא ט געהא ט גוט ע עלע ־ 
מענטן־ליבהאבער , פו ן זײ : אירמא ן קאזיר , ױאלי ק אװרעך , זײ ן פרו י 
מרים־גיטל , חנ ה שפילבערג , בער ל קאגנא ט או ן אנדערע . 

ד י דראמאטיש ע סעקצי ע בי_ י ד י צױניםט ן הא ט פארמאג ט פאלגנד ן 


248 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אנםאמב ל : לײ ב שפילבערג , חײ ם דאװידזאן , אםתרק ע אײזיפם , סאני ע 
גאניק , יאנ י קלורפגין , פאנ י באצמאן , בוז י גילבורד , רױו ע בוקימע ר או ן 
אנדערע . 

ד י דאזיק ע אפטײלונ ג הא ט געהא ט מע ר שאנםן , װ י דע ר קרי_י ז פו ן 
ד י ארבעטער , טי ט א מע ר גינםטיקע ר מעגלעכקײ ט פו ן אנטװיקלונג . 

לײ ב שפילבער ג אי ז געװע ן דע ר ארגאניזאטאר , רעזשיםע ר או ן שוי ־ 
שפילער . ע ר הא ט געלערנ ט מי ט ד י קאלעגן־ליבהאבער , װ י א ן אמתע ר 
לערע ר או ן אלײ ן גענומע ן אנטײ ל אי ן ד י הויפטראלן . 

זיי ן אויפפירונ ג פו ן ״דארפםױנג ״ פו ן ל . קאברין , קא ן ניש ט געשעצ ט 
װער ן קלענע ר װ י ד י בינעקונם ט פו ן פראפעםיאנעל ע אקטיארן . אי ן שפיל ־ 
בערג ם מוי ל הא ט ד י רעפלי ק פו ן דארפםױנ ג צ ו ר ב חאצע ן — געמאכ ט 
א ן עפעקטױו ע עמאציע . 

ד י װערטע ר פו ן טעקם ט זענע ן מער , אדע ר װײניקע ר אז ױ : 

״ . . . זשאג ט ר ב חאטשי , װאש , א שטײגער , קומ ט אזשוינעם , 

װא ש ע ר זשינדיק ט מי ט א גוי ע אן ז דע ר װעל ט ? װאש , א שטײגער , 

קומ ט אים , בײ ש (בעת ) ע ר קומ ט אוי ך יענע ר װעל ט ? . . . אי ך דא ך 

דאװן , פו ן שידע ר (סידור ) אי ך דא ך דאװן , װע ן ש ע ד א א מני ן ! 

באזש ע מאי , באזש ע מאי , שמא י שראל , שמא י שרא ל (שמ ע 

ישראל ) ! . . . ״ 

םאגי ע גאני ק אי ז געװע ן אי ן דע ר ״נאטאשא״־רא ל װ י געמאםטן . 

יאנ י קלורפײ ן אי ן דע ר רא ל פו ן ״פראקאפ ״ אי ז ניש ט אפצושאצן . ד י 
פראז ע ״װו • אי ז ע ר דע ר נעכריםט , דע ר זשיד ״ — הא ט אי ן זי_י ן דיקצי ע 
אפגעקלונגע ן מי ט פאטא ם — איבער ן גאנצ ן זאל . 

ד י שטא ט אי ז פו ן צי_י ט צ ו צי_י ט אפגעפריש ט געװאר ן געװאר ן טי ט 
צוגעקומענ ע אקטיארן , װא ס האב ן מזכ ה געװע ן ד י יױ ץ מי ט זײע ר שוי ־ 
שפילעריש ן טאלאנט . פו ן ד י ארטיםטן , ווא ם זענע ן אויפגעטראט ן אי ן 
שטא ט — געדענקע ן זי ך : י . אדלער , י . פישזאן , מאשקאװיטש , םאמ ־ 
בערג , ל . םאקאלאװ , בנצױ ן פאליפאדע , בן־צױ ן װיטלער , רעגינ ע צוקער ־ 
בערג , אי ר מא ן זונדעלעוויטש , יאזע ך שטערנגאל ד או ן שובינאװ . 

אי ן ד י צױט ן ווע ן ד י שטא ט אי ז איבערגעגאנגע ן אי ן רשו ת פו ן דע ר 
פוילישע ר מאכ ט או ן אםטר ע אי ז געװאר ן א גרענעצפונקט ״ האב ן פי ל טענ ־ 
טש ן ״געשװארצט ״ ד י גרענע ץ דור ך דע ם אםטרע ר װאלד . אי ן דע ם פלי ־ 
טים־שטרא ם זענע ן אוי ך געװע ן ״בלאנדזשענד ע שטערן״ , בינע־קינסט ־ 

לער , זינגע ר או ן אקטיארן ־ 


249 



מיכ ל גרינע ם 


ד י דאזיק ע בינע־װירטואז ן האב ן ארנונגעבראכ ט א נײע ם גײס ט 
אינע ם טעאטער־װעז ן פו ן שטאט . אוי ך האב ן ז ײ דור ך דע ם געהא ט א 
םעגלעכקײ ט צ ו פארדינע ן זײע ר טאגברױט . דור ך ד י קאנצערט ן או ן 
פארשטעלונגע ן האב ן ז ײ געקראג ן א מאטעריעל ע מעגלעכהײ ט — װײ ־ 
טע ר צ ו װאנדערן . 

דע ר ארטים ט — בנצױ ן פאליפאד ע — גי ט איבע ר אי ן זי_י ן בו ך 
״זכרונו ת פו ן א האלב ן יארהונדער ט יידי ש טעאטער׳ / פו ן יא ר 1946 , 
בוענא ם אי_ירע ם : 

״.. . מי ט שװערע ר מ י הא ט זי ך אונד ז אי_ינגעגעב ן צ ו פאר ן 
פו ן שטעט ל צ ו שטעטל , מי ר האב ן אי ן מאנכ ע שטעטלע ך אפיל ו 
א טראכ ט געטא ן װעג ן שפיל ן טעאטער , אבע ר ע ם אי ז ניש ט גע ־ 

װע ן פא ר װעמען , וױי ל ד י ױד ן האב ן זי ך נאכ ן דורכמאר ש פו ן 
בודיאני ם ארמײ , ארומגעדרײ ט װ י לעבעדיק ע מתי ם או ן ז ײ האב ן 
ניש ט געקענ ט טראכט ן פו ן טעאטער . 

ערש ט װע ן מי ר זענע ן אנגעקומע ן קײ ן אםטראג , א שטעט ל 
פא ר ראװנע , דאר ט האב ן מי ר שוי ן געטראפ ן א ביס ל לעב ן או ן א 
ױגנט־באװעגונג . או ן ע ם אי ז באמ ת געװע ן צ ו באוװנדערן , װ י אז ױ 
ד י ױגנ ט הא ט זי ך אי ן אז א שװערע ר צי_י ט גיש ט פארלױרן , נא ר 
מי ט ברע ן וױיטע ר אנגעפיר ט זײער ע קולטור־אנשטאלט ן או ן מי ט 
א דראמקרױז , צ ו װעלכ ן מי ר זענע ן צוגעצויג ן געװאר ן או ן מי ר 
האב ן דאר ט מי ט ד י ױגנטלעכ ע געשפיל ט עטלעכ ע פארשטע ־ 
לונגען ״ . . . 

ד י מערהײ ט ארטיםט ן האב ן זי ך אפגעשטעל ט אי ן שטא ט בלוי ז 
צױטוױיליק , א פא ר פו ן ז ײ זענע ן פארבליב ן אוין ן א לענגער ע צי_יט . 

אײנע ר פו ן ד י פליטים־קינםטלע ר אי ז געװע ן פראפעםא ר װײנבערג . 

ע ר הא ט געגעב ן א פא ר פיאנא־קאנצערט ן פו ן א קלאםיש־װעלטלעכע ר מו ־ 
זיק , װ י אוי ך פו ן יידישע ר נגינה . מי ט זי_י ן קינםטלערישע ר טעכני ק הא ט 
ע ר אלעמע ן באצויבערט . 

א צװײטע ר װאנדער־שטער ן אי ז געװע ן שובינאװ , א ן ארטים ט פו ן 
קײזערלעכ ן טעאטער . ע ר אי ז שוי ן פארבליב ן אי ן שטא ט אוי ך עטלעכ ע 
יאר , װו • ע ר הא ט רעזשיםיר ט מי ט דע ר דראמאטישע ר םעקצי ע בי_ י ד י 
צױניםטן . 

שובינא װ אי ז געװע ן א ן אויםגעצײכנטע ר רעזשיםאר , כאט ש ד י 


250 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


יידיש ע שפרא ך הא ט ע ר ניש ט באנוצ ט אי ן װארט . ע ר הא ט נא ר פאר ־ 
שטאנע ן דא ם יןדיש ע לשו ן — א ן העברעוזמען . 

װע ן מע ן הא ט פירגעלײענ ט א טעאטער־פיעםע , הא ט שובינא װ זי ך 
צוגעהער ט צ ו יעדע ר פראז ע או ן בי_ י יעדע ר העברעו ש װארט , הא ט ע ר 
אפגעשטעל ט דע ם םופליאר : ״טשט א עט א טאקאיע? ״ (װא ס אי ז דאם? ) 
או ן נאכדע ם הא ט ע ר באפוילן : ״װיטשערקניטי ע א י אידיטי ע דאלשע ״ 
(פארמעק ט או ן גײ ט װײטער) . 

טײלמא ל הא ט אז א ״װיטשערקניטיע ״ גור ם געװע ן — צ ו פארבײג ן 
גאנצ ע זײט ן טעקסט . 

שובינאװ ס אויפפירונ ג פו ן דע ר דראמ ע ״ד י יידן ״ פו ן טשיריקאװ , 

הא ט געמאכ ט פוראר . ע ם געדענק ט זיך , װע ן ע ר הא ט געשפיל ט ד י דא ־ 
זיק ע דראמ ע צ ו א ״כ׳תמוז״ , פו ן ד״ ר הערצל ס יארצי_יט . בי_י ם םון ז פו ן 
דע ר פארשטעלונ ג אי ז אפגעדעק ט געװאר ן אוי ך דע ר םצענ ע דע ר אויטא ־ 
פארטרע ט פו ן דאקטא ר הערצל , פערזאניפיציר ט אי ן שובינאװ ם מאיעס ־ 
טעטישע ר פיגור . זי_י ן געדיכטע ר קאפהאר , מי ט ד י פײער־פלאמעדיק ע 
שװארצ ע אויגן , האב ן געשאפ ן ד י ריכטיק ע קרעאצי ע פו ן צױניםטיש ן 
מנהיג . 

פא ר דע ם דאזיק ן םימבאליש ן גײםט , האב ן מארשירט , אי ן א מאסן ־ 
םצענע , אײנגעבויגענ ע ״גלות־יןדן״ , מי ט פעקלע ך אוי ך ד י פלײצע ם או ן 

געזונגע ן דע ם גלות־מאר ש : 

״מי ט דע ם װאנדער׳עטא ק אי ן האנט , 

א ן א הײ ם או ן א ן א לאנ ר ! . . . ״ 

ב ײ ד י לעצט ע םטראפן , אי ז שובינא װ ארויסגעקומע ן פו ן דע ם גרוים ן 
רא ם או ן זי ך פארנײג ט פאר ן פובליקום . דע ר אײנדרו ק אי ז געװע ן א 
גרויםער . בי ז דאמאל ם הא ט דע ר עול ם געמיינט , א ז דא ם אי ז װירקלע ך 
א געמאל ן ביל ד פו ן ד״ ר הערצל , װא ם שטײ ט אוי ך א טיש , אנגעשפאר ט 

אי ן װאג ט . . . 

יאזע ך שטערנגאל ד אי ז אי ן זײ ן װאנדערװע ג געבליב ן אי ן שטאט , 

מי ט זײ ן קראנקע ר פרו י או ן פיצ ל קינד . 

װעג ן אי ם שרײב ט פאליפאד ע פאלגנדע ם : 

פארבײפארנדיק , הא ב אי ך דערזע ן שטײ ן א טרופ ע אק ־ 

טיאר ן א ך דע ר פלאטאפארמ ע או ן אי ך הא ב דערקענט , א ז דא ם זע ־ 

נע ן ד י זעלב ע אקטיארן , מי ט װעלכ ע אי ך הא ב געארבע ט אונטע ר 

אהרו ן דרוקער ס דירעקציע . 


251 



מיב ל גרינע ס 


אײנע ר פו ן דע ר דאזיקע ר טרופ ע אי ז געװע ן יאש ע שטערנ ־ 

גאלד , מי ט א קלינגענדיק ן נאמען . א הויכע ר מי ט א פראםט ן אויס ־ 

זע ן או ן מי ט לאנג ע יאר . זי_י ן אויםזע ן הא ט דערמאנ ט אי ן עפע ם א 
קאמעדיאנטשי ק ; נעב ן אי ם אי ז געשטאנע ן זײ ן פרוי , קרוע-בלוע , 

מי ט א קינ ד א ך דע ר האנט . ז ײ האב ן זי ך געשלעפ ט פו ן שטעט ל צ ו 
שטעטל , פו ן דאר ף צ ו דארןז״ . 

װע ן שטערנגאלד ם פרו י אי ז געשטארבן , אי ז ד י צװײט ע מאמ ע פו ן 
זי_י ן קינ ד געװאר ן — פײגעל ע באטשקע , — ב ײ װעמע ן שטערנגאל ד אי ז 
געבליב ן דע ר שטענדיקע ר אורח . 

זי_ינ ע אויפפירונגע ן ״קבצנזא ן ע ט הונגערמאן ״ או ן ״כינקע־פינקע ״ 

— זענע ן געשטעמפל ט געװאר ן פא ר שונד־טעאטער . מי ט זײ ן ״ארבל ־ 
פראזע ״ הא ט ע ר געהא ט װײני ק םימפאטי ע בגי ם עולם , בי ז ע ר אי ז גע ־ 
בליב ן איזאליר ט פו ן ד י טעאטער־ליבהאבער . פו ן צי_י ט צ ו צגי ט הא ט 
ע ר געגעב ן עפע ס א ״שײן ״ אוי ך דע ר בינע , מי ט װאריעטע־נומערן . 

שטערנגאל ד הא ט שטענדי ק געשפאנ ט אוי ך דע ר ברײטע ר גא ם א ן 
אויםגעפוצטער , מי ט א פרי ש ראזיר ט פנים , װא ם אי ז געװע ן אנגעפול ט 
מי ט שמינ ק או ן פודער , א ז מע ן זא ל ד י קנײטש ן ניש ט דערקענען . זגינ ע 
קודלעװאטע , לאנג ע הא ר — אל א מאד ע פו ן ״לו י '\ 1 ״ — הא ט אי ם 
צוגעגעב ן א פאיאציש ן אויםזען . 

װע ן זײ ן טעכטער ל בלאנק א אי ז אל ט געװאר ן זעק ם יא ר הא ט 
שטערנגאל ד געהא ט פו ן אי ר א נױן . ז י הא ט אי ם ארויםגעהאלפ ן אי ן 
דע ר פרנםה , מי ט אײניק ע יתומים־לידלעך . ד י קרוינרא ל איר ע אי ז געװע ן 
אי ן דע ם ליד ל ״שיכעלעך״ . ד י טרויעריק ע װערטע ר האב ן געװעק ט רח ־ 
מנו ת בי_ י ד י צושויער . 

בלאנק א הא ט דא ם ליד ל געזונגע ן מי ט הארץ , װ י א ן ארת ע לגידנד ע 
יתומהלע . ד י לעצט ע װערטע ר הא ט ז י פארענדיק ט צװיש ן פובליקום , וװ • 
ז י אי ז ארומגעגאנגע ן מי ט א היט ל אי ן װעלכע ר מע ן הא ט ארײנגעװארפ ן 
מטבעו ת — אי ר האנאראר . 

ע ם אי ז שװע ר צ ו געדענקע ן אל ע פיעםן , װא ם זענע ן געשפיל ט גע ־ 
װאר ן אי ן שטאט . פו ן ז ײ אי ז צ ו דערמאנען : ד י שחיטה , גאט , מענט ש 
או ן טײװל , שולמית , זשידאװקא , קעניג־ליר , קבצנזא ן ע ט הונגערמאן / 
כינקע־פינקע , חאםי ע ד י יתומה , ד י װײם ע שקלאפין , קרײצע ר םאנאטא , 
צ ו שפעט , אוריא ל אקאסטא , דע ר װילנע ר בעל־הביתל , ד י באב ע יאכנע , 


252 


װע ז דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


שװע ר צ ו זײ ן א ױד , ציפק ע פגיער , גא ט פו ן נקמה , הערצעל ע טױחם , דע ר 
דיבוק , ד י ױד ן או ן נא ך או ן נאך . 

ד י טעאטער־םפעקטאקלע ן האב ן געהא ט א ן אפקלאנ ג אי ן אל ע 
קרײזן , מע ן הא ט דיםקוטיר ט װעג ן קינסטלערישן , אדע ר קולטור־דערציע ־ 
ריש ן באראקטע ר פו ן ד י אױפפירונגען . קײ ן ״משה־גולם ״ זענע ן ד י אם ־ 
טרע ר טעאטער־גײע ר ניש ט געװען . 

לוי ט ד י אינפארמאציע ם פו ן א . װאלדמאן , האט , אי ן ד י לעצט ע יארן , 
עקזיםטיר ט א דראמאטישע ר קרײז , װא ם הא ט םפעציע ל זי ך אויםגע ־ 
צײכנ ט מי ט אײגענ ע אריגינעל ע שאפונגען . 

א באגאבטע ר קאמיקע ר או ן דעקאראציע־לײטע ר אי ז געװע ן ליאװ ע 
קארעגבליט . גדלי ה גדאליעװםק י הא ט אי ן זי ך פארמאג ט אײגנשאפט ן — 
צ ו שאפ ן געלונגענ ע םקעטש ן או ן לידער , װעלכע , ע ר אלײ ן הא ט אינ ־ 
טערפרעטיר ט םי ט געשמאק . אזו י אויך , ד י איבעריק ע חברי ם פו ן דע ם 
קרײז . 

דע ר דאזיקע ר אטאטארן־קרײ ז הא ט אוי ך געגעב ן טור־פארשטעלונ ־ 

גע ן אי ן ראװנע , לוצק,האשט , מיזוטש , שומם ק או ן אנדער ע שטעטלעך . 
אומעטו ם אי ז אפגעשאצ ט געװאר ן דע ר ארטיםטישע ר דערפאל ג פו ן ד י 

שוישפילער . 

דע ר טעאטער־קול ט אי ן אסטר ע הא ט געגעב ן דערצןעריש ע ניצ ן 
דע ר באפעלקערונ ג אי ן שטא ט או ן אי ן ד י ארומיק ע געגנטן . 

— 2 — 

ד י אוראלט ע יידיש ע רעליגיעז ע מוזי ק אי ז געגאנגע ן בירוש ה פו ן 

דו ר צ ו דור . ד י פרימיטױו ע מוזיק־נאט ן — ״טראפ ״ הא ט געשאפ ן ד י 

מעלאדיע , װא ס אי ז געבליב ן פארבונד ן מיט ן לערנע ן תנ״ך . 

נא ך אי ן ד י אל ע צױט ן הא ט מע ן פארשטאנע ן — ארײגצונעמעמ ן 
אינע ם לימו ד דע ם ניגון־געפיל , װא ם הא ט געהא ט א גרוים ע װירקונ ג אי ן 
דע ם חינוך . ד י טאנאצי ע הא ט געגעב ן א מעגלעכקײ ט — בעםע ר צ ו 
אויסלערנע ן א פרש ה חוט ש מי ט רשי , אדע ר א בלא ט גמרא . 

יאר ן לאנ ג אי ז אםטר ע געװע ן א קװא ל פו ן נגינה . א מתיקה׳דיק ע 

קלאנגשטימ ע פו ן חדר , צ י ישיבה , פו ן קלויז , אדע ר פו ן בית־מדר ש — 
הא ט צוגעצויג ן דע ם אויע ר פו ן אדורכגייענדיק ן מענטשן . ד י באטעמט ע 
נגינ ה הא ט א צי פ געטא ן בי_ י דע ר נשמה . 


253 



מיכ ל גרינע ם 


דע ר מגי ד װאל ט ניש ט געװע ן געהא ט אז א השפע ה מי ט זײ ן דרשה , 

װע ן ע ר זא ל ניש ט געװע ן באניצ ן דע ם זאפטיק ן גמרא־ניגו ן אי ן זײ ן מוםר ־ 
רעדע • 

ד י ליטורגיש ע מוזי ק אי ז געװע ן פאפולע ר או ן באליבט . װעלט־בא ־ 
רימט ע חזני ם האב ן זי ך געהאלט ן גרוים , װא ם ז ײ באטרעט ן דע ם עמו ד 
פו ן דע ר מהרשא־שיל . 

ד י משוררי ם פו ן שילכא ר זענע ן געװע ן — זינגפײגעלע ך — מי ט 
װעמע ן זײער ע עלטער ן האב ן יחוםדי ק שטאלצירט . 

דע ם חזנ ם קאמפאזיציע ם האב ן ין־ד ן געקאנט . װע ר ע ם הא ט געזונגע ן 
א ניגונד ל בי_ י זי ך אי ן דע ר הײם , װע ר בײ ם װערקשטא ט או ן װע ר ע ס 
הא ט םת ם זי ך געציקלט . 

א פאפולערע ר ניגו ן אי ז קײנמא ל ניש ט פארגעם ן געווארן . א זמר ל 
פו ן ד י שבת־זמירות , פו ן שלש-םעודות , אדע ר פו ן א ן אנדע ר מקור , הא ט 
זי ך אײנגעװארצלט , בי ז ע ם אי ז געבליב ן דערפו ן א קלאסיש ע מעלאדיע . 

אי ן לוי ך פו ן דע ר צי_י ט הא ט זי ך קולטיװיר ט אי ן שטא ט דע ר פאלקם ־ 
מאטױו . אפ ט מא ל אי ז ארויםגעשפרונגע ן א ליד ל פו ן דע ר הוילע ר הויט , 
מע ן הא ט ניש ט געוװם ט פו ן װאנע ן או ן פו ן װען . 

אי ן ״יױוא״־זאמלונ ג פו ן יא ר 1938 , װילנע , װער ט דערמאנ ט א װיג ־ 

ליד , װא ם שטאמ ט פו ן אםטרע . (זי_י ט 51 , לי ד 110 ) . 

אי ן ד י לערנאנשטאלט ן הא ט מע ן געזונגע ן קינדער־לידע ר ; אי ן ד י 
געזעלשאפטלעכ ע קרגיזן , הא ט מע ן געזונגע ן פאלקם־לידער . דא ס יידיש ע 
לעב ן אי ז געװע ן פארבונד ן מי ט דע ר יידישע ר מעלאדיע . 

אי ן ד י ארבעטער־קלוב ן הא ט זי ך דא ם געזאנ ג קולטױויר ט מי ט פרא ־ 
לעטאריע ר טעמעס . דא ם באליבט ע לי ד אי ז בי_ י ז ײ געװע ן — ״םלושאי״ , 
איבערגעזעצ ט פו ן רוםיש ן — דור ך ש . אנםקי . 

אי ן ד י צױניםטיש ע קרי_יז ן הא ט פארנומע ן פלא ץ — קינםטלעריש ע 
לידע ר מי ט נאציאנאל ע עלעמענטן . פו ן ד י באקאנט ע לידע ר זענע ן געװע ן 
— ״שבת ״ או ן ״לאה ם געזאנג״ , פו ן דע ר אפער א ״מאקאבעער ״ פו ן א . 
רובינשטײ ן ; א ״ײדי ש ליד ״ פו ן דע ר טראגעדי ע ״קניא ז כאלמםקי ״ פו ן 
מ . גלינק א או ן ״דע ר כא ר פו ן ד י פלישתים ״ פו ן דע ר אפער א ״שמשו ן 
או ן דלילה״ . 

אונטע ר דע ם פרגיע ן הימ ל פלעג ט זי ך זינגע ן געשמאק . ד י אויפגע ־ 
לעבטע ר העברעישע ר שפרא ך הא ט געעפנ ט ברײטע ר ״ד י טי ר פו ן דע ר 
ליבע״ . אוי ך עברי ת ״אירצט ״ מע ן זי ך נישט . 


254 




װע ן דא ם לעג ן הא ט געגלי ט 


ד י זאפטיק ע װערטע ר פו ן דע ם רוםיש ן ראמאנ ם ״א ו קאמינא ״ (בײ ם 
קאטין) , אי ן דע ר העברעישע ר איבערזעצונ , האב ן צעטריב ן ד י מר ה 
שחור ה פו ן א פארבלאנדזשעטע ר נשמה , מי ט פאלגנדיק ן אינהאל ט : 

נג ־ הא ח 

א ת ױשב ת גד ד ופני ך נוגי ם 
א ת מבמ ת בא ש הדובבת , 

הלהב ה הבעיר ה תתלק ח לפעמי ם 
ופתאו ם שו ב תדע ך עו ד עצבת . 

א ת נעצבת , א ך מדוע ? הזכר ת נשכחו ת 
יט י אהב ה וח ן עלומיך , 

למ ה תבקש י בגחלי ם הלוחשות , 

ל א תמצא י ב ן פתרו ן שאלותיך . 

א ת המתינ י עו ד רג ע וכב ו האורו ת 
שבחיב ה ל ך חממ ו והבהיקו , — 

והשא ר א ך הג ל הפחמי ם השחורות , 

שלבעו ר ע ד גמר ן ל א הםפיקו . 

אהה , בטחי , אהבה , הי א כא ח הרוע ך 
ב ל חלום , כ א חזו ן ב ה גוע , 

אחר י כלו ת אהבה , ק ר שמ ם בלבב ך 
ואחרית ך עציב ה ודמוע . 

אל ע שפראכ ן הא ט מע ן געקאנ ט הער ן אי ן ליד , אבע ר מע ר פו ן אל ע 
— דא ם זאפטי ק יידי ש לשון . 

מי ט געפי ל פו ן לעבנםלום ט הא ט מע ן אויםגעזונגע ן דא ם באקאנט ע 
פאלקם־ליד ל : 

הוליעט , הוליע ט קינדערלעך . 

כ ל זמ ן אי ר זענ ט נא ך ױנג ׳ 

פו ן דע ם פרילינ ג — בי ז דע ם װינטע ר 

אי ז א קורצע ר שפרוננ . 

* * 

* 


255 



מיב ל גרינע ם 


פו ן יעד ן װינקעל ע האב ן זי ך געלאז ט הער ן ד י פאפולער ע פאלקס ־ 
לידער . װארשאװםקי ם װעלטלעכ ע לידע ר זיינע ן געװע ן אנגענומע ן אי ן 
דע ר םיםפאניזאצי ע בי י ד י כארן . 

אויפ ן שטאטמאר ק פלעג ט זי ך ארומדרײע ן דע ר קאליק ע — אל י דע ר 
בלינדע ר או ן מי ט ריטמיש ע באװעגונגע ן אויםגעזונגע ן דע ם טרויע ר פו ן 
זײ ן לעבן . זײנ ע בלינד ע אויג ן הא ט ע ר — בי_י ם זינגע ן — פאררים ן צו ם 
הימל , װ י ע ר זא ל פו ן ד י הײכקײט ן אראפלײענע ן ד י מעלאדיע־נאטן . 

דא ם װערט ל : ״װע ן זינג ט א י.יד , װע ן ע ר אי ז הונגעריק ״ — הא ט 
זי ך צוגעפאם ט צ ו אלי ן ; שטענדי ק הא ט ע ר זי ך גערים ן דע ם גארג ל פאר ן 
שטיק ל ברויט . 

דא ם יידיש ע לי ד אי ז ארײ ן אי ן טאג־טעגלעכ ן לעבנם־שטײגע ר ; א 
נאטירלעכ ע רגילו ת — אויםצוזינגע ן ד י צרו ת או ן ד י פרײד . 

װע ר נא ך הא ט געקאנ ט אזו י גו ט אינטערפרעטיר ן דא ם ״מאי־קא ־ 
משמע־לן״־ליד , װ י דע ר ישיבה־בחו ר ? 

ו װ נא ך האב ן ד י װערטע ר פו ן א . רײזענ ם לי ד ״העטערל , העמער ל 
קלאפ ״ געקענ ט האב ן אז א אפקלאנג , װ י ד י טענע ר װא ם זענע ן ארויםגע ־ 
קומע ן פו ן דע ם קעלע ר ארוי ם פו ן פרצ ם שוםטער־פאבריק ל ? 

או ן ד י שנײדער־מײדלע ך ? — ז ײ האב ן קײנמא ל ניש ט פארגעס ן 
י . ל . פרצ ם לי ד ״ד י דר ײ נײטארינם״ . אי ן דע ם דאזיק ן געזאנ ג האב ן ז ײ 
אויםגעזיפצ ט זײע ר אײגענע ם לעבנם־אינהאלט . 

װע ן דע ר פאלקם־זינגע ר מ . קיפגים , מי ט זײ ן פארטנערי ן ז . זעליג ־ 

פעל ד האב ן געגעב ן קאנצערט ן אי ן שטאט , אי ז דע ר רעפערטוא ר געװע ן 
יעד ן באקאגט . פו ן דעם ט װעגן , אי ז ד י גאנצ ע שטא ט ײד ן געלאפ ן הער ן 
קיפניםן . דור ך זײ ן אקצענט־אינטאנאציע , האב ן ד י מענטש ן געלערנ ט 
בעםע ר צ ו פארשטײ ן א ליד , אדע ר א ניגון . 

מ . קיפניס , דע ר װעלט־בארימטע ר פאלקלאריםט , אי ז אלײ ן א געבוי ־ 
רענע ר פו ן װאלינע ר קרײז . אי ם הא ט שטענדי ק געצויג ן צ ו ד י דאזיק ע 
געגגטן , וװ • ע ר הא ט אײנגעזאפ ט אי ן זיך , ד י כאראקטעריםטיש ע פאלקם ־ 
מאטױון , װא ם האב ן אי ם באגלײ ט אי ן פאפולע ר געמאכט . 

בע ת זי_י ן לעצט ן באזו ך אי ן אםטרע , אי ן ד י יאר ן 1919 — 20 , הא ט 
קיפני ם זי ך באקאנ ט מי ט דע ם דינאמיש ן העברעים ט או ן פאלקםזאמלע ר 
— שמוא ל (שמעלקע ) שרגיער , בי_ י װעמע ן קיפני ם הא ט איבערגענומע ן 
דא ס דאזיק ע לי ד : 


256 


װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ר,וד י ילדי ש 


אוי , ייד״ט ׳ 

?וד י ױדײ ע ? 

זאטשע ם יידי׳ ם ? 

או ן א ז מע ן טראכ ט — 

טראכ ט מע ן ױדי׳ט . 

או ן א ז מע ן רעד ט — 

רעד ט מע ן ױדי׳ע . 

׳ ױדיש , ױדי׳ם , ױדיש , 

ױדיש , ױדי׳ש , ױדיש . 

11 

יאר ן ױדי׳ן ז — 

ט א פאױדי ש 
יאל ן ױדי ש — 

ט א דאױדיש . 

ױדיש , ױדיש , ױדיש , 

ױדיש , ױדיש , ױדיש . 

ט א ני ע פאױדי ש ; 

יא ק נ י ױדי ש 
ט א נ י דאױדיש . 

ױדיש , ױדיש , ױדיש , 

ױדיש , ױדיש , ױדיש . 

או ן אזו י װײטע ר זינג ט מע ן דא ם מי ט אײגענ ע װערטער , למש ל : 

או ן א ז מע ן עס ט — 

עם ט מע ן ױדיש ׳ 

או ן א ז מע ן זינג ט — 

זינג ט טע ן ױדיש . 

דע ר ווי ץ פונע ם ליד ל איז , װא ם דא ם װאר ט ״ץדיש ״ טי_יטש ט זי ך 
אוי ך אוקראיני ש ״פארן ״ או ן אוי ף ױדי ש או ן דא ם ױדי ש — ױדישלע ו . . . ״ 


257 


מיכ ל גרינע ם 


דא ם יידיש ע לי ד הא ט אוי ך באגלײ ט ד י לאנדםלײ ט אי ן ד י װײט ע 
טקומות . 

אײנע ר אז א לאנדםמאן , װעמע ן ע ם אי ז געװע ן טײע ר דע ר ױדישע ר 
פאלקלא ר אי ז — ח . ב . אילון־באראניק . ע ר הא ט פארשטאנען , א ז דא ס 
פאלקםגעזאנ ג טא ר ניש ט פארפאל ן װערן . 

דע ר דאזיקע ר אםטרע ר בן־עי ר — באראני ק — הא ט צונויפגעקליב ן 
ד י ״צעזײט ע או ן צעשפרײטע ״ פער ל או ן ז ײ איבערגעזעצ ט אי ן דע ר 
העברעןשע ר שפראך . 

ע ר אי ז דע ר מחב ר פו ן בו ך ״היה , הי ה מעשה ״ װא ס אי ז דערשינע ן 
אי ן יא ר תש״ ו פארלא ג ״פולקלור ״ תל־אביב , אי ן װעלכ ן םפר , ע ר הא ט 
געלאז ט דרוק ן אכצי ק פאלקסלידער , א טײל , זענע ן — ד י פאלגנדיק ע : 

אי ן העברעו ש : אי ן ױדי ש : 


היה , הי ה מע׳ם ה 
אלף־בי ת 

מא י ק א משמ ע ל \ 
המשק ה 
חז ן לשב ה 
בחו ר מפולי ן 
יעושנ ה 

ע ם המחט , בל י המח ט 


אטא ל אי ז געװע ן א מעיע ה 
אוים ן פריפעט׳טא ק 
מא י ק א משמ ע ל \ 
ד י משק ה 
א חז ן אויף י שב ה 
א יינגעל ע פו ן פויל ן 
רײזעל ע 

מי ט א נאדל , א ן א נאד ל 


כד י זי ך שאפ ן א באגרי ך װעג ן דע ר װיכטיקע ר קולטור־ארבע ט פו ן 
שרײבע ר באראניק , װעל ן טי ר ד א געב ן א ן אויםצו ג פו ן אײ ן לי ד — ״ד י 
משקה״ . 

אי ן ױדי ש : 

אי ך געדענק , װע ן דע ר ׳םדב ן אי ז געקומע ן צ ו מיי ן זײד ן 
דע ם טאט ן מי ט דע ר מאמע ן א שידו ך רעדן . 

דע ר ׳טדכ ן הא ט גערעד ט או ן גערעד ט אומזיםט , 

בי ז װאנע ן ד י מ׳טק ה הא ט זי ך ארײנגעמישט . 

װ י נא ר מ׳הא ט ד י ט׳עק ה ארײנגעגאסן , 

אי ז דע ר טאט ע געװאר ן דע ר מאמע ם חתן . 

אי ך גערענ ק ב ײ מי ר אוי ף דע ם ברית , 

אי ז ד י משק ה ניש ט ארא פ םונע ם טי׳ם . 


258 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר רב י הא ט געמאכ ס ד י ברכו ת 
או ן אי ן בעכע ר אי ז געבליב ן ס׳קדחות . 
אי ך הא ב געהא ט א ן פעול ה 
א ז מעזק ה טרינקע ן דאר ף מע ן פולע . 

בנ י טי ר אוי ך בר־מצװ ה הא ב אי ך געהאלט ן א דרשה , 
א ז משק ה טרינקע ן אי ז גא ר נישקשה . 
דע ר עול ם הא ט ד י דרש ה אויםגעהער ט 
או ן ד י גלעזלע ך משק ה אריינגעקערט , 
דעריבער , ברידער , ארע ם או ן רי_יך , 
לאמי ר טרינקע ן אל ע גלייך . 

אי ך געדענ ק בי י מי ר אויו י ד י תנאים , 
הא ט מע ן געשיכור ט אזו י װ י ד י גו״ם . 
א טעלע ר הא ט מע ן דא ן געבראכ ן 
או ן ד י משק ה אי ז ניש ט אראפגעקראכ ן 
או ן אי ך אצײן , כאט ש דע ר חחן , 
כ׳הא ב אל ע װ״נע ן אר״נגעגאסן . 

אי ך געדענק , װע ן טע ן הא ט מי ך צ ו דע ר חופ ה געםירט , 
הא ט מע ן נענומע ן צ ו ביסלע ך ספירט , 
או ן ע ר אלײן , דע ר רב י ר ׳ העשל , 
הא ט געשניאקע ט פונע ם גאנצ ן פלעשל , 
או ן אי ך בי ן מי ר געשטאנע ן דע ר פ״נע ר ױנג , 
כ׳הא ב אויםגעלעק ט דע ם בעכע ר מיט ן צונג . 

אי ן דע ר העבדעישע ר איבערזעצונ ג : 

כשב א השדכ ן לבי ת םבי ׳ 

להוצי ע שידו ך לאט י ואבי ׳ 

א ז דבר ו ודבר ו לחינם , 

ע ד שבכו ם נתנ ו עינם . 

בזכו ת המשק ה הא ל נת ן 
אב י הי ה לאמ י חתן . 

א ת משת ה הברי ת כיו ם אזכור ׳ 

הכו ם מי ד א ל י ד תעבו ר ; 

259 



מיכ ל גרינע ס 


ברכ ת ״מזל־טוב ״ צעק ו בקול ״ 
שהיל ד יגד ל לר ב גדול . 
לכ ן א׳טת ה שתי ה כד ת 
לכ ן הכו ם ג ם ל א ת׳שבת . 

בױ ם ״הבר־מצװה ״ יפ ה קד׳שתי ״ 
ואחרי־כ ן נא ה דרשתי ״ 
כ י הקיםר ״ הו ד מלכות ו — 
׳סבו ר גדו א מאי ן כמותו . 
לכן ״ אחי ״ ע׳סי ר ור׳ע ״ 
.נשת ה כו ם מ׳טק ה מחדש . 

וכ ן אזכור , בער ב ה״תנאים״ , 
׳נזת ו כול ם כמ ו הגוי ם ; 
ו׳סבר ו מינ י כלי־חרם , 
וײ״׳ ש נ׳ספ ך כמ ו מברז . 
ואנױהג ם שאנ י חתן , 
׳סתית י וחזרת י ״הדרן״ . 

וב׳סע ה ׳סלחופ ה הלכנו , 
כו ם מ׳עק ה מקד ם לקחנ ו ; 
והר ב הברכו ת הגי ד — 
ובכו ס אי ן ג ם ׳טרי ד . . . 
ואנ י בחו ר כאר ז הײתי , 
בל׳עו ן הכו ם מציתי . 


אזו י הא ט געזונגע ן אםטרע , ד י פרײלעכ ע ׳טטאט ״ פו ן װעלכע ר ע ם 
זענע ן בלוי ז פארבליב ן זכרונות . 

ד י ױדי׳נז ע געזאנג־נ׳טמ ה אי ז פארניכטע ט געװאר ן צוזאמע ן טיט ן 
ױדיש ן פאלק . 

געבליב ן זענע ן ד י אי ן טרויער־אױנגעהילט ע םטראפן , פו ן יאנאםא ־ 
װיטשע ם לי ד : 

״ע ס אי ז ניש ט מע ר פאראן , ע ם אי ז ניש ט מע ר פארבליב ן 
ד י קלאנגען , װא ם זענע ן פאדשוװנד ן שוי ן װייט . 

ע ם האב ן ד י טענע ר אי ן האר ץ זי ך פארשריב ן — 

מי ט צײכנם , װא ם ם׳װע ט ניש ט פאריאג ן ד י צײ ט! ״ 


260 






דא ס פלא ץ פאר ן מאנומענ ט 
פו ן װארשעװע ר געט א 

םימבאלישע ר קב ר פו ן יא ר 1945 , 
ב ײ װעלכ ן ע ס שטײע ן ד י מיטגלי ־ 
דע ר פו ן װארשעװע ר צענטראל ־ 
קאמיטעט ׳ װ ו א . װאלדמא ן אי ז 
געװע ן פארטראטן . 


ד י אפגעצײכנטע : א . װאלדמא ז או ז 
דינ ה שטײנמא ן ע״ ה (נפט ר געװאר ן 
אי ז אמעריקע , 1948 ) . 



ד י לעכנם־געכליכענ ע — אי ן מינכע ן 



ב ײ דע ם פערט ן יארצײ ט פו ן דע ר ליקװידאצי ע פו ן אסטרע ר געטא . 


ארגאניזאטאר ס פו ז דע ם צוזאמענפא ר : מאסי ע סאראקא , מענדק ז סירעװע ר או ן מוס י גרײנימם . 


פיבפטע ר אפסײ ר 


געװידמע ט פא ר דע ם 


״אםטראגע ר לאנדםלײ ט פאראײ ן אי ן ארגענטינע ״ 


״ע ס זא ל דינע ן פא ר א ברידערלעכ ן בונ ד פא ר 
ד י צעזײט ע שטאט־געבירטיק ע פו ן אל ע מקומות״ . 




18 . — אשפאצי ר איבע ר דע ר שטאט* ) 


א . — א װאר ט פריע ר 

ב . — דוכינפקי־גא פ 

ג . — קראםנעגידע־נא ס או ן געפלע ך 

ד . — כעלמאז ש או ן אומגעגנ ט 

ה . — טאטארםקע״גא ס 

ו . — האנדלאװא־גאס , אדע ר ד י ניישטאטיש ע גרעכלי ע 

ז . — װילכינע ר גרעבלי ע 

ח . — זייטיק ע געסלע ך פו ן װילבינע ר גרעבלי ע 

ט . — שילגא ם או ן געסלע ך 
י . — ד י פאטשט־גא ס 

יא . — הקדש־גאס , קראלעװסקא , אדע ר מאקראװאלי א 
יכ . — ניישטא ט 
יג . — ביי ם לעצט ן ברע ג 


* ) א . איכי ט הא ט אפגעהי ט אי ן זכרו ן ד י נעמע ן פו ן ד י לאנרסלייט ; 

דע ר דאזירןע ר ארבע ט הא ט ע ר בײגעטראג ן זני ן מיטהילױ . 




א . - א װאר ט פרלע ר 


ד י רעױנו ת טראג ן מי ר אי ן דע ר פארגאנגענהײט . ז ײ פיר ן אוין ז 
באקאנטע , אלט ע װעג ן — צורי ק צו ם שטעטל , צורי ק צ ו דע ם פלאץ , ו װ 
מיי ן װיג ל אי ז געשטאנען . 

א ן אינערלעכ ע שטויסקראפ ט שטופ ט טי ך צ ו ד י גאםן , א בלי ק צ ו 
טא ן אוין ז ד י אויםגעםדרט ע הי״יזער , אויף ז ד י הײמיש ע טענטש ן פו ן על ־ 
טער ן או ן ילנגער ן דור . 

בג י יעדע ר גא ס או ן געס ל — א ן אפשטעלפונקט . 

בי_ י יעד ן הוי ז או ן שטיבעל ע שװימע ן ארוי ם זכרונות , אײנ ע נא ך דע ר 
אנדערער . פו ן יעד ן װינק ל קריכ ן ארוי ם ד י לעבעדיק ע געשטאלט ן פו ן 
מי_ינ ע שטאט־געבירטיקע . 

אי ך ז ע או ן דערקע ן ד י באקאנט ע אינםטיטוציע ם או ן ארגאניזאציעם , 
כלל־טוע ר או ן פאלקםמענטשן , םוחרי ם או ן קלײנהענדלער , בעלי־מלאכו ת 
או ן ארבעטער , געלערנט ע או ן פראסטאקעם , רי_יכ ע או ן ארעמע . 

אי ך ז ע א רוישיק , פרײלע ך לעב ן פו ן א שטא ט מי ט ױ ח ! 

ד י ערשט ע גא ם װו • אי ך הא ב זי ך אפגעשטעל ט הא ט זי ך גערופ ן : 


ב . — ד ו ב י נ ם ק י ־ ג א ם 

אוין ז דע ם דאזיק ן באװעגלעכ ן שטאטטײ ל הא ב אי ך געמאכ ט דע ם 
ערשט ן שפאציר . 

וװנדערלע ך שײ ן הא ט אויםגעזעע ן דא ם ערשט ע הוי ז — ד י נחל ה 
פו ן מש ה פעקע ר (פינקעל) . 

ד י צװ ײ רחבותדיק ע דירו ת זענע ן געװע ן — צװ ײ שטאטשפיגלען . 

דע ר בני ן הא ט פארמאג ט א פילפארבי ק געמי ש פו ן געשעפטן , קלײטן , 
װארשטאט ן או ן װוינונגען . 


267 



מיכ ל גרינע ם 


אחו ץ דע ר גרויסע ר בעקער ײ זעגע ן אוי ך געװע ן געשעפט ן פו ן 
תבואה , פרוכט , ביר , בראגפן , שפײזפראדוקטן , א רעסטאראן , װארשטא ־ 
ט ן פו ן היטלמאכערס , שױידער ס או ן בלעכערם , אי ן ד י װויננונע ן — פי ל 
שכנים . 

מש ה בעקע ר אי ז געװע ן פאפולע ר אי ן אל ע םפערן . א י.י ד א בעל־ױעץ , 
ארנטלעכע ר מענטש , כל ל טוע ר או ן ראטמא ן פו ן שטאטראט . אל ע ױד ן 
אי ן שטא ט האב ן אי ם לי ב געהאט . ב א אי ם פלעג ט מע ן אױגלײג ן משכגו ת 
פו ן גרויס ן װער ט — א ן שו ם אפצאל . איבע ר ד י אומבאװעגלעכ ע גיטע ר 
פו ן חשוב ע שטאט־בעלי־בתי ם אי ז ע ר געװע ן דע ר אפעקון . 

װעלטמא ן אי ז געװע ן דע ר אײגנטימע ר פו ן דע ם שכנותדיק ן הויז , 

מי ט א װאשער ױ או ן פרעסװארשטאט . ד י מערםט ע קונד ן זענע ן געװע ן 
פו ן דע ר הויכע ר אריםטאקראטיע , מיליטער־לױ ט או ן רעגירונגם־אנגע ־ 
שטעלטע . װעלטמא ן אי ז געװע ן א ײ ד פו ן מאדערנעם , װעלטלעכ ן שניט . 
זױ ן זו ן — אכראש א װעלטמא ן — הא ט שטודיר ט אי ן אונױוערםיטעט ; ע ר 
אי ז אוי ך געװע ן אפיצי ר אי ן דע ר פוילישע ר ארמײ . 

דע ר אלטע ר װעלטמא ן הא ט זי ך באזעצ ט אי ן ארץ־ישרא ל מי ט זי_י ן 
פרו י או ן טאכטער . 

צ ו דע ר ברײטע ר גא ם הא ט ארויסגעקוק ט א שײנ ע פאריקמאכער ־ 

םק ע (שערער־םאלאן) . דע ר בעל־הבי ת אי ז געװע ן — ראפמאן . זױ ן אײ ־ 
דע ם ערי ק רי_יצי ם הא ט פארנומע ן אי ן מאגיםטרא ט דע ם אמ ט פו ן עק ־ 
זעקוטאר . דע ר יידישע ר פעלדשע ר — יחיא ל רופא , — אדע ר יחיא ל פיד ־ 
לע ר — הא ט אי ן זי״י ן לאנג־יאריקע ר פראקטי ק געוװם ט מערע ר פו ן א 
דאקטער . ע ר הא ט געהײל ט קראנק ע אײדע ר דע ר דאקטע ר הא ט באװיז ן 
צ ו שטעל ן דע ם דיאגנאז . דא ם אײנציק ע הא ט אי ם געשטערט , װא ס ע ר 
הא ט ניש ט געטאר ט פארשרױב ן קײ ן רפואות . 

אוי ב יחיא ל רופ א הא ט געזאג ט ״ברענג ט א דאקטער״ , הא ט מע ן 
שוי ן פארשטאנע ן א ז םי׳האל ט ״שמאל ״ מיט ן קראנקן . 

בי_ י יחיאל ן אי ן שטו ב הא ט זי ך געפיר ט א ן אריםטאקראטי ש לעבן , 
אבע ר זי_י ן באצןונ ג צ ו ד י ארעמ ע אי ז געװע ן א מענטשלעך־הומאניטא ־ 
רע . ע ר אי ז געװע ן דע ר ״רופא־חולים ״ בי_ י ד י פאלקם־מאםן . ד י ײד ן 
האב ן געהא ט צ ו אי ם גלויב ן או ן צוטרוי . זױ ן רניכ ע דיר ה אי ז ניש ט גע ־ 
װע ן קײ ן שטערונג , א ז מע ן זא ל יחיאל ן רופ ן צ ו א קראנקן . ד י טי ר אי ז 
געװע ן אפ ן צ ו יעד ן מאמענט , באטא ג או ן באנאבט . 

יחיא ל רופ א הא ט אויסגעפיל ט א םאציאל ע פונקצי ע בי_ י דע ר יידי ־ 


268 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


שע ר באפעלקערונג . אפיל ו דע ם קלײנע ם האנארא ה װא ם ע ר פלעג ט 
נעמע ן פא ר זײנ ע װיזיטן , הא ט ע ר פו ן ד י קבצני ם ניש ט געװאל ט נהנ ה 
זײ ן 

יחיאל ס זו ן — מונ י פידלע ר — אי ז געװע ן בוכהאלטע ר אי ן דע ר 
ץדישע ר פאלקס־באנק . זײ ן צװײטע ר זו ן — אש ר פידלע ר — הא ט פאר ־ 
נומע ן דע ם אמ ט פו ן טעכניש ן םעקרעטא ר — אי ן הויזװירטן־פאראײן . 
זיי ן אײדע ם — מש ה צימערמא ן — אי ז געװע ן פארװאלטונגם־מיטגלי ד 
פו ן בית־יתומים . 

דע ר זאװא ד (פאבריק ) פו ן םאדע־װאםע ר הא ט באלאנג ט צ ו — 
יהוש ע םירעװער . זיי ן זו ן — מש ה סירעװע ר הא ט שטודיר ט אוין ת רב ׳ װ י 
אוי ך װעלטלעכ ע לימודים . מש ה םירעװע ר אי ז געװע ן באהאװנ ט אי ן קול ־ 
טור . אי ן ד י װיכוחי ם פו ן ד י ליטעראריש ע מישפטי ם — הא ט ע ר באק ד 
מע ן חשיבות . 

דע ר צענטראל־פונק ט פו ן דע ר גאנצע ר שטאטישע ר באװעגונ ג הא ט 
זי ך אנגעפאנגע ן ב ײ דע ם גרוים־שטחדיק ן בני ן פו ן — יעק ב מארשאד . 
פו ן דע ם דאזיק ן הוי ז האב ן זי ך געצויג ן גרוים ע או ן רײכ ע געשעפטן , בענ ק 
או ן קאאפעראטױון , אינםטיטוציע ם או ן ביבליאטעקן . 

בי_ י מארשאד ן אי ז געװע ן א ״דירה־מלוכה׳ / װו • ע ם אי ז געװע ן פלא ץ 
פא ר פי ל אפצװײגוננע ן פונע ם אקטױו ן לעבן . ד א זענע ן געװע ז אײנגע ־ 
ארדנ ט ד י בױרא ס פו ן האנדװערקער־פאראײן , םוחרים־פאראײן , אוק ־ 
ראיניש ע קאאפעראטיווע . ד א אי ז געװע ן דע ר אדרע ם פו ן דע ר ביב ־ 
ליאטע ק ״צב י בוקימער״ . צװיש ן ד י לעצט ע אנפירע ר פו ן דע ם דאזיק ן 
קולטורהוי ז אי ז געװע ן דע ר ביכער־קענע ר — מאט ל װײנשלכוים . א 
גרוים ן פארנע ם הא ט געהא ט דע ר זא ל פא ר : טעאטער , קאנצערטן , קאג ״ 
פערענצן , מיטינגע ן או ן טענץ . 

אי ן דע ם אונטערשט ן שטא ק הא ט אוי ך פארנומע ן דע ם סאמ ע צענ ־ 

טע ר ד י גרוים ע טאדערנ ע אפטיי ק פו ן אברה ם שר/יער . אוי ך האב ן זי ך 
געפונע ן פאלגנד ע מיםחר־קלייט ן : א בעקערײ , היטלמאכער ׳ ײאפנע ׳ 
דװרשט , זייגערמאכער , זינגער־מאשינען , ציגאר ן או ן לולקעם , קאנדי ־ 
טערײ , שניטקרא ם או ן שוםטערײ . 

זײע ר א באדײטנד ע צא ל שכני ם האב ן געוווינ ט אי ן דע ם דאזי<ו 1 
מאנומענטאל ן בנין . 

ד א הא ט שטענדי ק גערודער ט או ן פולםיר ט א לעבהאפט ע באװעגונג י 

דע ר אלטע ר יעק ב מארשא ד הא ט צוגעהאלפ ן צ ו דע ר אנטװיקלונ ג 

269 



מיכ ל גרינע ס 


פו ן דע ר צױניםטישע ר אקטױויטע ט נא ך אי ן ד י צניט ן פו ן דע ר אונטער ־ 
ערדישע ר באװעגונג . 

אלײ ן אי ז ע ר געװע ן מוזיק־לערער . מי ט זי_ינ ע טעבטע ר הא ט ע ר אוים ־ 
געפיר ט קאנצערטן , כד י צ ו צוציע ן דע ם עולם . זײ ן זו ן הא ט שטודיר ט 
פיד ל אי ן פאריז . אי ן דע ר עפנטלעכקײ ט הא ט מע ן אי ם קײנמא ל ניש ט 
געזע ן שפילן . כלוי ז אוי ף דע ר אײנלאדונ ג פו ן םעמינא ר או ן גנמנאזיע , 
פלעג ט ע ר כאװיליק ן צ ו אויפטרעט ן אי ן פידל-קאנצערט ן — לטוב ת זײ ־ 
ער ע פונדאציעם . 

א רײ ע קלײטן , װא ם האכ ן באלאגג ט צ ו סוחרי ם מי ט גלאנץ , זענע ן 
געװע ן געקײטל ט אי ן אײ ן גלגיכע ר ליניע . 

נא ך דע ר שוכקרא ם פו ן ישעיה ו שרײער , הא ט זי ך געפונע ן ד י קלײ ט 
פו ן צודאט ן פא ר מיליטעריש ע הלבש ה פו ן — זלמ ן כאנד . נא ך דע ם אי ז 
געװע ן ד י שניט־םחורה־קלײ ט פו ן אליה ו פעלדגאוז . 

אי ן הוי ז פו ן שלו ם גאליק ס אי ז געװע ן דע ר הויזװירטן־פאראײן . גא ־ 

ליק ם אי ז געװע ן דע ר בוכהאלטע ר בג י ד י זוםמאנע ס ; אוי ך אי ן דע ר םוח ־ 
רים־באנ ק אי ז ע ר געװע ן פארװאלטונגם-מיטגלי ד או ן בוכפירער . 

אכרה ם קאמענדאנ ט — הא ט געהאלט ן זגי ן אפטײקםקלא ד אי ן 
גאליק ם דירה . דארט ן הא ט אוי ך געהא ט — איצ י גרינע ס _ זיי ן ג 8 - 
לאנטעריע־קלײט . 

שלו ם גאליק ס מי ט זי_י ן פאמילי ע האב ן עמיגריר ט אי ן ד י פאראײניק ־ 
טע־שטאטן . 

איצי ק טופכינדע ר הא ט פארנומע ן געזעלשאפטלעכ ע פאםטנ ם אי ן 
האנדװערקער־פאראײ ן או ן גידיש ן שפיטאל . 

זגי ן ברודע ר שלו ם אי ז דערהרג ט געװאר ן אי ן א באן־אקצידענ ט 
אויפ ן װע ג קײ ן לעמבערג , ו װ ע ר אי ז געפאר ן אי ן מיםחר־ענינים . 

א בכבודדיק ן האנדלם־נאמע ן הא ט געהא ט ד י פירמ ע נופינא װ מי ט 
דע ר שוכקראם . אי ן זעלב ן הוי ז הא ט טערפו ם געהא ט דע ם באזאר , מי ט 
אל ע מיני ם גלאזװארג־ארטיקלע ן או ן קיך־מכשירים . 

בי_ י שײני ס — דע ם אגענ ט — הא ט זי ך געפונע ן דע ר שכנים־פאראײן . 

זגי ן זו ן אי ז געװע ן בוכהאלטע ר אי ן דע ר עלעקטרישע ר םטאנציע . 

ליזאק ס ארגיגפאר־הוי ז אי ז געװע ן אנגעקניפ ט מי ט ׳ א רײ ע קלײטן . 

נא ך כערעשטשױוקע ס שערערי י הא ט זי ך געפונע ן דע ר מיליטערי ־ 

שע ר קינא , משהק ע האלכערט׳ ם אײנגטום . פעריאדי ש אי ז ד א געשפיל ט 


270 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


געװאר ן טעאטע ר — דור ך דע ר װאלינע ר מלוכה־טרופע . גארדינ ס פיעם ע 
״מירעל ע אפרת ״ אי ז געשפיל ט געװאר ן אי ן דע ר פוילישע ר שפראך . 
אי ן זעלב ן לאקא ל הא ט ז . זשאבאטינםק י געהאלט ן זי_י ן רעפעראט . 
בשכנו ת הא ט זי ך געפונע ן דע ר האטע ל ״װיקטאריא״ . רויטככער ג או ן 
קלורפײ ן זענע ן געװע ן ד י בעלי-בתים . 

א פא ר שפא ן איבע ר דע ם שאםײװע ג — הא ט אברה ם קלורפײ ן גע ־ 

הא ט זײ ן האטעל . ע ר אי ז אוי ך געװע ן אײנע ר פו ן ד י דרי_ י שותפי ם פו ן 
דע ר עלעקטרישע ר שטאטםטאנציע . זי_י ן זו ן חײ פ קלורפײ ן הא ט זי ך אומ ־ 
געקער ט פו ן ארגענטינ ע צ ו זי_ינ ע עלטערן , צװ ײ זי ן האב ן געלערנ ט אי ן 
איטאליע . יאנ י קלורפײ ן הא ט באקומע ן דע ם טיט ל פו ן דאקטא ר אי ן כע ־ 
מיע . ע ר הא ט זי ך אױנגעארדנ ט אי ן פלארענץ , איטאליע . דע ר מעדיצין ־ 
דאקטע ר אנים י קלורפײ ן אי ז אומגעקומע ן אי ן דע ר לעצטע ר מלחמה , 
אויפ ן פראנצויזיש ן פראנט . 

נא ך דע ר רוםישע ר קאנדיטערםק ע (צוקער־געבעקס ) הא ט זי ך אםא ל 
געפינע ן דע ר רוםיש־פוילישע ר אפטײק . 

דע ר פראװיזא ר או ן אײגנטימע ר אי ז געװע ן ב . ב . זשאלטאװםקי . 

נא ך דע ר שרפ ה הא ט ״דע ר אלטע ר אפטײק ״ זי ך אײנגעארדנ ט אי ן 
הוי ז פו ן מש ח נאסמאן , ו װ ע ם אי ז געװע ן דע ר מיליטערישע ר קלו ב 
״אגניװא״ . 

א װיכטיק ע דערצןונגם־אינםטיטוצי ע אי ז געװע ן ד י ״גאראדםקאיע ״ 
(שטאטישע ) שולע . פו ן פארשידענ ע שטע ט פלעג ן זי ך אנפאר ן לערע ר 
צ ו דערגענצ ן דע ם שטודױ ם אי ן דע ם דאזיק ן לערן־אינםטיטוט , בעפא ר 
ד י םעמינאר־עקזאמענעם . ד י דאזיק ע שול ע הא ט געהא ט א קאפאציטע ט 
פא ר א טויזנ ט תלמידים . 

אי ן ד י לעצט ע יאר ן האב ן אוי ך יןדיש ע קינדע ר געהא ט א צוטרי ט 
צ ו דע ם דאזיק ן לערנאנשטאלט . 

דע ר םעמינא ר ״בראטםטווא ״ הא ט פארנוטע ן א קאלאםאל ן אנזע ן 
אי ן שטא ט או ן אי ן ד י ארומיק ע געגנטן . אי ן ד י פילצאליק ע פאוויליאנע ן 

האב ן געלערנ ט זײע ר פי ל שילער . 

דע ר גרויסע ר בני ן הא ט זי ך באהאלט ן אונטע ר דע ם שאט ן פו ן הונ ־ 

דערטע ר פרוכטבײמער . 

ד י קאנצעםי ע איבע ר ד י דאזיק ע פירו ת האב ן געהאלט ן חאסקע ל 
יאבלעני ק או ן זײ ן אײדע ם שמואלי ק פײנשטײן . 

בי ז דע ר רוםישע ר רעװאלוצי ע אי ז דע ר דאזיקע ר פאלא ץ געײע ז 

271 


מיכ ל גרינע ם 


כמע ט װ י אפגעשלאםן . פא ר דע ר גרויםע ר טײ ל באפעלקערונ ג אי ז דא ם 
דאזיק ע אר ט געװע ן פרעמד . שטענדי ק הא ט א שומ ר אפגעהי ט דע ם 
ארומגעצוימט ן פארק ן או ן ניש ט ארײנגעלאז ט קײנעם , אחו ץ ד י םעמינא ־ 
ריםט ן או ן זײער ע דערצןער . 

אי ן יא ר 1917 האב ן זי ך ד י טויער ן פו ן ״בראטםטװא ״ צעעפנ ט פר ײ 
אי ן ד י באקװעמ ע סאלאנע ן פלעג ן פארקומע ן רעפעראטן , קאנצערט ן או ן 
טענצבעלער . דע ר גרויםע ר אומענדלעכע ר גארט ן אי ז געבליב ן אוין ת הפקר . 

דע ר המו ן װא ם פלעג ט קומע ן צ ו ד י מיטינגען , הא ט פרוע ר פאר ־ 

זוכ ט פו ן ד י גוט ע או ן פריש ע פירו ת או ן רעש ט ארײנגעשטופ ט אי ן ד י 
קעשענעם . ד י בײמע ר הא ט מע ן ניש ט געשאנעװעט , פי ל פו ן ז ײ זענע ן 
רױניר ט געװאר ן פו ן ד י צעװילדעװעט ע באזוכער . 

נא ך יענע ר עפאכ ע אי ז דארט ן אײנגעארדנ ט געװאר ן א גרויםע ר 
לערנאנשטאל ט פא ר אלעמע ן — ײד ן ארײנגערעכנט . 

איבע ר ױדישע ר רעליגי ע אי ז געװע ן פראפעםא ר מאט י נארדמאן , 

א תוש ב פו ן ביאלא־פאדליאםק . אי ן אםטר ע הא ט ע ר חתונ ה געהא ט פא ר 
א קארעצע ר מײדל , א טאכטע ר פו ן רײכ ע עלטערן . צװיש ן ד י געם ט אויפ ן 
חתונה־בא ל זענע ן געװע ן אל ע לערע ר או ן דירעקטאר ן פו ן ״בראטםטװא ״ 
או ן גימנאזיע . 

נארדמא ן אי ז באזױטיק ט געװאר ן פו ן זי_י ן פאםט ן אי ן שטאט , מעג ־ 

לעך , איבע ר זי_ינ ע ױדיש ע נאציאנאל ע געפילן . ע ר אי ז איבערגעשיק ט גע ־ 
װאר ן אי ן ראװנע ר גימנאזיע . 

םי_ י אי ן אםטר ע װ י אי ן ראװנ ע הא ט נארדמא ן פארטראט ן אל ס ראט ־ 

מא ן אי ן ד י מאגיםטראטן . לםון ש הא ט ע ר עול ה געװע ן קײ ן ארץ־ישראל . 

נאכ ן געריכטהוי ז אי ז געװע ן א ן אריםטאקראטיש ע ניט־ייךישן ן 
געגנ ט — דע ר ״קידרע״־װעג . ד א האב ן זי ך געפונע ן ד י קאזארמע ם או ן 
ד י שטאטיש ע טורמע . 

גײענדי ק צוריקװעגם , פו ן ד י מיליטעריש ע לאגערן , מי ט דע ר צװײ ־ 

טע ר זײ ט גא ם — זענע ן געװע ן ד י שמעקנדיק ע שפאציר־אלעען , װױטער ־ 
צ ו — ד י אקציזנ ע גראלני ע או ן א פילאנטראפיש ע געזעלשאפ ט פו ן 
דע ר רוםישע ר אריםטאקראטיע . 

דע ם לוקםוס־לאקא ל פלעג ן ייד ן אפדינגע ן פא ר אונטערנעמונגען . 

אי ן דע ם פלא ץ הא ט דע ר ״קרן־קימת״־בױר א אױנגעארדנ ט דע ם יערלעכ ן 
מארקטאג . 

ני ט וױי ט פו ן דאנע ן הא ט געװוינ ט יאפ ל קלײנמא ן — א צוגעקומע ־ 


272 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


נע ר תוש כ פו ן קינױו . ע ר אי ז געװע ן 8 גרויםע ר װעלד־םוחר , 8 ױ ד מי ט 
א גאלד ן הארץ . פא ר צדקה־צװעק ן הא ט ע ר געשאנקע ן מי ט דע ר פולע ר 
האנט . זיי ן אײדע ם פײװ ל בערנשטײ ן אי ז געװע ן ראטמא ן אי ן שטאט ־ 
ראט . זי_י ן טאכטע ר נױנ י כערנשטײ ן אי ז פו ן ד י געראטעװעט ע אי ן דע ר 
שארית־הפליטה . ז י געפינ ט זי ך אי ן מדינ ת ישראל . 

אי ן דע ר אנדערע ר שטו ב הא ט געװוינ ט שלט ה סטאליאר . צ ו אי ם 
פלעג ן קומע ן ד י חלוצי ם — זי ך לערנע ן םטאלערגי . 

פיש ל דאראגיטשי ן פלעג ט שטענדי ק האב ן ד י קאנצעםי ע צ ו פלאם ־ 

טער ן ד י שאםײ־װעגן . ניש ט וױי ט פו ן דע ר פאטאגראפיע־םטודי ע פו ן 
טש ה טאלפינ ם אײדע ם — גײערמא ן — הא ט זי ך געפונע ן ד י שפײז ־ 
קרא ם פו ן לו י חסיד . זי_י ן זו ן — כוז י (ברוך ) — הא ט געענדיק ט אוי ף אד ־ 
װאקאט . ע ר אי ז געװע ן פרעזידענ ט פו ן קר ן תל־ח י אי ן שטאט . כאט ש 
ע ר הא ט גערעד ט יידי ש מיט ן רוםיש ן אקצענט , הא ט דא ס אי ם ניש ט 
געשטער ט צ ו זײ ן א טיכטיקע ר טוע ר או ן ארגאניזאטא ר פו ן ליטערא ־ 
ריש ע אװנט ן או ן קאנפערענצן . אוי ך ד י ״קארפאטן״־בער ג פלעג ט ע ר 
ארגאניזיר ן אםיפו ת פו ן ױגנטלעכ ע או ן אי ן ז ײ אריעגעפלאנצ ט דע ם 
צױניםטיש ן אידעאל . 

בוז י חםי ד אי ז אומגעבראכ ט געװאר ן אי ן קןעװ , ארו ם יא ר 1939 . 

לו י חםי ד מי ט זי_י ן פר ױ או ן צװײט ן זו ן — אבראש א — זענע ן פו ן 
ד י פליטים , װא ם געפינע ן זי ך אוי ך דע ר ישראל־ערד . 

כיבער ס מאדערנע ר קינ א הא ט געהא ט א ן אנזען . אי ן געװי־ם ע צ ײ ט ־ 
סעזאנע ן אי ז דארט ן געגעב ן געװאר ן טעאטער־פארשטעלונגע ן או ן רע ־ 

פעראטן . 

אי ן װעסלער ם דיר ה הא ט געוווינ ט ד״ ר טאכאטשגיק , וועלכע ר הא ט 
פארנומע ן אנזע ן אי ן שטא ט אל ם געזעלשאפטלעכע ר עםק ן או ן צױני . 
אי ן טא ג פו ן זײ ן פטיר ה אי ז אפגעשטעל ט געוואר ן ד י טעאטע ר פא ר 
שטעלונ ג פו ן דע ר ציוניסטישע ר ארגאניזאצי ע או ן ד י געשעפט ן זענע ן צ ו 
געשלאם ן געװארן , אי ן צײכ ן פו ן טרויער . 

דע ר אדוואקא ט שמא י שײנערכער ג הא ט פארמאג ט א רױכ ע רעז י 
דענץ . נא ך ב ײ זײ ן לעב ן הא ט ע ר געלאז ט אויםבויע ן ד י ישיב ה אויו־ ן 
זי_י ן נאמען , פונק ט אקעג ן דע ר תלמוד־תורה . 

נא ך זיי ן טוי ט האב ן געוווינ ט אי ן דע ר דיר ה אדװאקא ט װייסגלו ז או ן 
ד״ ר זאסלאװםקי , דע ר דאזיקע ר מעדיקע ר הא ט געהא ט א גוט ן שם , צװ י 

273 



מיכ ל גרינע ם 


ש ן ד י בעםט ע דאקטוירים . ע ר אי ז אוי ך געװע ן דירעקטא ר פו ן ױדיש ן 
שפיטאל . 

בי_ י נפתל י בעקע ר הא ט געװוינ ט ױא ל פינקלשטײן , א קהל׳ם־מענטש . 

ע ר אי ז געװע ן װיצע־פרעזידענ ט פו ן דע ר קהילה . 

בי_ י הידע ם (יהודית ) פו ן ד י לימענע ם הא ט געװוינ ט אברהם־אהרו ן 
פינקלשטײן . זי_י ן אײדע ם אי ז געװע ן ד״ ר װײנער ♦ 

פינקלשטײנ פ טאכטע ר — ראז א — הא ט חתונ ה געהא ט פא ר יאס ־ 

ק ע נרינעס . צװיש ן ד י ערשט ע חלוצי ם זענע ן ז ײ געפאר ן קײ ן ארץ־ישראל . 

בי_ י הידעם ן אי ן קלײ ט הא ט זי ך געפונע ן דע ר לאגער־מאגאזי ן פו ן מא ־ 
גיםטראט , װו • מע ן פלעג ט אפלײג ן ד י רעקװיזירט ע חפצי ם פא ר שטייער ־ 
חובות , איבע ר װעלכ ע מע ן פלעג ט דורכפיר ן עפנטלעכ ע ליציטאציעם . 

אײנע ר פו ן ד י װעטעראנע ן פו ן דע ר שטאטישע ר געזעלשאפטלעכ ־ 

קײ ט אי ז געװע ן דע ר צײנדאקטע ר — ױס ף ראזענשטראם . ע ר אי ז געװע ן 
באליב ט אי ן זי_י ן פראפעםי ע או ן פאפולע ר אי ן אל ע קרניז ן — אל ם דינא ־ 
מישע ר קולטור־טוע ר או ן טריבון . 

בנ י דע ם דרניהונדערט־יאריק ן יארצגי ט פו ן מהרש א אי ז ד״ ר רא ־ 
זענשטרא ם געװע ן אײנע ר פו ן ד י רעדנע ר אי ן הםפדים , בי_י ם קב ר 
פו ן גאון . 

ד״ ר ראזענשטרא ם הא ט זני ן גאנ ץ לעב ן געקעמפ ט פאר ן נידיש ן 
לשו ן או ן פאר ן געזונ ט פו ן ד י פאלקםמאםן . ע ר אי ז געװע ן טעטי ק אוי ך 
אל ע געביט ן פו ן קה ל : פארזיצע ר פו ן דע ר ״קולטור־ליגע ״ או ן פו ן דע ר 
״טאז״־געזעלשאפט . 

ד״ ר ראזענשטרא ם הא ט פריצניטי ק פארלויר ן זײ ן לעב ן אוי ך א 
טראגיש ן אופן . אי ן אײנ ע פו ן זנינ ע רניזע־מיםיעם , בע ת ע ר הא ט גע ־ 
קרײצ ט ד י באן־ליני ע אי ן ראװנע , האב ן זנינ ע שי ך זי ך ארנינגעקלאמער ט 
אי ן ד י רעלם ן או ן א צו ג אי ז אנגעלאפ ן או ן אי ם דערהרגעט . דע ר פאטא ־ 
לע ר אקצידענ ט הא ט פאםיר ט ארו ם יא ר 1934-1933 . בי_ י דע ם אפענע ם 
קב ר הא ט אי ם יאמערלע ך מםפי ד געװע ן דע ר װיצע־פארזיצע ר פו ן ״טאז ״ 
— תײ ם דאװידזאן . 

ד״ ר ראזענשטראמ ם פרו י — ענ י שולװא ג — אי ז געװע ן לערערי ו 
אי ן פאלקם־שולע , דערנא ך אוי ך אי ן דע ר נידישע ר מלוכה־שולע . ז י אי ז 
געװע ן ד י גרינדערי ן פו ן ױדיש ן ״אינטעליגענציע״־קלוב . 

אײנע ר פו ן ד י אריםטאקראטיש ע פערזעגלעכקײט ן אי ז געװע ן — 


274 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


שמא י אייזענבערג . צורי ק מי ט יאר ן אי ז זי_י ן פאטע ר געװע ן דע ר פרינצי ־ 
פא ל איבע ר דע ר װירטשאפ ט פו ן א פאםעםא ר (גוט־באזיצער) . 

דע ר פרי ץ הא ט אװעקגעשאגקע ן שמאי ן א מאיאנטע ק — מי ט א 
רעכטלעכ ן דאקומענ ט אוי ף דעם . 

שמא י אײזענבערג ם נאטע ן מיט ן טיט ל ״גראף ״ אי ז געװע ן פאר ־ 
שריב ן אי ן רעגיםטע ר פו ן ד י פויליש ן גראפן . 

ניש ט קוקנדי ק אוי ף זי_י ן הויב ן ראגג , אי ז ע ר געװע ן א ״ץ ד צװיש ן 
ײדן״ . מי ט זגי ן עשירו ת הא ט ע ר זי ך ניש ט איבערגענעמע ן ע ר הא ט 
אקטװר ט אי ן דע ר קהילה־פארװאלטונג . 

בי_ י שמאי׳ ן אי ן פאלא ץ זענע ן אץנגעשטאנע ן געהויבענ ע געםט , 
צװיש ן ז ײ — אי ז אוי ך געװע ן זא ב זשאבאטינםק י — בע ת זײ ן באזו ך 
אי ן שטאט . 

זײ ן זו ן אכיה ם אייזענכער ג הא ט שטודיר ט אדװאקאטור . 

שמא י אי ז געװע ן גאסטפרגינטלע ך צ ו אלעמע ן או ן באזונדער ם — 

צו ם עלנט ן — איציק־מיכ ל פעקמאן . 

דע ר דאזיקע ר פארשוי ן אי ז געװע ן אײנע ר פו ן ד י װאגאבונד־טיפ ן 
אי ן שטאט . דע ר אלטע ר בחו ר הא ט געהא ט א שװאכקײ ט צ ו ״אוניפאר ־ 
טען״ . דא ם רעק ל מי ט ד י מעשענ ע קנע פ או ן דא ם היט ל פו ן דע ר פײער ־ 
לעשער־בריגאד ע — הא ט ע ר קײנמא ל ניש ט אויםגעטאן . 

זגי ן קרענקלעכ ע פאנטאזי ע הא ט אגינגעבילדע ט בי_ י אי ם אי ן זכרון , 

א ז ע ר אי ז דע ר ״העלד ״ פו ן ד י פגיערלגיט , װעמע ן מע ן הא ט באשאנקע ן 
מי ט פי ל מעדאל ן או ן אפצײכענונגען . 

צ ו יעדע ר שטאט־פגיערלעכקײ ט פלעג ט ע ר צוטשעפע ן צ ו זגי ן רעק ל 
א גאנצ ן מוזײ , מי ט קאלירנדיק ע בלעכלע ך או ן מי ט מטבעו ת פו ן אור ־ 
אלט ע צגיטן . מי ט דע ר דאזיקע ר הליכ ה פלעג ט פעקמא ן שפאציר ן אי ן 
ד י גאם ן מי ט גדלות . אוי ב אימיצע ר הא ט אי ם אפגעשטעל ט מי ט א 
שפאםפראגע , הא ט דא ם אנגעצונד ן זגינ ע נערוון , בי ז ע ם אי ז געוואר ן א 
סקאנדא ל פו ן זײ ן אויפגעברויזטע ר שטימונג . 

בשע ת ד י מיליטעריש ע פאראד ן הא ט פעקמא ן מארשיר ט וו י א ן 
אמתע ר יוון , בג י דע ר זי_י ט פו ן דע ם גענעראל . מי ט דע ר גאנצע ר אויםשטא ־ 
טונ ג הא ט ע ר געהאלט ן אויפ ן אקם ל א שפאציר־שטעקל , פונק ט װ י דע ר 
גענערא ל הא ט געטראג ן ד י שווערד , אזו י הא ט ע ר געשפאנ ט מי ט דע ר 
זעלבע ר מיליטערישע ר אנשטרענגונ ג או ן דיסציפלין . 

כד י ניש ט צ ו שטער ן דע ם עפנטלעכ ן מארש , הא ט דע ו קאטענדאנ ט 
ז י ך געמאכ ט ניש ט וויםנדי ק פו ן פעקמאנ ם ״דא ן קיכאטא״־שטיק . 


275 


מיכ ל גרינע ם 


װע ר ע ם הא ט געזארג ט איבע ר פעקמאנ ם צושטאנ ד אי ז געװע ן 
שמא י אײזענבערג . צ ו אי ם הא ט פעקמא ן געהא ט צוטרו י או ן ע ר אי ז 
שוי ן געװע ן א הײמישע ר גאם ט בג י אי_יזענבערג ם טיש , איבערהויפט , פם ח 
ב ײ ד י םדרי ם הא ט פעקמא ן ניש ט געטאר ט פעלן . 

טרעפ ט א מאל , א ז פעקמא ן הא ט פארגעם ן זי_י ן רגילו ת — צ ו גײ ן 
צו ם םד ר או ן ע ר הא ט זי ך געלײג ט שלאפ ן אי ן זײ ן װוינונג . 

שמא י אי ז שוי ן געזעס ן בי_ י דע ם אויםגעפוצט ן ױם־טובדיק ן טיש , 
צוזאמע ן מי ט זי_י ן פאמילי ע או ן געװאר ט אוי ך פעקמאנען , א ן װעםע ן ע ר 
קא ן ניש ט פראװע ן דע ם םדר . 

מע ן אי ז שוי ן מי ד געװאר ן װארטנדיק , ע ם אי ז שוי ן געװע ן נאענ ט 
צ ו צװעל ך באנאכ ט או ן פעקמא ן אי ז אל ץ ניש ט געקומען . 

שטא י הא ט געשיק ט זײ ן הויזדינע ר מיט ן באפע ל צ ו ברענגע ן פעק ־ 
מאנען . 

דע ר דינע ר הא ט געטראפ ן פעקמאנע ן פארזונקע ן אי ן טיפ ן שלאך . 

ע ר הא ט אי ם קוי ם אויפגעװעק ט או ן דערמאנ ט א ז ע ס אי ז ד י סדר ־ 
נאכט , בי_ י שמאי׳ ן אי ן שטו ב װאר ט מע ן אוי ך אים . 

פעקמא ן אי ז געװאר ן אי ן כע ם אוי ך זיך , װא ם ע ר הא ט פארגעם ן 
אי ן װעלכ ן טא ג ע ר לעבט . ע ר אי ז אוי ך ברוג ז געװאר ן אויפ ן משרת , 
װא ם לאז ט אי ם ניש ט שלאפן . מי ט זײ ן קאטעגאריש ן ענטפער , א ז ע ר 
גײ ט נישט , הא ט פעקמא ן זי ך איבערגעדרײ ט אוי ך דע ר אנדערע ר זגיט , 

פו ן דע ם משרת ם ענטפע ר אי ז שמא י אקערש ט פו ן דע ר הוי ט ארוים ־ 
געשפרונגען . ע ר הא ט דא ס מא ל געשיק ט דע ם הויזדינע ר מיט ן עקיפאזש . 
ע ר הא ט באפויל ן ברענגע ן פעקטאנע ן צ י ע ר װי ל יא , אדע ר נישט . 

דא ם מא ל הא ט מע ן געהאלפ ן פעקמאנע ן ארויפשלעפ ן אוי ך אי ם 
זי_ינ ע בגדי ם או ן אי ן פאעטא ן מי ט גומענ ע רעדע ר אי ז ע ר געפאר ן צו ם 
סדר , מי ט א פארשלאפ ן געמיט . 

שמא י אײזענבערג ם פני ם אי ז אויפגעלויכט ן געװארן , פונק ט װ י ד י 
שכינ ה װאל ט גערו ט אוי ך אים . טי ט א פגיערלעכ ן קבלת־פני ם הא ט ע ר 
אגינגעלאד ן פעקמאנע ן צו ם טיש , פונק ט װ י ע ם זא ל גארניש ט געװע ן 
געשעען . 

דא ם מא ל הא ט דע ר סד ר בג י אגיזענבערג ן געהא ט א ן אנדע ר טע ם 
פו ן התרוממות . 

זײ ן הומאניטאר ע טראדיצי ע אי ז ניש ט געװאר ן צעשטערט ! 


276 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר אפטײקע ר — אכרה ם שרײע ר אי ז געװע ן בעל־הבי ת פו ן הא ־ 

טע ל ״אײראפא״ . ד י דאזיק ע נחל ה הא ט ע ר באקומע ן בירוש ה פו ן זי_י ן 
פאטער . 

שרײע ר אי ז געװע ן א געלערנטע ר מענט ש מי ט פרעםטיזש . ע ר אי ז 
געװע ן מלוכה־ראבינע ר אי ן שטאט , נא ך דעם , װע ן הר ב ױם ף װערטהײ ם 
הא ט פארלאז ט דע ם פאסטן . 

אי ן דע ם זעלב ן הוי ז האב ן עקזיסטיר ט אײניק ע קלײטן . אוי ך אי ז 
ד א געװע ן אי_ינגעארדנ ט א ץדיש ע דרוקער ײ אונטע ר דע ר דירעקצי ע פו ן 

טול ע שײנערכערג . 

אל י פײנע ר אי ז געװע ן א בכבודדיקע ר ייד , פו ן דע ר מיזרחי־פארטײ . 
געװע ן א לעדער־םוח ר מי ט אײגענ ע צװ ײ נחלות . זי_י ן זו ן אכראש א הא ט 
באלאנג ט צ ו דע ם ״הנוע ר הצױני״ , אי ן װארש ע הא ט ע ר געלערנ ט אד ־ 
װאקאטור . לעצטנ ם געפינ ט ע ר זי ך אי ן פוילן . 

אי ן דע ם הוי ז פו ן דו ר רײצי ס — האב ן פונקציאניר ט ד י ארגאניזא ־ 

ציע ם : ״התאחדות ״ או ן ״גורדוניה״ . 

״האטע ל װארשאװםקי ״ הא ט באלאנג ט צ ו דע ר פאמילי ע ליס . 
אײנ ע פו ן ד י טעכטע ר אי ז געװע ן פרעבעליםטי ן אי ן גן-ילדים . פי_יג ע לי ם — 
ד י פרו י פו ן לײכי ש כיכע ר אי ז געװע ן א טיכטיק ע לערערי ן אי ן ד י תר ־ 
בו ת שולן . 

אי ן דע ר זעלבע ר געבי_יד ע הא ט עקזיםטיר ט ד י צװײט ע ץדיש ע 
דרוקערײ , א ן אײגנטו ם פו ן זאלאטאװסקױ • 

ד י פאלקס־ביבליאטע ק הא ט זי ך געפונע ן אי ן דע ם הוי ז פו ן יאם ל 
גארענשטײן . נו ח קארפענשפא ן הא ט ד א פארמאג ט װי ן געשעפ ט פו ן 
שרױב־ארטיקלען . 

זלמ ן רעשטשי ק אי ז געװע ן פאפולע ר אי ן שטא ט א דאנ ק זי_י ן גע ־ 
שעפ ט פו ן װעלאםיפעדן . ע ר אי ז געװע ן א גוטע ר טעכניקע ר פו ן דע ם 
פאך , אזו י ארו ם אי ז שטענדי ק ב ײ אי ם אי ן קלײ ט געווע ן א גרויס ע ב א 
וועגונג . אוי ך פלעג ט מע ן בי י רעשטשיק ן אפדינגע ן וועלאםיפעד ן ״אוי ^ 

דע ר שעה״ . 

זלמ ן רעשטשי ק אי ז געפאר ן קיי ן א״ י או ן זי ך אומגעקער ט צוריק , 

אבע ר זי_ינ ע קינדע ר רחל , גרש ץ או ן הערש ל זענע ן שוי ן תושבי ם אי ן 

םדינת־ישראל . 


277 



מיכ ל גרינע ם 


בי_ י רח ל (ראכצי ) קאגא ן אי ן הוי ז הא ט געװוינ ט דע ר שטא ט נא ־ 
טארױם , װעמענ ס טעכטע ר האב ן דװק א געצויג ן צ ו יידיש ע בעלע ר . . . 

יאנק ל בראנשטײ ן אי ז געװע ן א באקאנטע ר םוח ר או ן כלל־טוער . 

ע ר הא ט גענומע ן אנטײ ל אי ן םוחרים־פאראײ ן או ן אי ן דע ר שאצונגם־קא ־ 
מיםי ע פו ן שטגיעראטט . 

אי ן אײנ ע פו ן זי_ינ ע נחלו ת הא ט זי ך געפונע ן ד י יידיש ע פאלקם ־ 
באנק , אי ן דע ר צװײטע ר — ד י מאדיםטן־שול ע פו ן יתומים־הויז . 

זײע ר א ן אנגעזעענ ע פאזיצי ע הא ט פארנומע ן דע ר באקאנטע ר מא ־ 
נופאקטור־םוה ר — שלמ ה קאמענדאנט . ע ר אי ז געװע ן טעטי ק אי ן פי ל 
אנשטאלט ן : ראטמא ן אי ן מאגיםטראט , פארװאלטונגם־מיטגלי ד אי ן דע ר 
קהילה , פארזיצע ר פו ן םוחרים־פאראײן , דערנא ך — פו ן קלײנהענדלער ־ 
פאראיין . א ן אקטױו ן אנטײ ל הא ט ע ר גענומע ן אי ן אמעריקאנע ר הילפס ־ 
קאמיטעט , אוי ך הא ט ע ר פארמאג ט א װירקונגם־קראפ ט אי ן זײ ן װארט . 

ד י לעצט ע יאר ן הא ט ע ר געװוינ ט אי ן ראװנע . דע ר טרויעריקע ר 
גור ל הא ט אי ם פארבונד ן מי ט דע ם כלל . 

אי ן ד י ערשט ע טע ג נאכ ן אנקומע ן פו ן ד י דגיטשן , אי ז ע ר געכאפ ט 
געװאר ן בשע ת א ״לאפאנקא״ , צוזאמע ן מי ט זגי ן 18 יאריק ן זו ן או ן ז ײ 
זגינע ן באל ד דערשאם ן געװארן . 

נא ך דע ם אפטײק־מאגאזי ן פו ן פגיװ ל כערגע ר הא ט געװויג ט הערש ל 
טרײכער . ע ר הא ט אקטױר ט אי ן פארװאלטונ ג פו ן האנדװערקער־פאראײן . 

זי_י ן ברודע ר — אכרה ם טרײכע ר — אי ז פו ן ד י לעבנםגעבליבענ ע 
אי ן מדינ ת ישראל . 

שמוא ל סאנצ ע אי ז געװע ן א צירונג־הענדלע ר מי ט א נאמען . ע ר 
הא ט זי ך אוי ך אפגעגעב ן לטוב ת הכל ל — אי ן פארשידענ ע אינםטיטוציעם . 

דא ם גרעםט ע גאלדגעשעפ ט הא ט באלאנג ט צ ו ד י כרידע ר אײזענ • 
כערנ . 

ד י נחל ה פו ן אכ א ױר ש האב ן אפגעקויפ ט בשותפו ת — לײזע ר 
כילינקע ר או ן מאט י אזשאראװקער . אי ן דע ם הוי ז האב ן זי ך געפונע ן 
פארשידענ ע געשעפטן , א ן אגיזקעלע ר או ן א רײ ע אינםטיטוציעם . 

אקעג ן ראפמאנע ן האב ן זי ך געפונע ן ד י צירולניע ם פו ן אכרה ם ד ײ 
שעל , יאס ל מעלצע ר או ן כײ כ מעלצער . 

אברה ם דישע ל הא ט אנטײ ל גענומע ן אי ן ד י פארװאלטונגע ן פו ן 
האנדװערקע ר או ן בית־יתומים . 

לעב ן שפילבערג ם װוינונ ג אי ז געװע ן ד י דיר ה פו ן טויכ ע מעלצער . 


278 
















װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ר טאכטע ר לױכ א — אי ז געװע ן פראװיזארי ן אי ן רוםיש ן שפיטאל , 
דערנא ך אי ן בית־יתומי ם או ן א קראנקנשװעםטע ר אי ן דיםפענסא ר פאר ן 
לונגען־קראנקע , צוזאמע ן מי ט אי ר שװעםטע ר קלארא ♦ 

בײד ע זענע ן ז ײ ניצו ל געװאר ן פונע ם נאצי־גיהנום , װו • ז ײ געפינע ן 
ןי ך — אי ז ניש ט באקאנט . 

אי ן דע ם דאזיק ן גאםװינק ל האב ן זי ך געפונע ן אײניק ע קלײט ן פו ן 
טריף־פלייש . 

ניש ט אל ץ אי ז מעגלע ך צ ו פארצײכענע ן אי ן א בליץ־שפאציר , װא ם 
ד י שײנ ע דוכינםקי־גא ם הא ט פארמאגט . מע ן מו ז אוי ך געב ן א קו ק אי ן 
אנדער ע שטאטטײלן . 


ג . _ קראםנעגירע־גא ס או ן געסלע ך 

א געגנ ט מי ט א קאמפאקטע ר יידישע ר אי_ינװוינערשאפט , אוי ך א 
בארגיק ן באדן , הא ט זי ך גערופ ן ״קראםנעגירע״־גאם . 

פיג י ציטרי ן אי ז געװע ן אײנע ר פו ן ד י תושבים . ע ר אי ז געװע ן אנ ־ 
געשטעל ט אי ן מאגיםטרא ט או ן א באגאבטע ר שפראכן־איבערזעצער . 

א תוש ב אי ן דע ר דאזיקע ר גאם , װא ם הא ט פארנומע ן א װיכטיק ע 
פאזיצי ע אי ן רבנו ת אי ז געװע ן דע ר רב י ר ׳ יאסעלע . צװיש ן זי_ינ ע פי ל 
חסידי ם הא ט זי ך געצײל ט דע ר גוטבאזיצע ר חײם־ױא ל לױוענד ע פו ן 
זװאנטשיק , פאדאליע ר גובערניע . מ ע הא ט אי ם גערופ ן דע ר ױדישע ר 
״פאמיעשטשיק ״ (פריץ) . אי ן זי_ינ ע באזוכ ן אי ן אםטרע , פלעג ט ע ר ארױנ ־ 
פאר ן אי ן זי_י ן אײגענע ם לוקםום־עקיפאזש . דע ם רבי ן ר ׳ יאםעל ע הא ט 
ע ר פארגעטערט . ע ר פלעג ט אי ם א ם ך העלפן . ע ר הא ט אפיל ו אױםגע ־ 
בוי ט פא ר זױנעטװעג ן דא ם גרוים ע קאמפארט־הוי ז פו ן דרי_ י שטאקן ׳ 
מי ט א שײנע ר שיל . 

עזריא ל פאראק א הא ט אחו ץ שני_ידערי_ י זי ך פארנומע ן מי ט א 
שניטקראם . זי_י ן זו ן מאםי ע אי ז געװע ן אײנע ר פו ן ד י גרונטלײגע ר פו ן דע ר 
שטאטישע ר םפארט־םעקציע , הא ט אקטױר ט אי ן דע ר פארװאלטונ ג פו ן 
ד י רעוויזיאניםטן . נא ך דע ם װא ם ע ר הא ט איבערגעלעב ט ד י גרויליק ע 
צײט , געפינ ט ע ר זי ך צוזאמע ן מי ט זײ ן פרו י דאר א כאנ ד או ן קינ ד אי ן 
קאנאדא . כעםי ק פאראק א אי ז א פיאנע ר אינע ם ארץ־ישראל־אויפבוי . 

א באקאנטע ר ײ ד אי ז געװע ן װעלװ ל שאיאשטשע ר (טרײבערמאן) . 

281 



מיכ ל גרינע ם 


זײ ן אײניק ל בראנ י צא פ הא ט דורכגעמאכ ט א צײטאפשני ט פו ן לײד ן אי ן 
ד י טרויעריק ע מאמענט ן פונע ם נאציזם . ז י הא ט זי ך געראטעװע ט מי ט 
אי ר קלײ ן מײדעלע . זײע ר װוינאר ט אי ז לעצטנ ם אי ן ד י פאראײניקט ע 
שטאטן . 

דע ר צװײטע ר אײדע ם — שימח ה קראו ט הא ט געהא ט פארדינםט ן 
פו ן א געזעלשאפטלעכ ן טוע ר אי ן ד י פארװאלטונגע ן פו ן בית־יתומי ם 
או ן קלײנהענדלער־פאראײן . 

פײטשמאן , פו ן פא ך א שניידער , הא ט אי ן שטא ט געהא ט פאפו ־ 
לאריטעט . זגי ן שטו ב הא ט זי ך געפונע ן בײ ם םאמ ע בארגאפנײג . אי ן 
דע ם פלא ץ אי ז געװע ן דע ר צענטראל־אדרע ם פא ר ד י ױגנטלעכ ע צ ו פראק ־ 
טיציר ן אי ן ד י װינטערטע ג — גליטשםפאר ט מי ט שליטעלע ך או ן מי ט 
גליטשאײזנ ם (גאנקעם) . דערפא ר הא ט מע ן דע ם דאזיק ן מקו ם גע ־ 
שטעמפל ט מיט ן נאמע ן — ״בײטשמאנ ם בארג ״ 

אי ן דע ר געגנ ט הא ט געװוינ ט אברה ם פינקעלשטײן , א געװעזענע ר 
ױדישע ר לערער , לעצטנ ם געװע ן א באקאלײ־םוחר . זײ ן זו ן פײם י אי ז 
געװע ן פו ן ד י בעםט ע משוררי ם בי_ י לײ ב רײפ ן ; ע ר געפינ ט זי ך אי ן 
ישראל . 

כצלא ל בראמניק , א בוכהאלטער , אנגעזעענע ר צױגי , הא ט לעצטנ ס 
זי ך באזעצ ט אי ן ראװנע . זי_י ן שװעסטע ר אי ז געװע ן פארמאצעװטי ן אי ן 
יידיש ן שפיטאל . 

באקאנט ע מענטש ן זענע ן געװע ן : דענטים ט — ד״ ר ליצערמאן , 
שלמ ה ארי ה דע ר חז ן װעמענ ם זו ן — אברה ם — הא ט גענומע ן אנטײ ל אי ן 
רײפ ם כאר . 

נאכ ן טוי ט פו ן הערש ל מלמד , הא ט ד י אלמנ ה — פינ י — געקנעל ט 
מי ט ד י תלמידימלעך . ז י הא ט אוי ך צוגעהאנדל ט מי ט פי ש — צ ו האב ן 
פרנםה . 

שלמ ה קלײטמא ן אי ז געװע ן יאר־חז ן אי ן דע ר קראםנעגירע ר שיל . 

זי_י ן זו ן — מיבל , א געשולטע ר כארים ט פו ן ל . רײפ ם כאר , אי ז םפעציע ל 
אפגעפאר ן קײ ן לעמבער ג צ ו שטודיר ן מוזיק , אײנצניטי ק הא ט ע ר דארט ן 
געזונגע ן אי ן דע ר כארשיל . ע ר הא ט זי ך אומגעקער ט או ן אי ז געװאר ן 
שטאט־חז ן אי ן דע ר מהרשא־שיל . 

בשכנו ת מי ט אכרה ם כאטינק י הא ט געװוינ ט אפרי פ דע ר מוכר ־ 
ספרימניק , ע ר הא ט פארמאג ט א גרוים ן אויםװא ל פו ן רעליגיעז ע םפרים . 


282 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ירוח ם כראמני ק הא ט אקטױר ט אי ן סוחרים־באנק . ב ײ אי ם אי ן הוי ז 
הא ט געװוינ ט חי ה װינע ר א סוחרט ע פו ן פארב . אי ר אײדע ם — איסא ק 
שפילבער ג — אי ז געװע ן אײנע ר פו ן ד י שותפי ם פו ן דע ר עלעקטרישע ר 
םטאנצי ע או ן קאםי ר פו ן םוחרים־פאראײן . אי ן ערשט ן כאר , װא ס לײ ב 
רײן ן הא ט צוזאמענגעשטעל ט אי ז שפילבער ג געװע ן פו ן ד י ערשט ע זינ ־ 
גער , צוזאמע ן מי ט כארי ס טאלטשינסקי . 

ד י באקאנט ע קלעזמארי ם אי ן דע ר געגענ ט זענע ן געװע ן : גדלי ח 
קלעזמע ר או ן סראל י מי ט דע ר נאז . 

א קולטורמענט ש אי ז געװע ן חײ ם פערקוס . ע ר אי ז געװע ן באקאנ ט 
מי ט זײ ן אקטואצי ע אי ן מאגיסטראט , טעכנישע ר לײטע ר פו ן האנטװער ־ 
קער־פאראײ ן װ י אוי ך אדמיניםטראטא ר פו ן ״טאז״־געזעלשאפט . 


ד.-בעלמאז ש או ן אומגעגנ ט 

ד י בעלמאזש־גא ס אי ז אל ע יאר ן געװע ן ד י אריםטאקראטיש ע געגנט , 

מי ט א נישט־ױדיש ע באפעלקערונג . אי ן דע ם דאזיק ן װינקלשטא ט האב ן 
זי ך געפונע ן ד י װיכטיקסט ע רעגירונגס־אינםטיטוציעם . 

פו ן דעם ט װעג ן האב ן אײנצעלנ ע ילדיש ע משפחו ת געהא ט זײע ר 
װוינאר ט אוי ך דע ר דאזיקע ר גאם . 

דא ם ערשט ע הוי ז פו ן א ט דע ר גא ם אי ז געװע ן פו ן לאזע ר יאסץ , 

א ן אנגעזעענע ר מיליטער־שנױדע ר אי ן שטאט . 

~ד א הא ט געהא ט זײ ן נחל ה שלמ ח פיראמאל , װעלכע ר הא ט פאר ־ 
נומע ן דע ם קאםיר־אמ ט אי ן דע ר פאלקסבאנק . בי_ י אי ם הא ט לעצטנ ם 
געװוינ ט קלמ ן פרענקל . אוי ך דע ר פראפעםיאנעלע ר ארבעטער־פאראײ ן 
הא ט עקזיםטיר ט אי ן זעלב ן הויז . 

נאכ ן קאשציא ל או ן פאליצײ־צירק ל הא ט זי ך געפונע ן דע ר שטאט ־ 
מאגיסטראט . אי ן דע ר הינטערשטע ר טײ ל גענײיד ע אי ז געװע ן אײנגע ־ 
ארדנ ט ד י פײער־לעשער־אפטײלונג . בי_ י דע ר זי_י ט — ד י װאםער־לײטונג . 

בי_ י ישעיה ו רויזע ן הא ט געװוינ ט ד י פילאנטראפיש ע טוערי ן סא ■ 

סי ע פרישכער ג — ד י פרעזידענטי ן פו ן בית־יתוטים . 

אי ן א זײטי ק געם ל הא ט זי ך געפונע ן דע ר רוםישע ר שפיטאל ; ניש ט 

װײ ט — א םאנאטארױ ם פא ר טיפוס־קראנקע . 

מאנע ס נאני ק אי ז געװע ן א פרעםטיזשפולע ר תושב . פו ן פראפעםי ע 

283 



מיכ ל גרינע ם 


א ן אדװאקאט , געהאנדל ט מי ט װאלד . ע ר הא ט פארנומע ן װיכטיק ע גע ־ 
זעלשאפטלעכ ע פאזיציעס , גרינדע ר או ן פארזיצע ר פו ן םוחרי ם או ן קרעדיט ־ 
באנק , אקטוןר ט אי ן דע ר קהילה־פארװאלטונג , געװע ן אוי ך פארזיצע ר פו ן 
דע ר בודזשעט־קאמיםי ע בי_י ם מאגיםטראט . לעצטטם , הא ט ע ר זי ך בא ־ 
זעצ ט אי ן ראװנע , זי_י ן הוי ז פארדונגע ן פא ר א מיליטעריש ן ״קאםיגא״ . 

ד י טאכטע ר םאני ע (חײ ם דאװידזאנ ם פרוי ) הא ט פארצײכנ ט א 
העלדי ש קאפיט ל אי ן ד י צײט ן פו ן דע ר נאציסטישע ר ממשל ה אי ן שטאט . 

אי ן דע ר דארפישע ר קלײדונ ג אי ז שװע ר געװע ן צ ו דערקענע ן אי ר 
ױדיש ן אויםזען . א געװיס ע צײ ט אי ז ז י געװע ן ד י רעטערי ן פו ן א ם ך 
קראנק ע או ן הונגעריק ע יידן , אבע ר ד י אוקראינע ר מערדע ר האב ן ז י 
דערקענ ט או ן ז י איבערגעגעב ן צ ו דע ר נאציסטישע ר קאמענדאנטור . 
ד י בעםטיע ם האב ן ז י פארפײניק ט צו ם טויט . 

בי ז מע ן הא ט אריבערגעפיר ט ד י רעגירונגם־אנשטאלט ן קײ ן זדאל ־ 
בונאװ , הא ט זי ך דאר ט געפונע ן ד י ״קאזנאטשײםטװא ״ (בי_ י ד י פאליאק ן 
— ״קאם א םקארבאװא״) . 

ניש ט וױי ט פו ן דע ם פלא ץ הא ט געװוינ ט דע ר באוװםטע ר כירורג ־ 

או ן קליניק־דאקטע ר פאםלאװםקי . בי_ י דע ר קאנסטיטוירונג־זיצונ ג פו ן 
ערשט ן שטאטרא ט הא ט ע ר פארנומע ן דע ם ערנאר ט פו ן פארזיצער . 

אי ן דע ם הוי ז פו ן אלט ן ד״ ר כא ט אי ז געװע ן אי_ינגעארדנ ט דע ר ״גן ־ 
ילדים״ . דע ר זו ן ד״ ר איז י בא ט הא ט זי ך געראטעװע ט פו ן אומקו ם אי ן 
דע ר נאצי־עפאכע . 

א ן אנזע ן אי ן שטא ט הא ט געהא ט מש ה רעמיאטשע ר (שפילפויגל) . 

ע ר אי ז געװע ן ״פאדריאטשיק ״ (אונטערנעמער ) פו ן ה ײ או ן האבע ר פא ר 
דע ם מיליטער . 

אי ן זעלב ן הוי ז אי ז געװע ן דע ר צענטראלע ר אדרע ם פו ן דע ר קהיל ה 
או ן ראבינאט . 

אי ן דע ר דאזיקע ר אריםטאקראטישע ר געגנ ט הא ט געװוינ ט דע ר 
פאפולערע ר רב י ר ׳ אלטערוני . זי_י ן הוי ז אי ז געװע ן א ן אמת ע מלוכה . 
שטענדי ק אי ז דאר ט געװע ן א מענטשן־באװעגונג . 

לעב ן ר ב אלטערוני ם נחל ה הא ט געװוינ ט •אינזשעניע ר נאװיצקי . 

ע ר אי ז געװע ן לערע ר פו ן דע ר ענגלישע ר שפראך . ײדיש ע סטודענט ן 
האב ן בי_ י אי ם געלערנט . דע ר שטאטמוז ײ אי ז געװע ן זײ ן ליבלינג , צ ו 
װעלכ ן ע ר פלעג ט זי ך שטאר ק אפגעבן . 

ד י גרעםט ע פארדינםט ן פו ן דע ם דאזיק ן פאליא ק נאװיצק י אי ז דאם , 


284 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


װא ס א דאנ ק אי ם אי ז אפגעראטעװע ט געװאר ן ד י גרוים ע טהרשא־שי ל 
פו ן פולשטענדיקע ר פארניכטוגג . גאװיצק י — מי ט זײנ ע פארשונגס־אר ־ 
גומענט ן פו ן היםטאריש ע אנטיקװאר ן — הא ט געפועל ט ב ײ ד י נאצי - 
טשחיתי ם — אפצושטעל ן זײע ר חורבן־פלאן . 


ה . — טאט^רסקע־גא ס 


ד י אלט ע היסטאריש ע גאס , װא ס הא ט אי ן זי ך פארמאג ט א ן עםטע ־ 
טיש ן אויסזע ן אי ז ד י ״טאטארםקע״־גאם . ד י ײד ן האב ן ז י גערופ ן ד י 
טאטערשע־גאס . 

פונק ט אקעג ן מארשאד ם מאיעסטעטיש ן בני ן הא ט ד י גא ם זי ך 
אנגעפאנגע ן מי ט דע ר אפטײ ק או ן קאםמעטיק־מאגאזי ן פו ן װאל ך גרײ ־ 
נימם . אלײ ן — א דיפלאמירטע ר פעלדשער . זי_י ן זו ן מאפי ע הא ט געענ ־ 
דיק ט אי ן פאריזע ר אונױוערםיטע ט אוי ך מעדיצין־דאקטער . א שטי ק צײ ט 
הא ט ע ר דארט ן געארבע ט אי ן ד י הײלאנשטאלטן . נאכ ן פאטער ם טוי ט 
הא ט ע ר צורי ק זי ך באזעצ ט אי ן שטאט . 

סונ י גרײנימ ס — װאלפ ם זו ן — הא ט חתונ ה געהא ט פא ר זײגער ־ 
פאנען . פו ן דע ר שארית־הפליט ה זענע ן ז ײ געבליב ן או ן עמיגריר ט אי ן 
ד י פאראייניקט ע שטאטן . 

אפ א פ ץ אי ז דע ר אייגנטימע ר פו ן א רײ ע קלײטן , געשלאםענ ע צװיש ן 


זיו • 

אלײ ן אי ז ע ר געװע ן א גוט־שטײענדיקע ר מאנופאקטור־םוחר , א 
ץ ד א תלמיד־חכ ם או ן עםק ן פו ן םוחרים־פאראײן , הױזװירטן־פאראײ ז 


או ן שטאטראט . 

ווע ן ד י ערשט ע פויליש ע ארמ ײ אי ז ארײ ן אי ן שטאט , אי ז אב א כ* 1 
געװע ן פארטראט ן אי ן דע ר דעלעגאצי ע צוזאמע ן מיט ן ראבינע ר הר ב 
װערטהיים , כד י מקבל־פני ם זי_י ן ד י ני_י ע מושלי ם - ״מי ט ברוי ט או ן 
זאלץ״ . 

אוי ך זגיג ע קינדע ר זענע ן געװע ן פו ן ד י בכבודדיק ע אץנװוינער . 

יאפ ע — אי ז געווע ן אנפירע ר פו ן ״הנוע ר הצױני״ . װעלװ ל הא ט 
געשפיל ט א רא ל אי ן דע ר פגיערלעשער־אפטײלונג . יאנק ל אי ז געווע ן א 
מאנופאקטור־םוחר , זײ ן פרו י ליז ע אי ז געװע ן א טיכטיק ע מיטארבעטערי ן 
אי ן דע ר בית־יתומים־פארוואלטונג . פונ י — וװינ ט אי ן ארגענטינע . 


285 


מיכ ל גרינע ם 


יהוש ע (שוע ) ריזע ר — הא ט געהא ט א קלײט ל פו ן םעלצער־װאסע ר 
או ן צוקערקעם . ע ר אי ז געװע ן אוי ך א פעלדשער , א םפעציאלים ט צ ו 
שטעל ן פיאװקע ם או ן באנקעס . 

זי_י ן זו ן — אי ז געװע ן א געלערנטע ר מענטש , װעלכע ר הא ט לעצטנ ס 
געװוינ ט אי ן ראװנע . דאר ט הא ט ע ר אנינגעארדג ט א געשעפ ט פו ן מע ־ 
דיצין־אינםטרומענט ן בשותפו ת מי ט אל י שפילפויגל ס מא ן — שרײער . 

אל י אי ז פו ן ד י ניצול־געבליבענ ע — אי ן ישראל . 

נחמ ן כערענזא ן הא ט אקטוץר ט אי ן םוחרים־פאראײן , װ י אוי ך אי ן 
אנדער ע געזעלשאפטלעכ ע אינםטיטוציעם . זי״י ן מיםח ר אי ז געװע ן גאלאנ ־ 
טערײ־ארטיקלען . 

א ן אנגעזעענע ר םוח ר פו ן שניטקרא ם אי ז געװע ן מאט ל כאראװםקי ♦ 

דע ר עלטערע ר זו ן הא ט געהײם ן — ױדל . זי״י ן יװגערע ר זו ן — נט ע הא ט 
אקטױר ט אי ן דע ר םפארט־םעקצי ע בי_ י דע ר ״טאז״־געזעלשאפ ט או ן ״ברי ת 
הצה״ר״ . 

דא ם גרעםט ע אײזן־געשעפ ט הא ט באלאנג ט צ ו װאלןדזעלי ק גענ • 

טים , א י.י ד מי ט א גוטע ר רעפוטאצי ע אי ן דע ר םוחרישע ר װעלט . 

זי_י ן מחות ן מש ה פערעצמא ן אי ז געװע ן פו ן ד י ״פני־העיר״ , א געזעל ־ 
שאפטלעכע ר מענטש . אי ן סוחרים־פאראײ ן אי ז ע ר געװע ן רעכענונג ־ 
איבערזעער . זי_י ן גרוים ע מאנופאקטור־קלײ ט אי ז אפגעברענ ט געװאר ן אי ן 
יא ר 1918 . 

הערש ל קאגאן , אלײ ן א קינױוער , הא ט געהא ט אי ן שטא ט א ן אגיז ן 
געשעפט . ע ר הא ט ניש ט געװאל ט איבערלאז ן ד י אלט ע מוטע ר אי ן נאצי ־ 
פי_יער , װעלכ ע הא ט ניש ט געקאנ ט זי ך מיטשלעפ ן אי ן דע ם בהלה־װעג . 
צולי ב אי ר הא ט ע ר זי ך אומגעקער ט מי ט דע ר פאמילי ע אי ן שטאט , 
ו װ אל ע זענע ן אומגעקומען . 

זי_י ן זו ן מאי ר הא ט געענדיק ט אדװאקאטור . ד י טאכטע ר כוזק ע מי ט 
אי ר מא ן ױס ך סאװ א געפינע ן זי ך צװיש ן ד י לעבנם־געבליבענ ע אי ן ישראל . 

הערש ל גאלצמא ן אי ז געװע ן םעקרעטא ר פו ן םוחרים־פאראײן . אוי ך 
אי ז ע ר געװע ן א ן איבערזעצע ר פו ן פרעמד ע שפראכן . 

אנש ל לץ , אדע ר אנש ל לײפ ל — הא ט פארמאג ט א שניטקראם . זיי ן 
טאכטע ר הנ ה הא ט גענומע ן א ן אקטױו ן אנטײ ל אי ן דע ר קרן־קימת ־ 
לישראל־ארבעט . ז י הא ט דארט ן פארנומע ן דע ם אמ ט פו ן סעקרעטארי ן 
אי ן דע ר צי_י ט פו ן לײ כ שפילכערג ם אקטואצי ע אי ן שטאט . 


286 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


סאניע ם מא ן ארק ע פינקלשטײ ן אי ז געװע ן מוזיקאנ ט אי ן ד י ארקעס ־ 
טער ם פו ן גימנאזי ע או ן פו ן דע ר פי״יערלעשער־אפטײלונג . 

הערש ל לײפ ל אי ז געװע ן אי ן דע ר םפארטױוע ר םעקציע . לעצטנ ס 
געװוינ ט אי ן לאדז . ע ר הא ט זי ך געראטעװע ט או ן געפינ ט זי ך אי ן ד י 
פאראײניקט ע שטאטן . 

נאענ ט פו ן א • לץ׳ ס געשעפט , הא ט זי ך געפונע ן א מאנופאקטו ר 
צענטראל־הוי ז פו ן דע ר האנדלם־פירמ ע ״גאקון־דערמאדכאר ג או ן גא ־ 
ראדעצקי . דע ר אפזאצמאר ק אי ז געװע ן ב ײ דע ר גרענע ץ פוילן־רוםלאנד . 

מ׳דערצײלט , א ז װע ן גאראדעצק י הא ט זי ך צעקריג ט מי ט ד י צױניםטן , 

הא ט ע ר אװעקגעשאנקע ן זײנ ס א ן אײגנ ם ד״ ר הרצל־קונםטביל ד צ ו דע ם 
״קרן־קימת״־בױרא , װי_יזנדי ק דערמיט , א ז ע ר טרײסל ט זי ך א פ פונע ם 
צױניזם . 

אי ן ״קרן־קימת״־םעקרעטאריא ט הא ט דא ס ביל ד באקומע ן חשיבות , 

פו ן װעלכ ן ע ם הא ט שטענדי ק אינספיריר ט דע ר גי_יס ט פו ן גרוים ן 
ציוניםטיש ן מנהיג . 

מש ה אודערמא ן אי ז געװע ן א גרויםע ר גאלאנטערײ־םוחר . זי_י ן אײ ־ 

דע ם ישחא ל פאגע ל אי ז געװע ן העברעישע ר לערער , א ן אקטױוע ר בויע ר 
פו ן דע ר העברעישע ר קולטור . 

בי י כייק ע קופערשטײ ן אי ן הוי ז זענע ן געװע ן ד י אװנטקורםן , װו • 
ישרא ל פאגע ל אי ז געווע ן אײנע ר פו ן ד י ארגאניזירער . אי ן דע ר דריטע ר 
״עליה ״ הא ט י . פאגע ל זי ך באזעצ ט אי ן ארץ־ישראל . 

נא ך פא ר דע ר לעצטע ר מלחמה , הא ט זי_י ן שװע ר — אודערמא ן — 
געמאכ ט א באזו ך ב ײ זײנ ע קיגדער , מי ט דע ר כװנ ה צ ו װער ן א ישראל ־ 
תושב , אבע ר דע ר גור ל הא ט אי ם צורי ק געטריב ן אי ן גלות . 

זיי ן זו ן גריש ע הא ט געענדיק ט אי ן אםטר ע ד י פויליש ע גיטנאזיע , 

נא ך דע ם הא ט ע ר שטודיר ט מעדיצי ן אי ן איטאליע . 

אי ן דע ר װינקלגא ם ״טאטארםק ע ־ װילבינע ר גרעבליע ״ — הא ט זי ך 
געפונע ן דא ם הוי ז או ן קלײ ט פו ן זײד ל כריליאנט , אדע ר װ י מע ן הא ט אי ם 
גערופ ן — ״זײד ל פוצמאן״ . 

א ן אײגנארטיקע ר פערזא ן אי ז געווע ן זייד ל פוצמאן . ע ר הא ט געהא ט 
סמיכו ת אוי ך רב , געװע ן א גרויסע ר למדן , או ן ע ר פלעגט , פו ן צי_י ט צ ו 
צײט , פםקענע ן שאלו ת — א ן שכר . זיי ן פרנם ה אי ז געווע ן — ד י אייגענ ע 
קרא ם פו ן םמאלע , חלב , טראן , קעראםין , דזשעגעכ ץ או ן אנדער ע ענלעכ ע 

פראדוקטן . 


287 


מיכ ל גרינע ס 


װעג ן פוצמאנ ם פרומקײ ט װער ט דערצײל ט װייטערדיקע ר עפיזא ד : 

צ ו דו ד איפט ס היטל־װארשטא ט אי ז ארײנגעקומע ן 8 זעלנע ר פו ן פעט ־ 
לױרע ם ארמײ , מי ט א גרי ן םאמעטענע ם פרוכת , פו ן װעלכ ן ע ר הא ט 
געפאדער ט צ ו מאכ ן א היט ל פא ר זגינעטװעגן . 

דוד ם פרו י — ליג ע — אי ז געבליב ן פארציטער ט פו ן דע ם װילד ן פאר ־ 
לאנג . ז י אי ז אװע ק צ ו זײד ל פוצמאן , ע ר זא ל אויפקלערן , אוי ב מע ן מע ג 
צעשױיד ן דע ם פרוכת . 

פוצמא ן הא ט ארויםגעגעב ן זגי ן פםק־די ן — ניש ט צ ו שני_יד ן דע ם 
פרוכת , כאט ש ע ם שמעק ט מי ט םכנת־הנפש . 

הר ב װערטהײ ם הא ט דע ם עני ן אנדער ש אויפגענומען . זי_י ן מײנונ ג 
אי ז געװען , א ז כד י צ ו ראטעװע ן דא ם לעבן , אי ז מות ר דא ם צ ו טאן . 

פו ן אז א פשר ה אי ז זײד ל פוצמא ן געװאר ן אויפגעברויזט , ד י ״ױראת ־ 
שמים ״ הא ט זי ך אי ן אי ם צעפלאקערט . ע ר הא ט פארזאגט , ניש ט װאג ן 
אומברענגע ן דע ם הײליק ן חפץ , אפיל ו װע ן מ׳זא ל זײ ן אויםגעשטעל ט 
אוי ך קידוש־השם . 

מי ט פארשידענ ע תירוצי ם הא ט מע ן אפגעצויג ן דע ם גװארדײע ר 
אײניק ע טעג . װע ן ע ר אי ז געקומע ן דא ס לעצט ע מא ל או ן נא ך ניש ט 
געטראפ ן זגי ן נגיע ם היטל , הא ט זי ך עשו׳ ם רציח ה אנגעצונדן . 

ליב ע איכ ט הא ט אי ם פארגעשלאג ן א ן אנדע ר גוט ן שטא ך פו ן א 
קאװיאר , װא ם אי ז געהאנגע ן אי ן שטוב . דערב ײ הא ט ז י אי ם געפרװו ט 
איבערצגיגן , א ז ד י פארעלטערט ע םחור ה װא ם ע ר הא ט געבראכט , טוי ג 
שוי ן נישט , װגי ל ע ס אי ז צעבים ן פו ן מול . 

פעטלױרע ס פאטריא ט הא ט א געשר ײ געטא ן מי ט פאביע : — אי ך 
פארשט ײ אײך , זשידקע ם ! — אי ך װײ ם פארװא ם אי ר װיל ט ניש ט מאכ ן 
ס׳היט ל פו ן דע ר דאזיקע ר זשידױוםקע ר זא ך ! . . . אזו י װ י דא ס נײ ע 
שטיק ל סחור ה אי ז אי ם געפעל ן געװארן , אי ז ע ר שוי ן מםכי ם געװע ן א ז 
מע ן זא ל דערפו ן מאכ ן דא ס היטל . בא ם ארויםגײ ן הא ט ע ר צעפאכע ט 
זײ ן שװער ד איבע ר דע ם פרוכ ת או ן בליצשגע ל אפגעהאק ט דע ם אוג ־ 
טערשט ן פא ם מי ט ד י רינגעלעך . 

דע ר פרוכ ת אי ז ניש ט צעשניט ן געװארן , געבליב ן ניצלע ך פא ר דע ר 

שיל . 


זײד ל פוצמאנ ם װײ ב אי ז געװע ן א פרוט ע נשטה , א בעל־צדקהטע . 
אפיל ו אי ר מא ן או ן קינדע ר האב ן ניש ט געוװס ט װיפ ל ז י צעטייל ט נדבות . 


288 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ד י צװ ײ זי ן זענע ן געװע ן גרוים ע למדנים . דע ר קלענערע ר זו ן הא ט 
געלערנ ט תור ה פא ר א ן עד ה יױ ץ אי ן ר ׳ ױנה ס שיל . 

פוצמאנ ם עלטער ע טאכטע ר הא ט זי ך משד ך געװע ן מיט ן אנאפא ־ 

ליע ר רכ׳ ם זון , טיט ן פאמיליען־נאמע ן גאלאװא . אי ן אםטר ע הא ט ע ר גע ־ 
האנדל ט מי ט שפי_יזפראדוקטן . 

ד י צװײט ע טאכטע ר הא ט חתונ ה געהא ט פא ר א רב׳ ל פו ן א פאר ־ 
צוױיגטע ר רבנישע ר דינאסטי ע אי ן גאליציע . צ ו דע ר חתונ ה זענע ן זי ך 
אנגעפאר ן אי ן שטא ט פי ל רבני ם װעלכ ע האב ן ארנינגעבראכ ט זײע ר 
רעליגיעז ע עקםטאז־שטימונג . מי ט גרוי ס פאמפ ע אי ז געפראװע ט געװאר ן 
ד י חופ ה בי_ י דע ר מהרשא־שיל . ד י כדי־קוד ש זענע ן געגאנגע ן אויםגעפוצ ט 
אי ן סאמעטענ ע או ן זגידענ ע קאפאטעם , אוי ך ד י פי ם לאנג ע װי_ים ע זאק ן 
או ן אוי ך ד י קע פ גרוים ע שטרגימלען . 

פו ן דע ם שילהוין ז בי ז צ ו פוצמאנ ם שטו ב האב ן ד י דאזיק ע פאטריאר ־ 

כאל ע ײד ן באגלײ ט ד י חתן־כל ה מי ט שימחה . ד י שער י נגינ ה האב ן זי ך 
צעעפנ ט פא ר זײערטװעגן . זײע ר םקארבאװע ר ״אײ־אײ ״ הא ט דערגרײכ ט 
אי ן ד י הימלע ן ארײן , או ן מי ט דע ם קלאםיש ן פאטשײלע־ריקוד ל האב ן 
ז ײ געהאפקע ט דע ם גאנצן , לאנג ן װעג . 

מיט ן זעלב ן גלאנ ץ אי ז ד י גאנצ ע װא ך געפײער ט געװאר ן ד י שבע ־ 
ברכות . 

ד י דאזיק ע פאנאראמ ע הא ט געמאכ ט א רושם . ע ם הא ט אויפגעװעק ט 
ד י רבנים־עפאכ ע פו ן צורי ק מי ט דרי״י־פי ר דורות . 


נא ך יעק ב רימער ם שטוב , װו • ע ם אי ז געװע ן אײנגעארדנ ט ד י ״קר ן 
קימ ת לישראל״־ארגאניזאציע , הא ט זי ך געפונע ן דא ם הוי ז פו ן חײ ה װאל ■ 
דאקם . אי ן שטא ט הא ט מע ן ז י גערופ ן ״חײ ה ד י מויד״ . אי ן דע ר דאזיקע ר 
דיר ה הא ט געװוינ ט דע ר ראבינע ר הר כ װערטהײם . 

ױם ך װערטהײ ם אי ז געקומע ן פו ן קעשעניע װ צ ו פארנעמע ן ד י שטעל ע 
פו ן מלוכה־ראבינער , נאכ ן טוי ט פו ן צאל י פאניטש . הר ב װערטהיי ם 
אי ז געװע ן א יי ד א תלמיד־חכ ם או ן רעדנער . אי ן קהלש ן ^ע ב ז ד, א ט ע ר 
נענומע ן א ן אקטױו ן אנטײל . פי ל מא ל הא ט ע ר אינטערװעניר ט בי_ י ד י 
מאכטארגאנע ן לטוב ת ד י יידיש ע סאלדאטן , װא ם האב ן געדינ ט אי ן 

שטאט , אדע ר פא ר ילדיש ע ארעםטירטע . 

נא ך אייניק ע יא ר אי ן שטא ט הא ט הר ב ווערטהײ ם פארלאז ט אםטר ע 

או ן זי ך באזעצ ט אי ן הרובישעװ , פוילן . 


289 



מיכ ל גרינע ס 


זי_י ן זו ן ארה פ װערטהײ ם געפינ ט זי ך אי ן נױ־יאר ק אויפ ן 8 מ ט פו ן 
רב . 

דע ר קלענערע ר זו ן — חײ ם װערטהײ ם — אי ז געװע ן פו ן ד י כא ־ 
קאנט ע ״ביתרים ״ נא ך בעגינ ם באזו ך אי ן שטאט , אי ז ע ר אגינגעלאד ן 
געװאר ן פו ן דע ר רעװיזיאניםטישע ר פארטײ , צ ו האלט ן רעפעראטן . 

לוי ט ד י לעצט ע אינפארמאציע ם געפינ ט ע ר זי ך אי ן מדינ ת ישראל , 

ו װ ע ר פארנעמ ט א פאםט ן פו ן אינםפעקטא ר איבער ן חינו ך אי ן דע ר 
מדינה . 

הינטע ר דע ר שטו ב פו ן חײ ה װאלדאק ס הא ט זי ך געפונע ן דע ר שטײ ־ 
נערשלאם , װא ם הא ט געשפיל ט א גרוים ע רא ל אי ן דע ר האידאמאקישע ר 
עפאכ ע ( 1734 ־ 1768 ) . דא ם אי ז געװע ן אײנ ע פו ן ד י דרי_ י פעםטונגע ן אי ן 
שטאט , ד י צװײט ע פעםטונ ג הא ט זי ך געפונע ן אי ן א טויבגעםל , װא ם 
הא ט געפיר ט צ ו דע ר שטאטפאםט , גימנאזיע , בולװא ר או ן אנדער ע פלע ־ 
צער . דע ר דריטע ר שלא ם הא ט זי ך געפונע ן אי ן ״סאבאר ״ (צערקװע ־ 
פלאץ) , װו • ע ם אי ז געװע ן דע ר שטאטמוזײ . 

ד י געבליבענ ע חורב ה אוין ז טאטארםקע־גאס , װעלכ ע מ׳הא ט גערופ ן 
״ד י בראם״ , װ י ד י אנדער ע באריקאדע־פלעצע ר האב ן שטענדי ק דערמאנ ט 
ד י זכרונו ת פו ן דע ר שטאט־היסטאריע . 

װע ן יאזע ף פילםודםק י אי ז אנגעקומע ן אי ן שטאט , הא ט ד י באפעלקע ־ 

רונ ג פא ר אי ם צוגעגרײ ט א גרויםארטיק ן קבלת־פנים . אוי ך ד י הויכ ע װענ ט 
פו ן דע ם שלא ם זענע ן געשטאנע ן פויליש ע זעלנע ר — אי ן א מיליטערישע ר 
װאך . װע ן ד י מלוכה־םװיט ע צוזאמע ן מי ט פילםודםקי ן האב ן זי ך דערנענ ־ 
טער ט צ ו דע ר טאטארםקע־גאם , האב ן ד י װאך־םאלדאט ן געגעב ן א םיג ־ 
נאל , מי ט א געשא ל פו ן טרומפײטן . דא ם אי ז געװע ן ד י מעלדונג , א ז דע ר 
פוילישע ר מלוכה־פרעזידענ ט אי ז אנגעקומען . 

לעב ן דע ר ״בראם ״ הא ט געװוינ ט שלמ ה קיטשטײן , דע ר גמרא־מלמד . 

אי ן שטא ט הא ט מע ן אי ם גערופ ן — מײמ ע מלמד . ע ר אי ז געװע ן א פרומע ר 
ייד , גבא י אי ן ר ׳ ױנה ם שילכ ל או ן אוי ך אי ן דע ר חברה־קדישא . 

ד י ח״ק־מתעםקי ם האב ן יעד ן שב ת געפראװע ט קידו ש ב ײ מײמע ן 
אי ן שטוב . אײ ן מא ל אי ן יאר , שמיני־עצרת , צ ו מש ה רבנו׳ ם יארצי_יט , אי ז 
צוגעגרײ ט געװע ן בי_ י מײמע ן א ספעציעלע ר גרויםע ר קידוש , צ ו װעלכ ן 
מ׳פלעג ט אי_ינלאד ן אחױ ן ד י יןד ן פו ן דע ר חברה , אוי ך אנדער ע אנגעזעענ ע 
שטאט־בעלי־בתים . 

אי ן דע ר נחל ה פו ן װיצע־בורמיםטע ר פו ן מאגיםטרא ט — טשאי ־ 


290 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


קאװסק י — אי ז געװע ן אי_ינגעארדנ ט ד י יידיש ע פאלקסשולע . ד א הא ט 
אוי ך געװוינ ט מענד ל בערענזאן , דע ר אדװאקאט . 

אי ן דע ם הוי ז פו ן זלמ ן כאנ ד הא ט געװוינ ט דע ר לערע ר עזראכא • 

ע ר אי ז געװע ן פו ן ד י באגאכט ע לערע ר אי ן דע ר ץדישע ר מלוכה־שול . 
אי ן ד י.םטודענטן־קרײז ן הא ט ע ר געהא ט פי ל פארערער , ה ן פא ר זײנ ע 
פעדאגאגיש ע פעוקײטן , װ י אוי ך פא ר זי_י ן חברלעכ ע באציונג . 

אי ן ד י יאר ן פו ן ד י איבערקערעניש ן אי ן רוםלאגד , האב ן ד י פעט ־ 
לױרצע ם אי ם דערהגע ט פא ר ד י אויג ן פו ן זײ ן פרוי . אוי ך איר ע הענ ט אי ז 
ע ר אויםגעגאנגען . 

לײ כ װייםמא ן אי ז געװע ן באאמטע ר אי ן מאגיםטראט , א ן עקספער ט 
אי ן דע ר שטױערן־אפטײלונג . אוי ך הא ט ע ר אמטיר ט אי ן הויזװירטן ־ 
פאראײ ן צוזאמע ן מי ט אש ר פידלער . 

טראכטמאנ ס גרוים ע נחל ה אי ז געװע ן אי ן אל ע צי_יט ן א קאנצענטרא ־ 
ציע-פונק ט פא ר דע ר באפעלקערונג . אי ן ד י צאריש ע צי_יט ן האב ן זי ך 
דארט ן געפונע ן ד י קאזארמעם . נאכ ן יא ר 1917 אי ז דע ר בני ן פארװאנדל ט 
געװאר ן אי ן א טעאטער־זאל . ד א הא ט דע ר ״בונד ״ אײנגעארדנ ט זי_י ן 
ארגאניזאציע . דע ר זא ל הא ט געדינ ט פא ר מיטינגען , קאנצערטן , טעאטער ־ 
פארשטעלונגע ן או ן טענץ . אי ן א געװיםע ר צי_יט , אי ז דע ר דאזיקע ר זא ל 
געװע ן א פונק ט פא ר דע ר פריזױו־קאמיםיע , װעלכ ע הא ט עקזאמיניר ט 

ד י רעקרוט ן פא ר דע ר מיליטער־פליכט . 

פאר ן לעצט ן חורב ן אי ז אי ן דע ם דאזיק ן פלא ץ געװע ן אי_ינגעארדנ ט 
ד י העברעןש ע גימנאזיע , אי ן װעלכע ר ע ם האב ן געלערנ ט קארג ע צװי י הונ ־ 

דער ט תלמידים . 

דע ר דאזיקע ר לערן־אנשטאל ט אי ז ב ײ ד י ׳נאציאנאל ע ױד ן געװע ן א 
מאראליש ע דערגרייכונג , מי ט װעלכע ר ע ם האב ן שטאלציר ט ד י בױע ר 

פו ן דע ר געזעלשאפטלעכקײט . 

אי ן דע ם דאזיק ן הוי ז הא ט געװוינ ט לײ ב בעזפאליעצע ם אײדע ם - 
שמעו ן פערלמוטער , בי_ י װעמע ן ע ם אי ז געװע ן אױנגעארדנ ט א מנין . 
אײנ ע פו ן זי_ינ ע טעכטע ר — דאצ י פערלמוטע ר אי ז פו ן ד י געראטעװעט ע 
פליטים . ז י געפינ ט זי ך אי ן יפו , מדינת־ישראל . 

אקעג ן טראכטמאנ ם הוי ז הא ט זי ך געפונע ן ד י יןדיש ע רעגירוננ ם 

שולע , מי ט פארשידענ ע גראד ן או ן אפטײלונגען . 

פי ל ױדיש ע קינדע ר זענע ן דור ך דע ר דאזיקע ר שול ע געװאר ן מענטשן . 


291 



מיכ ל גרינע ס 


דע ר פראגרא ם פו ן ד י לימודי ם אי ז געװע ן ענלע ך צ ו דע ר שטאטשול ע 
;״גאראדםקאי ע אוטשילישטשע״) . 

אי ן שכגו ת מי ט דע ר שול ע אי ז געװע ן דע ר ביקור־חולי ם (יידישע ר 
שפיטאל) . דע ם דאזיק ן הײלאנשטאל ט האב ן אויםגעבוי ט ד י שטאט־פי ־ 
לאנטראפ ן — משפח ה זוםמאן . 

בי_ י משה־שמוא ל מוליע ר אי ן הוי ז פלעג ט מע ן באק ן ״מאשינאװע ״ 
מצות . אוי ך אי ז דאר ט געװע ן א ן אי_יזקעלער . 

ניש ט װײ ט הא ט געװוינ ט שלמ ה מוליער , אדע ר װ י מ׳הא ט אי ם 
גערופ ן — שלמ ה דע ר בלינדער . ס׳הײם ט — קײ ן בלינדע ר אי ז ע ר דװק א 
ניש ט געװען , נא ר איבע ר זײנ ע קלײנ ע אײגעלעך , אי ז ע ר געשטעמפל ט 
געװאר ן מיט ן צונאמען . 

שלמ ה דע ר בלינדע ר אי ז געװע ן א יי ד א װיצלער . ע ר פלעג ט דער ־ 
צײל ן מעשױת , װא ם זענע ן ״ניש ט געשטױג ן או ן ניש ט געפלויגן״ . א ז 
ע ר הא ט געװאלט , א ז מע ן זא ל אי ם גלײבן , פלעג ט ע ר ד י ״העלדן ״ פו ן 
זי_ינ ע דערצײלונגע ן אנרופ ן מי ט נעמע ן פו ן מענטשן , װא ם זענע ן שוי ן 
פו ן לאנ ג אויפ ן עולם־האמת , אדע ר אזעלכ ע װא ם געפינע ן זי ך אי ן אוים ־ 
לאנד . 

נת ן בץ ׳ זו ן — פנצױ ן — הא ט גענומע ן א װיכטיק ן אנטײ ל אי ן דע ר 
פײערלעשער־אפטײלונג . בע ת ד י נאצי ם האב ן געבושעװע ט אי ן שטאט , 
הא ט ע ר באװיז ן זי ך אויםצובאהאלט ן צוזאמע ן מי ט זי_י ן פרוי . א דאנ ק 
דע ם קאםי ר פו ן מאגיםטרא ט — א פאליא ק — אי ז אי ם געלונגע ן איבער ־ 
צולעב ן היטלער ם מפלה . ע ר אי ז געבליב ן מי ט זי_י ן פרו י בי ז הי_ינ ט צ ו 
טא ג — אי ן אםטרע . 

אײנע ר פו ן זי_ינ ע זי ן אי ז געהרגע ט געװאר ן אי ן דע ר לעצטע ר מלחמה , 

אי ן דע ר פונקצי ע פו ן פילא ט בי_ י דע ר פוילישע ר אװיאציע . 

זײע ר א ן אי_ינפלוםרי_יכע ר שטאט־בעל־הבי ת אי ז געװע ן חײ ם גאל ־ 
פערסאן . אחו ץ זי_י ן גאלאנטערײ־מיםח ר אי ן זי_י ן גחלה , הא ט ע ר פארמאג ט 
געשעפט ן בי_ י דע ר גרענעץ . ע ר הא ט פארנומע ן דע ם בכבודדיק ן אמ ט פו ן 
פארזיצע ר אי ן דע ר שטאט-קהילה . 

זי_י ן זו ן פינ י גאלפערסא ן הא ט זי_י ן בילדונ ג באקומע ן אי ן אםטרע ר 
גימנאזיע , אוי ך הא ט ע ר געלערנ ט שפיל ן פידל . אי ן ארץ־ישרא ל הא ט ע ר 
זי ך אײנגעבירגערט . 

דע ר לעצטע ר אםטרע ר ראבינע ר — הר כ גינזבור ג — הא ט געװוינ ט 
בי_ י גאלפערםאנען . 


292 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אי ן א נאציאנאל ן ױ״ט־טא ג פו ן פוילנ ס אומאפהענגיקײ ט — דע ם 
.עט ן נאװעמבע ר — אי ז הר ב גינזבור ג אויפגעטראט ן אי ן ״בראטםטװא ״ 
מי ט א פאטריאטיש־היםטאריש ע רעד ע — אי ן דע ר פוילישע ר שפראך . ד י 
הויכ ע מלוכה־לײ ט זענע ן געבליב ן איבערראש ט פו ן דע ם אראטארױם . 

אי ן זעלב ן אװנ ט אי ז פארגעקומע ן א פײערלעכע ר באנקע ט אי ן מילי ־ 
טעריש ן קלו ב ״אגנױוא״ . דע ר פאלקאװני ק הא ט געשיק ט זי_י ן עקיפאז ש 
צ ו ברענגע ן דע ם יידיש ן פארשטײער . אוי ך הא ט ע ר באפױלן , א ז מע ן 
זא ל דע ם ר ב ניש ט באלעםטיק ן מי ט ניש ט קײ ן כשר ע מאכלים , װײ ל מע ן 
דאר ך רעםפעקטיר ן ד י רעליגי ע פו ן דע ם דאזיק ן ױיסטיק ן מנהיג . אוי ך 
דע ר דאזיקע ר פי_יערונ ג הא ט ראבינע ר נינזבור ג געהא ט א בכבודדיק ע 
אויפנאמע . 

הר ב גינזבור ג הא ט געשאפ ן פרעסטיז ש ד י ץד ן אי ן שטאט , זי_י ן 
טיפזיניק ע עקםפאז ע בי_ י דע ר פץערונ ג פו ן דע ם מהרשא ם 300 סט ן יארצײ ט 

— הא ט באױיסטער ט ניש ט נא ר ד י שטאטיש ע ױדן , נא ר אוי ך ד י אנגע ־ 
פארענ ע רבני ם או ן לומדי ם האב ן אנגעקװאל ן פו ן זי_י ן אראטאריש ן אינ ־ 
האל ט או ן חכמה . 

בי_ י ױזי פ מאליע ר אי ן הוי ז הא ט עקזיםטיר ט ד י רעװיזיאניסטיש ע 
ארגאניזאציע , מי ט איר ע אל ע אפצוױיגוננען . אדװאקא ט גדל ה גדאלעװםק י 

— אי ז געװע ן פארזיצער . םעקרעטאר , ליאװ ע פיגקל ן םעקרעטא ר פו ן 
״קר ן תל־חי״־םעקציע , אהרו ן איבט ן קאםיר , מאםי ע םאראקא . 

אי ן דע ר זעלבע ר ארגאניזאצי ע הא ט אוי ך אקטױר ט אכראש א אכעל • 

מא ץ — ״מפק ד הק ן ש ל ביתר״ • 

זילפערשטיי ן אי ז געווע ן פארזיצע ר פו ן ״ברי ת החייל״ . 

אי ן דע ר דאזיקע ר נעגנ ט הא ט געװוינ ט דע ר באקאנטע ר רב י ר כ 
שימחה׳לע , א מטופ ל מי ט קינדע ר נא ך זי_י ן פטיר ה הא ט ד י אלמנ ה אנגע ־ 
האלט ן דע ם רבינ ם שי ל — פא ר פרנםה־װעגן . 

א ײ ד א בן־תור ה אי ז געװע ן אהרו ן כאראק . ע ר הא ט אנטײ ל גענומע ז 
אי ן מזרחי־פארטיי . אוי ך אי ז ע ר געװע ן איינע ר פו ן ד י שטאטיש ע פער ־ 
םאנענט ע בוררים . אי ן זי_י ן ארגאניזאצי ע הא ט ע ר געהא ט ד י מיסי ע צ ו 
זארג ן פא ר דע ר אויםהאלטונ ג פו ן ד י ישיבה־בחורי ם אי ן שטאט . 

זי_י ן זו ן דוד י כארא ק אי ז געװע ן א טיכטיקע ר צױג י או ן לערע ר אי ן 
״תחכמוני״ . 

אי ן דע ר גא ם הא ט אוי ך געװוינ ט ד י באקאנט ע משפח ה שלײען . 


293 



מ יב ל גריגע ם 


א געזעלשאפטלעכע ר עםק ן אי ז געװע ן יצח ק ליזא? . ע ר הא ט אנגע ־ 
פיר ט מיט ן ״גמילת־חםד ״ ; גענומע ן אנטײ ל אי ן ״מזרחי ״ או ן רעװיזיע ־ 
קאמיםי ע פו ן ״קרן־קימת״ . ע ר אי ז אוי ך געװע ן טעטי ק אי ן דע ר בוררות ־ 
קאמיםיע . 

זײ ן ױנגםט ע טאכטע ר םאני ע געפינ ט זי ך אי ן מדינ ת ישראל . 

אי״יזי ק קופערשטײ ן הא ט געהא ט א נאטע ן מי ט זײ ן װגינגעשעפ ט 
אוי ך טאטארסקע . 

אי ן 1918 , אײדע ר ע ם אי ז פארגעקומע ן דע ר פאגראם , האב ן ד י 
רויבער־באנדיט ן אי ן םאלדאטםק ע שינעל ן אויםגעלײדיק ט קופערשטײנ ם 
קלײט , זי ך גו ט אנגעשיכור ט או ן דערנא ך האב ן ז ײ מי ט קוראז ש פאגרא ־ 
מיר ט דא ם ילדיש ע ״הא ב או ן גוטם״ . 

ישעיה ו רויז ן אי ז געװע ן דע ר גרעםטע ר הורטאװני ק פו ן גאלאנטע ־ 
רײ־םחורות . זי_ינ ע קאטערציעל ע געשעפט ן בי_ י דע ם גרענעצפונק ט זענע ן 
געװע ן פו ן דע ר ערשטע ר גילדיע . 

אי ן דע ר צי_יט , װע ן ע ם אי ז אפגעשלאם ן געװאר ן דע ר האנד ל בי_ י 
דע ר פויליש־רוםישע ר גרענעץ , זענע ן פי ל סוחרי ם געבליב ן קאמערציע ל 
געבראכן . אוי ך בי_ י י . רויז ן זענע ן פי ל ארטיקלע ן געװאר ן ״לעגער״־םחו ־ 
רות , פא ר װעלכ ע ע ר הא ט ניש ט געקאנ ט קריג ן קי_י ן אפזאצמארק . 

רויז ן הא ט זי ך ניש ט פארלוירן , ע ר אי ז אװעקגעפאר ן קײ ן װארשע . 

אזו י װ י אי ן דע ר םוחרים־ספער ע אי ז װי ן נאטע ן געװע ן גו ט באקאנט , 
הא ט ע ר אױנגעהאנדל ט געװים ע םעזאן־םחורה , מי ט א קאנדיציע , א ז 
מע ן זא ל אננעמע ן אי ן באטרעך , ד י ארטיקלע ן װא ם ע ר פארמאג ט אי ן 
דעפאזיט , ם׳רעש ט צא ל ע ר אי ן מזוטן . 

דור ך דע ם אי ז ע ר װײטע ר געבליב ן דע ר גרויסע ר םוה ר אי ן שטאט . 

אחו ץ זי_ינ ע גרויס ע געשעפט ן הא ט ע ר נא ך געפונע ן צי_י ט זי ך אפצוגעב ן 
מי ט געזעלשאפטלעכ ע הצטרכותן , זײ ן בארו ך אי ז געװע ן אי ן דע ר 
מזרחי־טעטיקײט . 

ע ם װער ט איבערגעגעבן , א ז אי ן א געװים ן טא ג הא ט י . רויז ן געהא ט 
א ן אינטימע ן װיכו ח מי ט ר ׳ אלתרונין . װע ן ע ר אי ז ארויםגעגאנגע ן פו ן 
רבינ ם שטו ב אי ז ע ר געװאר ן פאראליזירט . ד י גרעםט ע דאקטוירי ם או ן 
פראפעםאר ן אי ן פויל ן האב ן אי ם ניש ט געהאלפ ן אי ן דע ר פאראליז־קרענק . 

א ן אנגעזעענע ר םוח ר פו ן שניטקרא ם אי ז געװע ן אפרי ם שצאגעל • 

אוי ך זײנ ע קינדע ר מש ה או ן שרחל ע זענע ן געװע ן געשעפטםלײט . 


294 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


שרה׳לע ם מא ן איםא ק באר ד הא ט פארנומע ן װיכטיק ע אמט ן אי ן 
שאצונגם־קאמיםי ע פו ן שטײער־אפטײלונ ג או ן אי ן םוחרים־פאראײן . 

א באקאנטע ר מזרחים ט או ן קרן־קימת־טוע ר אי ז געװע ן כער ל לי • 
נעצקי . אי ן קעלערקלײ ט הא ט ע ר געהאנדל ט מי ט שרײב־מבשירים , אי ן 
װעלכ ן פלא ץ ע ם זענע ן געפיר ט געװאר ן שמועם ן װעג ן צױניזם , ליטע ־ 
ראטו ר או ן געזעלשאפטלעכקײט . 

אוי ך זי_י ן זו ן יאנק ל לינעצק י אי ז געװע ן טעטי ק אי ן דע ר ױדיש ־ 
נאציאנאלע ר באװעגונג . 

ד י גרוים ע מאנופאקטור־קלײ ט פו ן שלו ם פרײלע ך אי ז געװע ן אנ ־ 
זעענ ד אי ן שטאט . נאכ ן מאנ ם טוי ט האב ן אנגעפיר ט מיט ן געשעפט , ד י 
אלמנ ה גיט ל פרײלע ך מי ט איר ע קינדע ר : לײכ , מאםיע , יאני , רחל , פעסי , 
לײק ע או ן םאניע . ד י לעצט ע הא ט געלערנ ט אי ן א העכער ן בילדונגם ־ 

אינםטיטו ט אי ן װילנע . 

רח ל פרײלע ך הא ט אקטוןר ט אי ן קרן־קימת־פרעזידױ ם מי ט לײ כ 
שפילכע ת בראש , מי ט װעמע ן ז י הא ט חתונ ה געהא ט או ן זי ך באזעצ ט 
אי ן ראװנע . דארט ן הא ט שפילבער ג פארנומע ן װיכטיק ע געזעלשאפט ־ 
לעכ ע פאזיציעם . 

זײע ר לעב ן אי ז פארשניט ן געװאר ן צװיש ן ד י קדושים , אי ן דע ם ״קבר ־ 
אחים ״ פו ן אכצ ן טויזנ ט אומגעקומענ ע אי ן ראװנע . 

ד י משפה ה פרײלע ך הא ט געהא ט א גוט ן ש ם אי ן שטאט . אל ע האב ן 
אנטײ ל גענומע ן אי ן דע ר צױניםטישע ר באװעגונג . 

פינ י טאקסע ר הא ט פארמאג ט א באקאלײ-קלײט . אחו ץ םוחר ײ הא ט 
ע ר זי ך פארנומע ן מי ט קהל . זײ ן קלײ ט אי ז שטענדי ק געװע ן פו ל מי ט 
קוני ם או ן םתם־יידן , װא ס זעגע ן געקומע ן צ ו אי ם נא ך א ן עצה • 

דא ס דאזיק ע אר ט אי ז געװע ן א צענטראלפונק ט פו ן מזרחיםטן , צױ ־ 

ניםט ן או ן אנדער ע געזעלשאפטלעכ ע פירער , ווו • מע ן פלעג ט אויםאר ־ 
בעט ן קהל־פלאטאפארמע ן או ן שטעלונגע ן צ ו יעטװידע ר געזעלשאפטלע ־ 
כע ר שטאטאקציע . 

ד י קינדע ר אהרו ן או ן מאסי ע האב ן באקוטע ן א העכער ע בילדונג . 

אהרו ן טאקםע ר הא ט געשטודיר ט יוריםפרודענ ץ אי ן װארשעװע ר א ו 
ניװערסיטעט . ע ר אי ז געװע ן אײנע ר פו ן ד י שעפע ר פו ן דע ר רעװיזי א 
ניםטישע ר פארט ײ אי ן שטא ט ; ע ר הא ט אוי ך אקטװר ט אי ן ״החלו ץ . 

295 



מיכ ל גרינע ס 


פ# ר דע ר לעצטע ר מלחמ ה הא ט ד י גאנצ ע פאטילי ע עול ה געװע ן 
קײ ן ארץ־ישראל . 

אהרו ן טאקםע ר פארנעמ ט דע ם אמ ט פו ן שע ף איבע ר א שפיטא ל 
אי ן תל־אביב . 

א ן אנגעזעענע ר געשעפטסמא ן פו ן גאלאנטערײ־ארטיקלע ן אי ז גע ־ 

װע ן זײד ל גאנקער . אי ן ד י צי_יט ן פו ן ד י רעװאלוציע־איבערקערעניש ן אי ז 
ע ר אומגעקומע ן פו ן א באטבע־אויפרי_ים . אוי ך זײ ן טאכטע ר רח ל צװײמא ן 
— יאס ל צװײמאנ ס פרו י — הא ט פארלויר ן א האנ ט פו ן דע ם דאזיק ן 
טראגיש ן צופאל . 

דא ם אײניק ל דאצ י ראםליװקע ר הא ט א ם ך איבערגעלעבט . ז י אי ז 
געלאפ ן פו ן אײ ן באהעלטעני ש צ ו א צװײטן , אי ן דע ר צײ ט פו ן דע ר נא ־ 
ציםטישע ר אקופאצי ע אי ן שטאט . ז י געפינ ט זי ך אי ן אורוגוױי . 

ױא ל לוקאט ש אי ז געװע ן כלל־טוע ר אי ן םוחרים־פאראײן . זײ ן גא ־ 
לאנטערײ־קלײ ט הא ט זי ך געפונע ן אי ן דע ם בעםט ן טראפיקפונקט . 

זײ ן זו ן ליאװ ע הא ט גענומע ן אנטײ ל אי ן דע ר םפארטםעקצי ע או ן 
אי ן אנדער ע צױניםטיש ע צװניגן . 

דע ר צװײטע ר זו ן — יאנ י הא ט געענדיק ט ד י פויליש ע גימנאזי ע אי ן 
שטאט . ד י טאכטע ר פאנ י הא ט זי ך דיפלאמיר ט אל ם פארטאצעװטין . 

הערש ל אזשענינע ר (אײזענשטײן) , א ן עקםפער ט פו ן פלאנטאציע ס פו ן 
בערעקע ם פא ר צוקער־פאבריקאצי ע — א באקאנטע ר ייד . 

דע ר זו ן — מיש א — הא ט שטודיר ט ױריםפרודענץ . דע ר צװײטע ר 
זו ן — חנ א הא ט זי ך דיפלאמיר ט אי ן דאקטארא ט פו ן עקאנאמיש ע װיםנ ־ 
שאפטן . ד י טאכטע ר כעט י הא ט געענדיק ט ד י גימנאזײע , געװע ן א ן אק ־ 
טױו ע מיטארבעטארי ן אי ן ביבליאטע ק ״צב י בוקימער״ . לעצטנ ם געפינ ט 
ז י זי ך אי ן ישראל , פו ן ד י געראטעװעט ע לאנדםלײט . 

א באקאנט ע משפח ה אי ז געװע ן ד י אוליניקעס , אסרחם , שי_י ע או ן 
יאס ל אלפערין . 

אברהמ ם טאכטע ר — פרײדעל ע — הא ט חתונ ה געהא ט פאר ן בוכ ־ 
האלטע ר — לאזא ר אכראמאװיטש . פו ן ד י ערשט ע עולי ם האב ן ז ײ זי ך 
באזעצ ט אי ן ױדיש ן לאנד . 

אײנ ע פו ן יאםל ם טעכטע ר — רחל ע לי ם — אי ז געװע ן קראנקנשװעם ־ 

טע ר אי ן ױדיש ן שפיטאל . 


296 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ו . — האנדלאווא״גאם , אדע ר ד י ניישטאטיש ע גרעבלי ע 

האנדלאװ א גא ס הא ט זי ך אנגעפאנגע ן םיט ן שאםייװע נ פונה ט 
אקעג ן שימח ה קאפיט ם הויז . ׳ 

פו ן דע ם דאזיק ן פלא ץ האב ן זי ך געצױג ן קלײטן , קלײטלעך , שטעל ן 
פו ן מאר ק זיצערינם , נידעריק ע בענ ק פו ן דארפיש ע פויערטע ם םי ט ײםנ ־ 

װאר ג או ן אנדער ע פראדוקטן , אל ץ פאר ן מענטשלעכ ן געברויך . דא ם 
הא ט געהײם ן — דע ר מארק . 

ד י טרעגער ם או ן מאקאװאזניקע ס (לאםטפירער ) האב ן זי ך שטענ ־ 

די ק געפונע ן אויפ ן מארק . ז ײ זענע ן געװע ן גרײ ט צ ו דינע ן דע ר באפעל ־ 
קערונג , צ ו שלעפ ן אוי ך זי ך ד י שװער ע מש א פאר ן טאג־חױנה . 

דע ר מארקפלא ץ אי ז געװע ן דע ר אדרע ם פו ן ד י בעלי־מלאכות . יע ־ 

דע ר ארבעטסמאן , מי ט זי_י ן געצי״י ג אנגעהאנגע ן אוי ך זיך , אי ז געשטא ־ 
נע ן או ן געװארט , א ז עמעצע ר זא ל קומע ן אי ם נעמע ן אוי ך ארבעט . מעק ־ 
לערם , ווא ם האב ן קאנטראקטיר ט גרעםער ע ארבעט־אונטעדנעמונגען , 
האב ן אויפ ן מארקפונק ט פארהאנדל ט מי ט פארשידענ ע גרעמיעם , אדע ר 
אײנצלנ ע פאכלײט . 

אפיל ו ד י פויערי ם פו ן ד י ארומיק ע דערפע ר האב ן זי ך ארומגעדרײ ט 
אויפ ן מאר ק מי ט לאנג ע זעג ן או ן העק , צ ו צעהאק ן האל ץ פאר ן טאגברויט . 

פו ן ד י באקאנט ע יידן , װא ם האב ן געװוינ ט אוי ך דע ר האנדלאװא - 
גא ם אי ז געװע ן יאס ל לוקאטש , א מענטש , װא ם אל ע זי_ינ ע יאר ן אי ז ע ר 
געװע ן מוניציפאלע ר אינקאסענט . חאםק ל לוקאט ש אי ז געװע ן טעטי ק 
אי ן דע ר אפטײלונ ג פו ן ד י פגיער־לעשער . ניס ל לוקאט ש אי ז געװע ן אנ ־ 
געשטעל ט אי ן מאגיםטרא ט או ן אי ן םוחרים־פאראײן . 

חאםקל ם זו ן — יאסק ע לוקאט ש אי ז געװע ן א פעיקע ר בחור , א גע ־ 
לערנטע ר אי ן װעלטלעכ ע לימודים , באהאװנ ט אי ן קונםט־מאלער ײ ע ר 
הא ט אוי ך גענומע ן אנטײ ל אי ן דע ם טעאטער־קרגי ז פו ן רעװי־פארשטע ־ 
לונגען , ספעציע ל אי ן םאטירע ס פונע ם שטאטיש ן געזעלשאפטלעכ ן לעבן . 
יאסק ע לוקאט ש אי ז געװע ן טרעפלע ך אי ן דע ר רעװ י ״ברוכק ע שפײזע ר 
גײ ט צ ו דע ר קהילה״ . 

ד י קרױוינע ר םטאנצי ע הא ט באלאנג ט צ ו ד י ברידע ר פרויק ע או ן 
לײזע ר דאנציקער . דא ס שפײזגעשעפ ט פו ן מש ה ענע ם הא ט אי ן דע ר 
האנדלגא ם געהא ט א נאמען . 

יצח ק פרעםמא ן אי ז געװע ן א צוגעקומענע ר תושב , פרוע ר א מא ־ 

297 



מיכ ל גרינע ס 


נופאקטור־םוחר , דערנא ך א העכרעןשע ר לערער . זײ ן זו ן ד״ ר מרדכי י 
ישרא ל כרעםמא ן אי ז געװע ן פו ן ד י ״החלוץ״־אנפירער . 

ב ײ דע ם גאםװינק ל פו ן דע ם מארק , װא ם הא ט געפיר ט צו ם װע ג 
פו ן דע ר מהרשא־שיל , אי ז געװע ן א מיש־מא ש פו ן באװעגלעכקײט . פו ן 
קאיא ר א ן בי ז שטאקנאכ ט הא ט זי ך גערודער ט דע ר ״האנדל־װאנדל״ . 

בגי ם םאמ ע װינק ל הא ט געהאלט ן זי_י ן שטעלבײד ל דע ר פאפולער ־ 
םטע ר אויפ ן מאר ק — ״שלום־־עליכ ם מי ט ד י גענדז ״ 

זי_י ן ריכטיקע ר נאמע ן אי ז געװע ן לײב . װע ן מע ן זא ל געװע ן אויםגײ ן 
ד י שטא ט פו ן אײ ן ע ק ביז ן צװײט ן או ן פרעג ן אוי ך לײב ן מי ט ד י גענדז , 
װאל ט קײנע ר ניש ט געװע ן געוװסט , װעמע ן מע ן מײנט . מע ן הא ט אי ם 
נא ר געקענ ט בי_י ם נאמע ן ״שלום־עליכם״ . 

א ז ע ס אי ז באשער ט א מענטש ן צ ו װער ן פאפולער , מע ג ע ר דװק א 
ניש ט זי_י ן קײ ן גרויםע ר סוחר , אדע ר שרי_יבער . דע ר דאזיקע ר פשוטע ר ױ ד 
— לײ ב — הא ט אמא ל זי ך אפגעזעגנ ט מי ט זי_י ן פרו י או ן קינדער , מי ט 
ד י שטאטץד ן או ן אי ז אפגעפאר ן צ ו זי_ינ ע קרובי ם אי ן דע ר פדײע ר 
מדינה , װא ם הײם ט — ״אמעריקע״ . 

זי_ינ ע רײטלעכ ע אײגעלע ך או ן ד י 25 דאלא ר װא ס האב ן אי ם גע ־ 
פעל ט זענע ן געװע ן א שטערונג , װא ם ״אמעריקע ״ הא ט אי ם ניש ט 
ארײנגעלאזט . 

אי ן א חוד ש ארו ם אי ז שוי ן לײ ב געװע ן צורי ק בי_ י ד י גענדז . 

אויפ ן מאר ק אי ז געװאר ן א םענםאציע . יעדע ר אײנער , װא ס הא ט 
אי ם געקאנ ט (װע ר הא ט אי ם דע ן ניש ט געקאנט ) אי ז געלאפ ן אפשטעק ן 
א שלום־עליכם . יעדע ר הא ט אי ם אויפגענומע ן מי ט א ״םקאצ ל קומט״ , 
״שלום־עליכם׳ / ר ׳ לײב ! 

א שטי ק צני ט הא ט דע ר מאר ק זי ך געװיג ט מי ט דע ם ״שלום־עליכם , 

ר ׳ לײב״ , בי ז ע ם אי ז געבליב ן בלוי ז דע ר ״שלום־עליכם ״ אלײן , א צונא ־ 
מע ן לדו ר דורות . 

שלום־עליכ ם אי ז געװע ן רירעװדיק , װ י קװעקזילבער . אויפ ן מאר ק 
האב ן זי ך באװעג ט אל ע זי_ינ ע איברים . מי ט זי_י ן גלעקל־שטימ ע הא ט ע ר 
פארשריג ן אל ע מארקהענדלע ר או ן שטעלזיצערינם . 

זי_י ן װי_י ב — סאסי ע — הא ט געהא ט א רײטלעכ ן פני ם אזו י װ י 
אי ר מאן , מי ט א מענלעכע ר שטימע . 

ד י קינדער : רחל , טשערנ ע או ן זעלי ק זענע ן אוי ך געװע ן פו ן דע ר 
״רײטלעכע ר ראםע ״ מי ט קלינגענדיק ע קולות . 


298 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


אויפ ן מאר ק אי ז דא ס געװע ן א ״פראטאטיפ״־געזינדל , ענלע ך צ ו ד י 
הומאריםטיש ע העלד ן פו ן ד י מעשהלע ך פו ן גרוים ן שרניבע ר —״שלום ־ 
עליכם׳ / 

ד י גאנצ ע פאמילי ע מי ט ד י גענד ז האב ן אנגעמאכ ט א רע ש איבער ן 
מארק . בי ז ז ײ האב ן ״פארציקערט ״ זײע ר סחורה , אי ז דע ר גאגצע ר 
מארקפלא ץ געגאנגע ן ״כאדאראם׳ / 

שלום־עליכם׳ ם גענד ז זענע ן טאק ע געװע ן ד י גרעםטע . ד י בעםט ע גרױו ן 
מי ט שמאל ץ זענע ן געװע ן פו ן זי_י ן פראדוקציע . שלום־עליכ ם אלײ ן הא ט 
זגינ ע גענד ז אויםגעהאדעװע ט ב ײ זי ך אי ן דע ר הײם . ד י גענדז־מוזי ק 
הא ט טוי ב געמאכ ט ד י שכנים , װא ם האב ן געװוינ ט לעב ן שלום־עליכם׳ ם 
שטו ב בי ז ד י גא־גא־קלאנגע ן זענע ן געװאר ן הײמישלעך . 

אי ן דע ם פעריא ד װא ס ד י גענד ז זענע ן געזעם ן ״אוי ך קעםט״ , װע ן 
ע ם אי ז נא ך גיש ט געװע ן דע ר ״״גענדזן־םעזאן״ , האב ן ד י שלום־עליכם׳ ס 
אונטערגעהאנדל ט מי ט ציבעלע ם או ן קנאבל , אב י ע ס זא ל זי_י ן פרנםה . 

ד י דאזיק ע אײגנארטיק ע פאמילי ע אי ז אי ן ד י ערשט ע טע ג פונע ם 
נאציםטיש ן אנפא ל — אומגעבראכ ט געװאר ן פו ן א באמבע־אויפרײם . 
צװיש ן ד י דרײצ ן קרבגו ת אי ז געװע ן ד י גאנצ ע שלום־עליכם־משפחה . 

דע ר מאר ק הא ט זי ך אוי ך אויסגעצײכנ ט מי ט דע ם פרוכט־מיםחר . 

ד י בעםט ע פירו ת זענע ן געװע ן בזיל־הזול . 

פו ן ד י פרוכט־פארקויפערינ ם (םעדעכעם ) זענע ן געװע ן באקאנ ט 
לאה׳טשק ע באגרעבערי ן (אי ר מא ן אי ז געװע ן א באגרעבע ר אי ן דע ר 
חבר ה קדישא , הא ט מע ן ז י גערופ ן אויפ ן מאנ ם פראפעםיע).אלקנ ה יאב ״ 
ליניק ס װײ ב או ן יענט ע פוכיל ע זענע ן געװע ן פו ן ד י באקאנט ע םעדעכעס . 
בי_ י מאי ר קרױוארוטשק ע הא ט מע ן געקראג ן ד י בעםט ע עפל . 

אויפ ן מארקפלא ץ האב ן זי ך געפונע ן פי ל שפי_יזקראמען . ע ם געדענ ־ 

קע ן זי ך ד י באקאנט ע באקאליי־קרעמער ם : משה־חיי ם רױוען , מטו ת גור ־ 
װיץ , ריווע ן חאנציס , חנ ה ד י מויד , שרה־רבק ה שוכמאן , מש ה גלאםמאן , 
םנד ר גאניק , פייג ע פינקלשטײן , מלכ ה שיינפיין , יאס ל באבים , ראוב ן 
ציבולני ק (שװארץ) , גיט ל ד י לאנג ע (אװערבוך) , מאט ל ראבינאװיט ש 

או ן ברו ך צװײמאן . 

דע ר מעלהאנד ל הא ט פארנומע ן א ן אנגעזעע ן ארט . באקאנט ע מ ע 
טשארע ם (מעל־םוחרים ) זענע ן געװע ן : מש ה שטרי_יכע ר (גאלצמאן) , 
חיי ם שטײנבערג , מש ה צאלי ם (גאליק ) יענקל־זעלי ק יאםי ם (ראבי נ 

299 


מיכ ל גרינע ם 


שטײן) , לײ ב בעקל , רח ל פיינער ״ רבק ה ד י מעטשארק ע או ן טויב ע 
מעלצער . 

דע ר פארקוי ך פו ן געבעק ם אי ן ד י קלײטלעך , אדע ר אוץ ז שטעל ן אי ז 
געװע ן שטאר ק אנזעענ ד אויפ ן מארק . 

דא ם בעסט ע ברוי ט הא ט געבאק ן ד י דראטשעכ ע או ן איר ע טעכ ־ 

טע ר האב ן דא ם פארקויפ ט אי ן מארק . 

באקאנט ע קרעמערטע ם זענע ן געװען : שמשנעכ ע פונע ם ה ײ או ן 
שר ה פונע ם ה ײ מי ט שטרי ק הא ט געהאנדל ט דבור ה ד י גילע . 

ד י קצבי ם זענע ן געװע ן פראפעםיאנע ל גו ט ארגאניזירט . אײניק ע 
נעמע ן פו ן ז ײ — זענע ן : בענצי , משה , זינדל , אלתר , ליבער , יענק ל 
כלאפעץ , חנ ה ד י קצבטע , הערש ל אלתרם , םראלי ק אברהם־יאםים , יענק ל 
זינדלם , הערש ל דע ר רויטע ר או ן איםר . 

ד י זיםװארג־פראדוקט ן האב ן פארקויפ ט נחו ם צוקערני ק או ן טעװ ל 
צוקערניק . 

דע ר האנד ל מי ט ד י פארשידענ ע בראנזשע ם הא ט זי ך אויםגע ־ 
שפרײ ט אי ן אל ע געםלע ך ארו ם דע ם מארק , אי ן אײ ן גאנצ ן האנדל־בלאק . 

אי ן דע ר דאזיקע ר מיםחר־זאנ ע האב ן זי ך געפונע ן מאנופאקטור ־ 
קלײט ן פו ן : מיר ל ערליכמאן , מיר ל ד י גיל ע (פריד ל איכט ם פרוי) , אײד ל 
װאריאך , ױנ ה אשכנזי , אש ר פינעלעכע ם (פערעלים) , אר ל ראםקי ס (גא ־ 
רענבערג ) או ן שלמ ה בלעכע ר (בעלפער) . 

קאנפעקציע־מלבושי ם האב ן פארקויפ ט : פײם י ביק , בארעכמאן , 
אברה ם קװארי ם או ן שמא י מיאקיטער . 

א גו ט ארגאגיזירט ע איגדוםטרי ע אי ז געװע ן ד י היטייען־בראנזשע . 

ד י מערםט ע טײ ל היטלמאכע ר האב ן געהא ט אײגענ ע קלייטן , װו • ז ײ 
האב ן פארקויפ ט זײער ע אײגענ ע פראדוקציעם . 

ד י געשלאםענ ע צװיש ן זי ך געשעפט ן פו ן היטלע ן האב ן באלאנג ט 
צו : יאם ל שרה־בלומעס , יענט ע פעלץ , טובי ה װערך , יאנק ל אײזיפם , 
בער ל אײזיפם , שמואליק , דו ד או ן מש ה איכט , שרה־בלומע , יאםק ע גינ ־ 
קער , אביגדור , חײ ם שלמ ה טרעגערם , בינע ם או ן אל י דראניצע . 

מי ט לעדערװאר ג האב ן געהאנדלט : שרה־צבי ה װאלדטאן , אברה ם 
דאװידזאן , אל י פי_ינער , יאם ל צאפ , ראדוטמא ן או ן שלמ ה מאריאנער . 

דע ר האנדל־פארקע ר פון • אי_יז ן אי ז געװע ן קאנצענטריר ט אי ן א 
מארקגעם ל מי ט אנגעזעענ ע םוחרים , פו ן זײ : שמואל־בע ר װעקםלער , 
בוקימער , ביבער , גענטיס , אברהם־מש ה בראנדװײ ן או ן הערש ל קאגאן . 


300 




װע ן דא ם לעב ן דיא ט געגלי ט 


פו ן דע ם טעפהאנד ל זענע ן באקאנ ט : חײ ם טעפער , וױינשעלבלי ט 
או ן לײזע ר בלעכער ם פרוי . 

צװיש ן ד י פיש־פארקויפע ר אי ז געװע ן באקאנ ט װאלן ז פילער . מאט ל 
פוך , שאמבא ן או ן פײס י צימע ם האב ן געהאנדל ט מי ט הא ר או ן פעלן . 

אוי ך דע ר דאזיקע ר גא ס האב ן זי ך אוי ך געפונע ן : ד י װעשער ײ פו ן 
בעבטשוקן , ד י פאברי ק פו ן םאדע־װאםע ר פו ן דע ר מאדא ם טארטאקאװ ־ 
םקא , דע ר האלצםקלא ד פו ן טויב ע דערעװיאנםקי , װעמענ ם טאכטע ר רי ־ 
װ ע הא ט חתונ ה געהא ט מי ט יאש ע זיגע ר או ן דע ר זו ן ליאװ ע הא ט חתו ־ 
נ ה געהא ט מי ט ראז ע מוכער . ד י לעצט ע פי ר געפינע ן זי ך אי ן מדינת ־ 
ישראל . 

באקאנט ע תושבי ם אוי ך האנדלאװא־גא ס זענע ן געװען : פיש ל פאר ־ 

בע ר (פישבײן ) או ן דע ר װאלד־סוח ר יעק פ גאמערמאן . 

דא ם פילפארבי ק ביל ד פו ן דע ם מארקהאנד ל אי ז געװע ן פו ן גרוים ן 
פארנעם . אי ן דע ם דאזיק ן פלא ץ האב ן ץד ן געהאנדל ט יעדע ר אוי ך זײ ן 
שטײגער . פו ן ז ײ זענע ן געװע ן גוט ע סוחרים , קלײנהענדלער , דרײקאפ ־ 
מענטשן , אדע ר מנהם־מענדל־טיפן . 

פו ן ד י מארק־זיצערינ ם זענע ן געװע ן אײניק ע װא ם האב ן פארקויפ ט 
קװאם , בײג ל אדע ר קאטשענע ם פו ן א הײס ן םאמאװאר . 

ניש ט אל ע קרעמערטע ם האב ן געמיםחר ט צולי ב פרנםה־װעגן . גע ־ 

װע ן אוי ך אײניקע , װא ם זענע ן פארשװארצ ט געװאר ן אויפ ן מארק , כד י 
צ ו פארדינע ן אײניק ע פרוטו ת פא ר צדקה־צװעקן . 

ד י דאזיק ע בעל־צדקה׳טע ם האב ן פו ן זײע ר מחי ה פארזארג ט א ן 
ארעמאן , א ז ע ר זא ל ניש ט דארפ ן לניד ן קײ ן הונגער , אדע ר ע ר זא ל האב ן 
װו • דע ם קא פ אװעקצולײגן . אנדער ע האב ן געזאמל ט פו ן זײער ע פארדינ ־ 
פט ן א גראש ן צ ו א גראש ן או ן יעד ן הוד ש אװעקגעטראג ן א גרעסער ע 
מטב ע צוםירבין , א ז קײנע ר זא ל דערפו ן ניש ט װיםן . 

איינ ע פו ן ד י גוט ע או ן וװיל ע נשמו ת אי ז געװע ן םימ ע פונע ם לע ־ 

דער , מיט ן פאמיליע־נאמע ן — שנץדער . ז י פלעג ט זי ך מקריב־זנו ן פא ר 

הונגעריק ע מענטשן . 

נא ך אי ן יא ר 1914 הא ט םימ ע ארויסגעװיז ן ליבשאפ ט צו ם לנידענדן ׳ 

צ ו ד י ײדיש ע םאלדאטן , ווא ם לניד ן הונגע ר אוי ך דע ם מלחט ה פראנט . 
גאנצ ע זע ק מי ט ברויט , חלו ת או ן קיכלע ך הא ט ז י אלײ ן אנגעבאק ן או ן 
אװעקגעשיק ט פא ר זײערטװעגן . 

בע ת ד י רוסיש ע איבערקערענישן , װע ן ד י שטא ט אי ז געװע ן ^ . י 

301 



מ יכ ל גרינע ם 


זיציע-פונקט , האב ן יןד ן זי ך באהאלט ן פא ר ד י שיםערײען , אי ן דע ר 
גרויםע ר שיל . ד י באפעלקערונ ג הא ט געליט ן הונגער , לאנג ע שעה ן הא ט 
מע ן באדארפ ט שטײ ן אי ן ד י רײע ן נא ך א ברויטל , אדע ר א פלעצ ל פו ן 
קלײעז • 

םימע ם מיטגעפי ל אי ז געװע ן פו ל מי ט גוטםקײ ט צ ו ד י ארעמ ע פא ־ 
מיליעם , װא ם לײד ן הונגע ר אי ן שיל . אי ן דע ר צײ ט װע ן ד י קויל ן זענע ן 
געפלויג ן איבע ר דע ר שטאט , אי ז ז י געשטאנע ן בי_ י זי ך אי ן שטו ב או ן 
געבאק ן ברוי ט פא ר ד י הונגעריקע . 

םימ ע הא ט זי ך געפארע ט בי_י ם הײם ן אוױון . ז י אי ז געװע ן שטאר ק 
פארטא ן אי ן אי ר מיצװה־זאך , ז י הא ט ניש ט באגרגיפ ט ד י געפאר , װע ן 
א באמב ע אי ז ארײנגעפאל ן אי ן אי ר הויז . 

םימ ע הא ט ניש ט געפיל ט אי ר אייגענ ע םבנה , דע ר אײדעלע ר זשעם ט 
אירע ר — הא ט בײגעקומען . 


אי ן דע ם דאזיק ן האנדלםקרײ ז הא ט זי ך אפגעשפיגל ט דא ם גאנצ ע 
עקאנאמיש ע לעב ן פו ן ד י יןד ן אי ן שטאט . ע ם הא ט זי ך אנגעזע ן בול ט 
דע ר פול ם פו ן דע ר באװעגונ ג אינע ם ״האנדל־װאנדל ״ פו ן רי_יכ ע סוח ־ 
רים , מיטלמעםיק ע קלײנהענדלע ר או ן פו ן ד י ארעמ ע מארק־זיצערינם . 


ז . - וױלביגע ר גרעבלי ע 

פו ן זײד ל פוצמאנ ם רחבותדיק ע דיר ה הא ט זי ך אנגעפאנגע ן ד י 
גלײכ ע או ן ברײט ע גא ם — ״װילבינע ר גרעבליע״ . ד י דאזיק ע גא ם הא ט 
זי ך געצויג ן בי ז צו ם טני ך אוי ך װעלכ ן ע ם זענע ן געװע ן אויסגעשפרײ ט 
פינ ך בריקן , װא ס האב ן געפיר ט צ ו דע ם דאר ף ״װילביגע ״ או ן פו ן דארט ן 
צ ו דע ר ״קרױוין״־םטאנציע . 

ד י װילבינער־גרעבליע , פונק ט װ י ד י גאם ן ״דובינםקי ״ או ן ״טא ־ 
טארםקע״ , האב ן פארמאג ט שײנ ע הי_יזער , מי ט א אײנװױנערשאפ ט 
פו ן אל ע קלאם ן מענטשן . 

אי ן א שײ ן צװײשטאקיק־הוי ז הא ט געװוינ ט ד י פאמילי ע כוקימער . 

אי ן דע ר דאזיקע ר שטו ב הא ט אי ן אל ע װינקעלע ך געשמעק ט מי ט צױניזם . 

זײער ע עלטערן , װע ן ז ײ האב ן געלעבט , — זענע ן שוי ן געװע ן — 


302 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


״חובבי־צױן״ . אי ן דע ר זעלבע ר ריכטונ ג זענע ן ד י קיגדע ר דערצויג ן גע ־ 
װאח • 

צכ י כוקימע ר — אי ז געװע ן א ״יש ״ אי ן שטאט , טוע ר או ן בויע ר 
פו ן יידיש־נאציאנאל ן באוװםטזײן . ע ר הא ט פארנוםע ן הויכ ע פאזיציע ס 
אי ן דע ר שטאט־פארװאלטונג . 

אי ן ד י צױניםטיש ע קרניז ן אי ז ע ר געװע ן געשעצט . נא ך זי_י ן פרי ־ 
צײטיק ן טויט , האב ן ד י צױניםט ן פאראײביק ט צב י בוקימער ם אגדענק , 
ז ײ האב ן געגרינדע ט א ביבליאטע ק אוי ך זײ ן נאמען . 

ד י ברידע ר : פיני , אכרהם , מוני , יאשע , סיאמ ע או ן יאסקע , װ י אוי ך 
ד י שװעםטע ר מאל ע או ן רױו ע — האב ן אל ע אנטװיקל ט א לעבהאפט ע 
אקטואצי ע אי ן פארשידענ ע פראקציע ם אינע ם צױניזם • 

םיאמ ע בוקימער ם אקטױויטע ט אי ן ״קרן־קימת ״ — אי ז געװע ן א 
מוםטע ר פו ן א פיאנער . 

רױו ע בוקימע ר הא ט אויםגעפיל ט פי ל צױניםטיש ע אויפגאבן , אוי ך 
אי ז ז י געװע ן טעטי ק אי ן דע ר יתומים־פארזארגונג . 

מ| 1 ל ע בוקימע ר הא ט מי ט אי ר באשערט ן — זלמ ן גערשפעל ד — 
פארלאז ט דע ם גלו ת צורי ק מי ט א פא ר צענדלי ק יא ר או ן זי ך באזעצ ט 
אי ן א״י . אוי ך רױוע , מונ י ,יאש ע או ן סיאמ ע געפינע ן זי ך אי ן זײע ר 

אויםגעטרוימטע ר הײם . 

אי ן אםטר ע האב ן ד י בוקימער ס פארמאג ט א ן אניזנגעשעפט . 

ד י מיטגלידע ר פו ן דע ר דאזיקע ר אײדעלע ר משפח ה זענע ן געװע ן 
או ן געבליב ן קינדע ר פו ן ײדיש ן פאלק , ד י וויכטיק ע זגיל ן פ ח דעי ״ י- ד י 
שע ר נאציאנאל ע אויפלעבונ ג אי ן שטאט . זײע ר הוי ז אי ז געװע ן א ״בי ת 

װעד ״ פו ן צױנים . 

כער ל כיכע ר אי ז געװע ן פו ן דע ר בוקיטער־פאמיליע . זײ ן זו ן - 
היי ם כיכע ר — אי ז לעצטנ ם נפט ר געוואר ן אי ן מדינת־ישראל . 

נ ה פינקלשטײ ן — דע ר באקאנטע ר באקאליי־הורטאווני ק אי ז או מ 
געקומע ן אי ן א באן־אקצידענט , אויפ ן װע ג קײ ן לעםבערג . ד י אלמנ ה 
פײג ע פינקלשטײ ן אי ז געװאר ן ד י ״אשת־חיל״ . צוזאמע ן מי ם איר ע קי נ 
דע ר הא ט ז י געשלאם ן א שותפו ת מי ט כנימי ן זײ ״ 

אװעקגעשטעל ט א פאםאזשיר־פארקע ר צװיש ן ״אםטרע־אזשעני ן . 
פינקלשטײנ ם טאכטע ר או ן דע ר אײדע ם דו ד שרגיע ר זענע ן ישרא ל 

תושבי ם , 

שימח ה קא&י ט הא ט געהא ט א סוחריש ן נאמען , מי ט זײ ן בירםקלא ד 


303 



מיכ ל גרינע ס 


או ן פאברי ק פו ן םאדע־װאםער . אוי ך אי ז ע ר געװע ן 8 בעל־הכי ת פו ן 
אוטבאװעגלעכ ע גיטער . 

זי_י ן זו ן חײ ם קאפי ט אי ז געװע ן אויגן־דאקטע ר װעלכע ר הא ט חתונ ה 
געהא ט פא ר דע ר צײן־דאקטערש ע — קאמעניטשנא . 

א געשעעגיש , װא ם הא ט געמאכ ט א שװער ן אײנדרו ק אי ן שטא ט 
אי ז פארגעקוטע ן לעב ן קאפיט ם הויז , אי ן ד י לעצט ע צײט ן — ארו ם 
יא ר 1930 . 

פו ן דע ר היםטארי ע אי ז באקאנט , א ז ד י שטא ט אי ז אויםגעבוי ט אוי ך 
קעלער ם או ן טונעלן . דא ם אי ז א פועל־ױצ א פו ן אמאליק ע יאר ן ; דאמאל ם 
אי ז ד י שטא ט געװע ן מי ט פי ל פעםטונגען , װעלכ ע זענע ן אי ן לוי ף פו ן 
דע ר צײ ט פארשװינד ן פו ן דע ר אויבערפלאך . פו ן ז ײ זענע ן געבליב ן אנ ־ 
זעבא ר בלוי ז דרג י פעםטונגען . 

ניש ט אומעטו ם הא ט מע ן געטראפ ן װו • א קעלע ר געפינ ט זיך . קײ ן 
קלאר ן באגרי ף פו ן דע ר עקזיםטענ ץ פו ן טונעל ן הא ט מע ן אוי ך ניש ט גע ־ 
האט . 

פו ן צי_י ט צ ו צי_י ט פלעג ט געשע ן א פלוצימדיקע ר אויםברו ך פו ן דע ר 
ער ד ארויס , אוי ף װעלכ ן אר ט ע ם הא ט זי ך אנגעזע ן א פינצטער ע 
עפענונג . 

ארײנצודרינגע ן אי ן גרו ב ארגין , אי ז דא ם געװע ן א ן אויפגאב ע פא ר 
דע ר פגיערלעשער־בריגאדע . צ ו דע ר דאזיקע ר ארבע ט הא ט מע ן זי ך בא ־ 
צויג ן מי ט גרוי ם פארזיכטיקײט , איבע ר דע ר דערדריקנדיקע ר לופ ט — 
אינעװײניק . 

ד י פגיערלעשע ר האב ן זי ך באװארנ ט מי ט גאזמאםקע ם או ן אײדע ר 
ז ײ האב ן אראפגענידער ט אי ן ד י טיפעניש ן פו ן גרוב , האב ן ז ײ פרוע ר 
אראפגעלאז ט אנגעצונדענ ע ליכ ט — אוי ף צ ו פרוביר ן ד י לופט־אט ־ 
מאםפער . 

ד י שטאט־קאמענטאר ן זענע ן געװען , א ז ערגע ץ וװ , אי ן ד י פאר ־ 
בארגענ ע טונעלן , הא ט זי ך מערע ר אגינגעזונקע ן א ן אמאליק ע בלינד ע 
פעסטונג , פו ן װעלכע ר באװעגלעכע ר שטויםקראפ ט ד י עפענונ ג אי ז 
געקומען . 

אז א חידושלעכ ע עפענונ ג אי ז פארגעקומע ן בי_ י דע ר שטו ב 
פו ן שימח ה קאפיט . 

ארו ם דע ם דאזיק ן קוריאז ן פלא ץ האב ן זי ך אנגעזאמל ט נײגעריקע ׳ 


304 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


װעלכ ע האב ן געװאר ט אוי ך ד י פײערלעשער . צװיש ן פובליקו ם אי ז אוי ך 
געװע ן הערשעל ע פודליק . 

א ױג ג א כװא ט אי ז געװע ן הערשעלע , ד י שקצי ם אי ן שענ ק האכ ן 
פא ר אי ם געציטערט . אי ן שטא ט הא ט מע ן אי ם געקאג ט פא ר א טגיװ ל 
אי ן מענטשן־געשטאלט . 

הערשעל ע הא ט זי ך צוגעהער ט צ ו ד י קאמענטארן . ע ר הא ט אוים ־ 
געלאכ ט ד י פי״יערלעשע ר מי ט זײע ר העראוזם . דערבי״ י הא ט ע ר זי ך גע ־ 
װעט , א ז פא ר אײ ן פלא ש קאניאק , מאכ ט ע ר ד י בלינד ע ארבע ט אײנע ר 
אלײן , א ן קונצ ן ; מע ן דארן ז נא ר צושטעל ן א לײטער , װע ט ע ר גלײ ך זי ך 
אראפלאז ן צו ם גרונ ט פו ן קעלער . 

אײניק ע מענטש ן האב ן אי ם אויפמערקזא ם געטאכ ט אוי ך דע ר םכ ־ 

נה , װיי ל ד י לופ ט קא ן דאר ט זי_י ן פארסמט . 

— ״ם׳אי ז א באבע־מעשה! ״ — הא ט הערשעל ע פודלי ק געזאג ט 
םי ט דרײםטקײט . 

— ״װא ם קע ן זײ ן מער ? אדע ר א גליק , אדע ר א שטריק! ״ 

מי ט קוראז ש הא ט ע ר זי ך אראפגעלאז ט אי ן גרוב , פו ן װעלב ן ע ר 
אי ז שוי ן לעבעדי ק ניש ט ארויםגעקומען . 

ד י פנוערלעשע ר האב ן מי ט שװערע ר מ ו אי ם ארויםגעצויג ן מי ט 
שטרי ק — א דערשטיקטן . 


נא ך קאפיט ם דיר ה האב ן זי ך געפונע ן אײניק ע הילצערנ ע קלײט ן 
פו ן מוכר־תבואה׳ניקעם . נא ך ז ײ — הא ט לאגצמא ן געהא ט זגי ן האלצ ־ 
םקלאד . 

ברו ך שפגיזע ר אי ז געװע ן אײגנטימע ר פו ן דרג י הי_יזער . שטענדי ק 
הא ט ע ר זי ך געשטופ ט צ ו קה ל או ן קײנמא ל דא ם ניש ט דערגרײכט . ע ר 
האט , אפילו , געװאג ט צ ו שאפ ן א ן אײגענ ע קאנדידאטן־ליםטע , מי ט אי ם 
נרא ש — צ ו ד י קהילה־װאלן . כד י זגי ן ליםט ע זא ל ציע ן שטימען , הא ט 
ע ר ארגינגעשטעל ט קלמ ן פרענקל ס נאמען , צװיש ן ד י לעצט ע קאנדידאטן . 
אוי ך דא ם מא ל הא ט ע ר זײנ ע געזעלשאפטלעכ ע אםפיראציע ם פארשפילט . 

נא ך מאט ל קארנער ם האלצםקלאד , הא ט געװוינ ט פאלי ק רגיצים , א 
באקאנטע ר װאלד־סוח ר או ן מי ט א ן אײגענע ם האלצםקלאד . פו ן זגינ ע 
קינדע ר געדענקע ן זי ך ד י נעמע ן כעל א רײצי ס או ן מונ י רגיצי ס — בײד ע 
מי ט אונױוערםיטעט־בילדונג . 

בעל א אי ז געװע ן א באגאבט ע פיאניםטין . מי ט איר ע פינגע ר אוי ך 

305 




מיכ ל גרינע ם 


ד י קלאװיש ן הא ט ז י אויםגעשפיל ט ד י בעםט ע קאטפאזיציעם . ״שאפענ ס 
נאקטורן ״ הא ט אײנגעהיל ט ד י גא ס אי ן א םוזיקאלישע ר שטימונג . 

שמוא ל חאסקעל ס עםיקמאכער , — אדע ר שמוא ל װאריא ד אי ז גע ־ 

װע ן א יי ד א םוחר . נאכ ן מאנ ם טוי ט הא ט ד י פרו י אײד ל איבערגענומע ן 
אי ן איר ע הענ ט ד י שניטקראם . 

אי ן דע ר לעצטע ר עפאכ ע זענע ן אומגעקומע ן אי ן אםטר ע ד י טעכ ־ 

טע ר דינ ה או ן מאלע . שפר ה הא ט זי ך געראטעװע ט או ן אי ז געבליב ן אי ן 
פוילן . מאלע ם יעג ל אי ז פו ן ד י פליטים־עולי ם — אי ן מדינת־ישראל . 

א נאענטע ר שכ ן אי ז געװע ן אש ר פערעלי ס (פינעלעכעס) . 

דע ר פאגרא ם פו ן יא ר 1918 הא ט אוי ך אי ם געװירק ט צ ו פארלאז ן 
ד י געבורטשטאט , אי ן ד י צי_יט ן פו ן דע ם עמיגראציע־שטרא ם פו ן פוילן . 

ד י קינדע ר : פינ י או ן גדלי ה געפינע ן זי ך אי ן קובא , ד י טאבטע ר זיס ל 
אײזע ן — אי ן פאנאמ א או ן אי ן ארגענטינ ע וווינע ן סאני ע או ן לײכ . 

פינ י אזשאראװקע ר אי ז געװע ן דע ר הויפט־קאמיסיאנע ר אי ן שטאט . 

ע ר הא ט געהא ט א שותפות־אגענטו ר מי ט םטולן . 

זײ ן זו ן אי ז געװע ן א כעמיקער . 

דע ם שטאט־ר ב ר ׳ אל י — הא ט מע ן גערופ ן ״דע ר געלע ר רב׳ / אנ ־ 
דער ש הא ט מע ן אי ם ניש ט געקענט.ע ר אי ז געװע ן א תלמיד־חכ ם מי ט 
א ן אײגענע ר שיל , װעלכ ע אי ז באקאנ ט געװע ן מי ט דע ם נאמע ן ״דע ם 
רב׳ ם שילכל״ . 

געװויג ט הא ט דע ר שטאט־ר ב אי ן א שײנע ר דירה , בי י דע ר זײ ט 
א גערטנדל , װעלכע ס ע ם האב ן אפגעהי ט ד י קינדע ר פו ן ד י גאס־שכנים . 
ז ײ האב ן דא ם גערײניקט , ארויםגערים ן ד י װילד ע גראז ן או ן דא ם בא ־ 
שפריצ ט מי ט פריש ע װאםער . 

פא ר דע ר דאזיקע ר ארבע ט פלעג ט דע ר ״געלע ר רב ״ צאל ן מיט.. . 
שאלות . ע ר הא ט אנגעזאג ט ד י קינדער , א ז ז ײ זאל ן דערצײל ן זײער ע מא ־ 
מעם , א ז ז ײ — ד י קינדע ר — האב ן פארדינ ט בײ ם ר ב א ״שאלה״ . 

װעלכ ע ײדענ ע הא ט ניש ט געהא ט א מא ל צ ו פרעג ן בגי ם ר ב א 
שאל ה װעג ן כשרות ? דא ם אי ז געװע ן דע ר ״םילוק־החשבון ״ פאר ן רײ ־ 
ניק ן דע ם רב׳ ם גארטן . 

ישעיה ו גארי ן אדע ר שײ ע סטאליע ר הא ט געװוינ ט לעב ן רב׳ ם הויז . 

זי_י ן זו ן אי ז געװע ן א כלל־טוער , לאװני ק אי ן ראװנע ר מאגיםטראט . 

בי_ י דע ר זגי ט פו ן לײ ב בראנדזולי ס שטו ב הא ט געװוינ ט םענדע ר גא ־ 

ניק , א הורטאװני ק פו ן שפגיז־פראדוקטן . ע ר אי ז געװע ן פרעזידענ ט פו ן 


306 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


םוחרים־פאראײן , ראטמא ן אי ן שטאטראט , מיטגלי ד אי ן דע ר קהילה ־ 
פארװאלטונג , װ י אוי ך אי ן שאצונגם־קאטיםי ע בי_י ם שטײעראמ ט או ן 
אי ן םוחרים־באנק . 

װאל ך ראדוטמא ן אי ז געװע ן א גרויםע ר לעדער־םוח ר ; זײ ן בן־יחי ד 
אלצ י ראדוטמא ן אי ז געװע ן טעטי ק אי ן צױניזם . 

יאם ל גלאנ ץ — א בכבודדיקע ר ײד , א מעטשא ר (מעל־םוחר) . זײנ ע 
צװ ײ טעכטע ר זענע ן געװע ן טוערינ ס בי_י ם קרן־קימת . אײנ ע פו ן ז ײ 
רח ל גלאנ ץ פלעג ט ארומגײ ן פו ן שטו ב צ ו שטוב , אגינצומאנע ן דע ם חו ־ 
דשלעכ ן אפצא ל פאר ן קרן־קימת , אדע ר ז י פלעג ט צעטײל ן פושקע ם אי ן 
ד י הײזער . אוי ף יןדיש ע שימחו ת או ן חתונו ת אי ז ז י געװע ן פארטראט ן 
פו ן דע ם קרן־קימ ת צ ו באגרים ן ד י הויפט־מחותני ם או ן דורכדע ם ארגינ ־ 
ברענגע ן באדגיטנד ע באשטגיערונגע ן פאר ן ױדיש ן נאציאנאל ן פאנד . 

אגרהם־מש ה ניסענהאל ץ אי ז געװע ן א מוליער־ארבעטע ר מי ט צװ ײ 
שטיבע ר — זגי ן אײגנס . אײנ ע פו ן ז ײ הא ט ע ר פארדוגגע ן פא ר דע ר 
בוינ ע (שעכטהויז) . לעצטנ ם אי ז דארט ן געװע ן א װאטנפאבריק . 

זי_י ן זו ן אב א ניסענהאל ץ אי ז געפאר ן קײ ן א״ י או ן צורי ק זי ך אומ ־ 
געקערט . 

אפרי ם מלמ ד אי ז אי ן שטא ט באקאנ ט געװע ן מיט ן נאמע ן פרויק ע 
ר ב פיניס . זי_י ן יחום־עצמ ו צי ט זי ך פו ן לויטע ר רבנים . בי_ י זי ך אי ן שטו ב 
הא ט ע ר געהא ט א ן אײגענע ם שיל־מנין . זי_י ן פרנם ה אי ז געװע ן — ד י 
זײפפאבריק . זיי ן עלטערע ר זו ן הא ט געהא ט א פאברי ק פו ן עםיק . דע ר 
ױנגערע ר — יאסק ע מלמ ד הא ט געמאכ ט א ״הין־און־צוריק ״ רגיז ע קײ ן 
ארץ־ישראל . 

בג י דע ר גרעבליע־שי ל הא ט געװוינ ט לײזע ר כליאבער , מיט ן צונא ־ 

םע ן — לײזע ר קאבצו ן — א יי ד א מוכר־תבואהניק , מי ט א ן אײגענע ר 
שײנע ר נחלה . 

זגי ן טאכטע ר בראנ י הא ט חתונ ה געהא ט פא ר יאנ י כראנפעלד , 
װעלכע ר הא ט פארנומע ן אמט ן פו ן טעכניש ן םעקרעטא ר אי ן ד י אינסטי ־ 
טוציע ם פו ן גמילת־חם ד או ן פו ן האנדלם ־ או ן בױרא־אנגעשטעלטע . 

בי_ י ד י םאמ ע בריק ן פו ן דע ם גרעבליע־טײ ך הא ט זי ך געפונע ן ד י בא ־ 
קאנט ע האלץ־אינדוםטרי ע פו ן ד י זוסמאנס . אי ן ד י לעצט ע דרג י צענדלי ק 
יא ר האב ן ז ײ אוי ך געהא ט א מיל . 

קעגנאיבע ר זוסמאנ ם טארטאק ן אי ז געװע ן קאנצענטריר ט אי ן אײ ן 
שור ה — א גרופ ע קאװעלע ם או ן םטעלמעכעם . 


307 



מיכ ל גרינע ם 


א שײנע ם פרעסטיז ש פא ר דע ר שטא ט הא ט געשאפ ן מש ה אכעלמא ן 
מי ט זגי ן ליכט־אינדוםטריע . בג י דע ר דאזיקע ר מלאכ ה האב ן מערםטנ ־ 
טײ ל געארבע ט מײדלעך . דע ר טעכניקע ר אי ן דע ר פאברי ק אי ז געװע ן 
אמא ל חײ פ כרדפ . 

אלערל ײ םארט ן ליכ ט זענע ן פאבריציר ט געװאר ן ב ײ אבעלמאנען . 

ד י קעםלען , רער ן או ן אנדער ע מבשירי ם זענע ן געװע ן אגינגעארדנ ט מי ט 
געשטאק . א גרויםע ר רעזער װ פו ן פאראפי ן הא ט זי ך געפונע ן אי ן דע ר 
פאבריק , פו ן װעלכ ן ע ר אי ז געשמאלצ ן געװאר ן דע ר חלב . 

לעצטנ ם אי ז ב ײ אבעלמאנע ן געװע ן א פאברי ק פו ן קאלדרעם . מש ה 
אבעלמא ן הא ט אקטוןר ט אי ן אל ע צװגיג ן פו ן דע ם קהלש ן לעבן . אלײ ן 
אי ז ע ר געװע ן א גרויםע ר למד ן או ן רעדנער . פאר ן רעליגיעז ן חינו ך הא ט 
ע ר אװעקגעגעב ן זײ ן לעבן . אי ן דע ר תלמוד־תור ה אי ז ע ר שטענדי ק גע ־ 
װע ן דע ר הויפט־עקזאמינאטאר , אוי ך אי ן דע ר ישיב ה הא ט ע ר פארהער ט 
ד י תלמידים . ע ר הא ט געזעלשאפטלע ך זי ך אויםגעלעב ט אי ן ד י אנשטאל ־ 
ט ן : קהילה , םוחרים־פאראײן , פאלקם־באנק , ראטמא ן אי ן מאגיםטראט . 
אי ן דע ר צױניםטישע ר באװעגונ ג הא ט אבעלמא ן געהא ט חשיבות . ע ר 
הא ט פארנומע ן דע ם אמ ט פו ן פארזיצע ר פו ן מזרחי , אי ן קרן־קימ ת — 
װיצע־פארזיצער . אי ן אל ע קרגיז ן הא ט מע ן געשעצ ט אבעלמאנ ם פאזיציע . 
בי_ י אי ם אי ן הוי ז זענע ן אגינגעשטאנע ן װיכטיק ע געזעלשאפטלעכ ע או ן 
קולטור־שליחים . 

זײ ן פרו י — כת־שכ ע אכעלמא ן אי ז געװע ן פארזיצערי ן פו ן ״אגוד ח 
נשי ם צױנױת״ , בגי ם קק״ל , װא ם ד י ״װיצא״־פארטרעטערי ן — לא ה 
װיגאדאוױט ש — הא ט געגרינדע ט אי ן יא ר 1933 . 

דע ר עלטםטע ר זו ן — יאנ י אכעלמא ן הא ט אנגעפיר ט אי ן שטא ט 
מיט ן ״השומר״ . פו ן ד י ערשט ע חלוצי ם אי ז ע ר אפגעפאר ן קײ ן אוײן . 
בי_י ם טרוקענע ן ד י זומפ ן אי ז ע ר קראנ ק געװאר ן פו ן מאלארי ע או ן אי ז 
ױנ ג אפגעשטארבן . 

דע ר ױנגערע ר זו ן — אכראש א אכעלמא ן אי ז אוי ך געװע ן דערצויג ן 
אי ן ץדיש־נאציאנאלן־גגיםט , ע ר אי ז געװע ן ״מפק ד הק ן ש ל ביתר״ . 

מ . אבעלמאנ ם שװאגע ר — מאט ל ראכינאװיט ש — אי ז געװע ן אײ ־ 

נע ר פו ן ד י קהילה־שעפע ר אי ן שטאט . צורי ק מי ט יאר ן הא ט ע ר עמיגריר ט 
אי ן ד י פאראײניקט ע שטאטן . 

בי_ י מש ה אבעלמא ן אי ן שטו ב אי ז געװע ן א שטי ק ארץ־ישרא ל — 

אי ן מיניאטור . 


308 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ניש ט װײ ט פו ן דע ם דאזיק ן הוי ז האב ן געוװינ ט ד י טעפהענדלע ר — 
אםרה ם פעטרושק א או ן אכרה ם טאלפין . 

א אנטשע ר (טעפמאכער ) הא ט ז ײ אנגעקלאג ט אי ן געריכט , מאנעג ־ 

די ק א חו ב פו ן דרױהונדער ט זלאטעם . ד י ױגגעלײ ט האב ן געטענהט , 
א ז ז ײ האב ן י א באצאל ט פא ר ד י געקויפט ע טעפ , אבע ר דע ר טאנע ר 
הא ט זי ך געהאלט ן ב ײ זי״ינם . ע ר הא ט דערקלער ט פאר ן ריכטער , א ז ע ר 
אי ז גרײ ט צוריקצןע ן זי_י ן אנקלאגע , בתנאי , א ז ד י צװ ײ באשולדיקט ע 
ץד ן װעל ן שװער ן אי ן דע ר מהרשא־שיל , א ז ז ײ האב ן באצאל ט דע ם פרײז . 

בי_ י בוז י חםי ד — דע ר געריכט־אפליקאנ ט — הא ט דע ר ריכטע ר גע ־ 
פרעג ט א מײנונג , צ י ע ם אי ז מעגלע ך דורכפיר ן א שבוע ה אי ן שיל . ב . 
חםיד , אלײ ן — ניש ט באהאװנ ט אי ן רעליגיעז ע ענינים , הא ט געגעב ן 
זי_י ן הסכמה . 

דע ר ריכטע ר הא ט שוי ן באשטימ ט דע ם טאג , אי ן װעלכ ן ע ר װע ט 
אפנעמע ן ד י שבוע ה בי_ י ד י ױדיש ע טעפהענדלער . 

דע ר ר ב אפרי ם גובערמא ן הא ט באפויל ן דע ם שטאט־שמ ש — װאלן ז 
שורג ע — צ ו פארשלים ן ד י שי ל או ן אי ם ברענגע ן ד י שליםל , אוין ז 
ניש ט פארשװעכ ן דע ם מקום־קדוש . 

אי ן שטא ט הא ט זי ך גערודער ט ארו ם דע ם ענין . ע ם הא ט געהאלטן , 

א ז דע ר שטאטריכטע ר זא ל פראצעםיר ן קהל , פא ר ני ט אויםפאלג ן א 
פםק־די ן פו ן געזעץ . אי ן דע ם הא ט זי ך ארײנגעטיש ט קלמ ן פרענקל , װעל ־ 
כע ר האט , קודם , אויםגעפועל ט בי_ י ב . חםידן , א ז ע ר זא ל זי_י ן מײנונ ג 
בי_יט ן לגב י א שבוע ה אי ן שיל , נאכדעם , הא ט ע ר אויםגעװירק ט בי_י ם 
ריכטע ר צ ו אנוליר ן דע ם שבועה־באשלום . 

ד י שבוע ה אי ן דע ר מהרשא־שי ל אי ז ניש ט פארגעקומען . 

בי_ י מש ה שעפטע ל א באקאנטע ר באקאלײ־םוחר , הא ט געװוינ ט 
מש ה פײגע־חײם־רױוענם , װעלכע ר הא ט זי ך אויםגעבראכ ט ביז ן לעצטן , 
א ז זײנ ע קינדע ר זאל ן לערנען . 

דע ר עלטערע ר זו ן חײ ם הא ט געענדיק ט אדװאקאטו ר או ן חתוג ה 
געהא ט קײ ן קרעמענעץ . דע ר אנדערע ר הא ט זי ך דיפלאמיר ט פא ר אינ ־ 
זשיניער . דע ר אײנציק־געראטעװעטע ר פו ן דע ר פאמילי ע אי ז חײם , װעל ־ 
כע ר געפינ ט זי ך אי ן פוילן . 

כגימ ץ גורװי ץ אי ז אי ן שטא ט געװע ן פאפולער , איבע ר זי_י ן אײגע ־ 

גע ר פראקטישע ר םיםטע ם אי ן בוכהאלטעריע . ע ר הא ט געפיר ט ד י כי ־ 
כע ר בי_ י ד י מערםט ע אנגעזעענ ע םוחרים . 


309 



מיכ ל גרינע ם 


פוגק ט אקעג ן דע ם געל ן רב׳ ם עזטו ב הא ט געװוינ ט לײ כ מאליער , 
אדע ר לײ כ כעלאטינסקי . זי_יג ע קיגדע ר כרושק ע או ן פינ י זעגע ן געװע ן 
געלערנט . 

אי ן דע ר צגי ט פו ן פעטלױרע ם הערשאפ ט אי ן שטאט , אי ז אומגעקו ־ 

מע ן פינ י בי_ י זי ך אי ן הויז . אײדע ר ע ם אי ז ארגינגעקומע ן דע ר ערשטע ר 
םאװעטישע ר פאלק , אי ז געװע ן א בהל ה בי_ י ד י פעטלױרצעם . ד י װא ס 
האב ן ניש ט דערגרײכ ט צ ו אנטלויפן , האב ן געזוכ ט אזיל־באהעלטעני ש 
בי_ י דע ר באפעלקערונג . 

בי_ י לײ ב מאליע ר הא ט געװוינ ט א שכנ ה — כאכ ע גאליקס , װעמענ ם 
מא ן אי ז געװע ן פארװאלטע ר פו ן א פארצעלײ־פאברי ק אי ן םלאװיטע . 
בג י דע ר דאזיקע ר שכנ ה זענע ן אל ע געזעם ן בי_י ם טי ש או ן געמיטלע ך 
געטרונקע ן ט ײ א ן א שו ם פארגעפיל , װא ם אי ן דרוים ן טו ט זיך . 

פלוצי ם הא ט א שטארקע ר קלא פ אי ן טי ר איבערגעשלאג ן דא ם הײ ־ 
מישקײט . פינ י אי ז צוגעגאנגע ן צ ו דע ר טי ר צ ו געװוי ר װערן , װע ר ע ם 
קלאפט . א ז ע ר הא ט דערזען , א ז דא ם זענע ן גא ר פעטלױרצעם , װא ם װיל ן 
ארײנדרינגע ן איגעװײניק , הא ט ע ר אוין ש גי ך פארהאק ט דע ם טירשלאם . 

אי ן דע ם אויגנבלי ק הא ט א קוי ל געטראפ ן פינין , פו ן װעלכע ר ע ר 
אי ז באל ד אפגעלאפ ן מי ט בלוט . בי ז ד י אײגענ ע זענע ן געקומע ן צ ו זי ך 
פונע ם שאם , אי ז שוי ן פינ י געװע ן טויט . 

אי ן שטא ט הא ט מע ן געשמועםט , א ז צװיש ן ד י פעטלױרצעם , װא ם 
האב ן זי ך געװאל ט באהאלט ן בי_ י לײ ב מאליער , אי ז געװע ן ״אגיזיק ל 
מםור ״ פו ן װעמענ ם רוצהישע ר האנ ט פינ י אי ז געהרגע ט געװארן . 

אגיזיקל , אי ן פעטלױרישע ר אוניפארם , הא ט אנגעטא ן גענו ג צרו ת 
ד י יידן . זי_י ן פינצטערע ר םו ך אי ז געקומען , אי ן זעלב ן טאג , װע ן דא ם 
רוםיש ע מיליטע ר אי ז ארײגגעקומע ן אי ן שטאט . ב ײ ד י בריק ן הא ט מע ן 
געפונע ן אגיזיקלע ן א צעשטאכענעם . 

ד י צװײזגיטיק ע דיר ה פו ן חײ ה קופערשטײ ן אי ז געװע ן א קולטור ־ 

פלא ץ פו ן דע ר ילדישע ר נאציאנאלע ר באװעגונג . אי ן דע ם פלא ץ האב ן זי ך 
געפונע ן ד י ״תרבות״־שול ן או ן ד י אװנט־קורם ן פא ר דערװאקםענע . 

ד א הא ט געהערש ט פרײ ד או ן געלעכטע ר פו ן ד י צענדליקע ר או ן 
צענדליקע ר קינדערלעך . פו ן דע ם דאזיק ן הוי ז הא ט זי ך געהער ט צױנם ־ 
געזאנ ג — איבע ר דע ר גאנצע ר װילבינע ר גאם . אוי ך אי ז דא ם געװע ן דע ר 
טרעפפונק ט פו ן צױנים , אמאטארן־סעקצי ע או ן ליטעראריש ע דיםקוםיעם • 

װאלןז־כע ר סטאליע ר (לודאמירסקי ) .הא ט פארמאג ט פינ ך זי ן : לײב ׳ 


310 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


לײזער , זיםיע , דו ד או ן יאםל . זיםיע ם פרו י — חנ ה — הא ט אקטװר ט 
אי ן דע ר צױניםטישע ר פרױען־ארגאניזאציע . צוזאטע ן מי ט אי ר םא ן — 
זיםי ע הא ט ז י עול ה געװע ן קײ ן א״ י או ן זי ך אומגעקער ט קײ ן אםטרע . 
נאכ ן איבערלעב ן ד י היטלעריםטיש ע עפאכע , געפינע ן ז ײ זי ך אי ן 
מדינת־ישראל . 

לײזע ר יאפ י שרי״יבע ר — (ווערך ) הא ט אויסגעפיל ט א דערציונגס ־ 
פונקצי ע בי_ י דע ר נישט־פארמעגלעכע ר טײ ל באפעלקערונג . אי ן יענ ע 
צײיטן , װע ן ד י ארעמ ע מאם ן האב ן ניש ט געהא ט קײ ן מעגלעכקײ ט צ ו 
געב ן בילדונ ג זײער ע קינדער , אי ז לײזער־יאם י געװע ן זײע ר לערער , בי_ י 
זי ך אי ן הויז , װו • ע ר הא ט געלערנ ט אנצושרי_יב ן א יידי ש ברױו ל מי ט 
א ן אדרעס . 

לעצטנם , הא ט ע ר געהא ט א קלײ ט פו ן שרײב־ארטיקלען . 

מש ה ראזענטא ל אי ז געװע ן א הדרת־פנים־ייד , א װאלד־םוחר ; 
גענומע ן אנטײ ל אי ן פארװאלטונ ג פו ן סוחרים־פאראײן . װע ן ע ר הא ט 
נא ך געװוינ ט אוי ך דע ר נײשטאט , הא ט ע ר שטאר ק מדקד ק געװע ן אי ן 
הילכות־רעליגיע . בי_ י אי ם אי ן שטו ב אי ז א גאנ ץ יא ר געװע ן פארשלאם ן 
א ן אפגעזונדערט ע קיך , װעלכ ע מ׳הא ט באנוצ ט אויםשליסלע ך או ם פםח . 

ע ר הא ט זי ך משד ך געװע ן מיט ן מעזעריטשע ר שוח ט — יעקכ־יאסי , 
יאר־חז ן פו ן דע ר מהרשא־שיל . זי_י ן טאכטע ר מאנ י הא ט ע ר פארקנם ט 
פאר ן שוחט ם זו ן — חײם־כן־צױ ן כאראניק . 

זי_י ן זו ן אכרה פ ראזענטא ל פארנעמ ט א הויכ ן ראנ ג אי ן תל־אביב׳ע ר 
פאליצ ײ 

נא ך א רײ ע קלײט ן פו ן מוכר-תבואה׳ניקעם , הא ט געװוינ ט יאס ל 
נארינשטײ ן — א מיטגלי ד פו ן םוחרים־פאראײ ן או ן גבא י פו ן דע ר 
מהרשא־שיל . 

ױד ל ליקיבמאכע ר אי ז געװע ן א בעל־הבי ת פו ן א שײנע ר דירה . אי ן 
מיםחר־קלײ ט אי ז פארקויפ ט געװארן : ציגל , װאפנע , בװ־מאטעריאל ן 
או ן באזאר־ארטיקלען . 

זי_י ן טאכטע ר כעל א הא ט חתונ ה געהא ט או ן זי ך באזעצ ט אי ן װארשע . 

זי_י ן זו ן קאװ ע ליקיבמאכע ר אי ז געװע ן אי ן שטא ט דע ר עקספערט ־ 
בוכהאלטער . זי_י ן םימפאטישע ר אויםזע ן הא ט אי ם צוגעגעב ן אנזע ן או ן 
רעםפעקט . אי ן פאלקם־באנ ק הא ט ע ר געהא ט א שטעלע . אי ן קרן־קימ ת 
—אי ז ע ר געװע ן רעװיזא ר ; אי ן דע ר בראנזש ע פו ן ד י היטלמאכער ם אי ז 
ע ר געװע ן דע ר טאנגעבער : אנפירער , קאםי ר או ן בוכהאלטער . 


311 



מיכ ל גרינע ם 


ח . - דיטיק ע געסלע ד פו ן װילבינע ר גרעבלי ע 

פו ן ד י זײטיק ע געםלע ך אי ז געװע ן מע ר פאפולע ר ד י מאנאסטיר ־ 
םקע־גאם , איבע ר דע ם היםטאריש ן קלײםטערפלאץ , װו • ע ם הא ט א מא ל 
עקזיםטיר ט א מאנאםטיר , פו ן װעלכ ן ץד ן האב ן געהא ט פי ל צרו ת אוים ־ 
צושטײן . 

דע ר באקאנטע ר אי ן שטא ט לערע ר מש ה טאלפי ן הא ט ד א געװויג ט 
אי ן זי_י ן אײגענע ר נחלה . זי_ינ ע קינדער , אל ע געלערנטע , זענע ן געװאר ן 
״צעזײ ט או ן צעשפרײט ״ איבע ר דע ר גארע ר װעלט . 

דע ם ד״ ר שמוא ל טאלפי ן האב ן ד י פעטלױרצע ם דערהרגע ט ב ײ 
בערדיטשעװ . 

אי ן ד י פאראײניקטע־שטאט ן געפינע ן זי ך ױק ע או ן עזרא . אי ן ישרא ל 
— בעלא , ליאמ ע או ן מיקע . 

אקעג ן טאלפינ ם הוי ז הא ט ברו ך קרופכי ק געטריב ן מי ט פער ד זײ ן 
גרויפנמיל . זי_י ן זו ן אכרה ם הא ט געשפיל ט א רא ל אי ן דע ר שטאטישע ר 
צױניםטישע ר באװעגונג . ע ר געפינ ט זי ך נא ך אי ן דגיטשלאנ ד — עלנ ט 
פארלאזט . 

א באקאנטע ר שטאטאדרע ם אי ז געװע ן ד י ״דיעשאװע״־קי ך (בי ־ 

ליק ע קיך) , װו • ארעמ ע לי_י ט האב ן געהא ט אפצועם ן א זאט ן מיטיק . דע ם 
גרוים ן זא ל הא ט מע ן פארדונגע ן אוי ך חתונו ת או ן אגדער ע שימחות . 

ד י אלט ע תלמוד־תור ה אי ז אי ן ד י לעצט ע יאר ן פארװאנדל ט גע ־ 

װאר ן אי ן א שול ע מיט ן נאמע ן ״תחכמוני״ . 

ני ט וױי ט הא ט זי ך געפונע ן ד י ישיב ה פו ן שמא י שײנערבערג , װעל ־ 

כ ן פלא ץ ע ר הא ט נא ך בי_י ם לעב ן אפגעקויפ ט בי_ י שמוא ל מיליטינעד , 
פא ר דע ם צװעק . 

זיױו ל כלעכע ר (כלינדער) , א שכ ן פו ן גאם , הא ט אװעקגעשאנקע ן 
פא ר דע ר ישיבה־שי ל א הענגלאמ פ פו ן א באדניטנד ן װערט . אי ן שטא ט 
אי ז דא ם געװע ן א ן איבערראשונג , װא ם א באשײדענע ר בעל־מלאב ה הא ט 
ניש ט געװאל ט פארקויפ ן זי_י ן מיצװ ה פא ר דע ם גרוים ן פרי_יז , װא ם ד י אל ־ 
מנ ה שײנערבער ג הא ט געװאל ט באצאל ן דערפאר . י 

אי ן דע ר געגנ ט האב ן געװוינ ט ד י הארעפאשנ ע ייד ן — גדלי ה קא ־ 

װע ל או ן כער ל קאװעל . 

אי ן א שמא ל געםעלע , לעב ן פערסטער ם מעכאניש ן װארשטאט , אי ז 


312 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


געװע ן אמא ל אגיזענבערג ם מיל ; שפעטע ר אי ז דא ס פלא ץ געװאר ן 8 
שחיטה־הוי ז פו ן עופות . 

אי ן א צװײ ט געםל , װא ם הא ט געפיר ט צ ו דע ר ברײטע ר ״פא ־ 
טשטארקע ״ (פעלד ) או ן צ ו דע ם ״הארין״־טײך , הא ט זי ך געפונע ן דע ר 
מושב־זקנים . 

ניש ט װײ ט פו ן דע ם הוי ז הא ט געװוינ ט נחו ם צוקערני ק (שײנקער) , 

א ײ ד װא ם הא ט לי ב געהא ט צ ו װיצלע ן זיך . 

אי ן דע ם קורצ ן פעריאד , װא ס ד י פעטלױרא־מאכ ט הא ט געװעל ־ 
טיק ט אי ן שטאט , פלעג ן פארקומען , צײטנװײז , רויב־איבערפאל ן איבע ר 
דע ר ױדישע ר באפעלקערונג . 

פו ן נחו ם צוקערניקס־שטו ב הא ט אײנמא ל בײנאכ ט זי ך דערהער ט 
א געשר ײ װא ם הא ט אויפגעװעק ט ד י שטוב־טענטש ן פו ן זײװ ל בלעכער . 
ד י אויפגעװעקט ע ױנגעלײ ט צוזאמע ן מי ט ד י זי ן פו ן ברו ך קרופניק , 
האב ן גענומע ן דרענגלע ך אי ן ד י הענ ט או ן זי ך געלאז ט גײ ן צ ו היל ך 
ד י שכנים . 

ד י בחורי ם האב ן פו ן דערװײטנ ם באמערקט , א ז ד י רויבע ר קומע ן 
ז ײ אקעג ן מי ט אנטבלויזט ע שװערדן . אי ן אײלעני ש זענע ן ז ײ אריבע ר 
געשפרונגע ן ד י פלויט ן פו ן דע ם ״פאטשטארקע״־פעל ה מי ט שרע ק פא ר 
זײע ר אײגענע ם לעב ן האב ן ז ײ זי ך באהאלט ן אונטע ר ד י שפיציק ע קוסטן . 

ד י באנדיט ן אי ז ניש ט געלונגע ן צ ו אויםגעפינע ן ד י באהאלטענ ע 
חבר ה או ן מיט ן אפגרילצ ן ד י ערגםט ע זידלװערטע ר פא ר ד י ״זשידעם״ , 
האב ן ז ײ פארטא ג פארלאז ט דא ם ארט . 

נא ך דע ר דאזיקע ר איבערגעלעבטער , נישט־דערשלאפענע ר נאכ ט זע ־ 

נע ן ד י ױנגעלײ ט ארײנגעקומע ן צ ו נחו ם צוקערניק ם שטוב . ז ײ האב ן נא ך 
געטראפ ן ד י מענטש ן געבוגד ן מי ט שטריק , װארטנדי ק אוי ך היל ך פו ן 
דרויםן . 

אי ן דע ר דאזיקע ר נאכ ט האב ן ד י פעטלױרצע ם בארויב ט ד י פאמי ־ 

ליע ס פו ן נחו ם צוקערני ק או ן מענד ל כעל־ענל ה (קאץ) , װעלכ ע משפחו ת 
האב ן איבערגעלעב ט אנגםטלעכ ע מאמענטן . 

ט־-שילגא ם או ן געםלע ך 

ד י שילגא ם הא ט אי ן ד י אפיציעל ע םפער ן געהא ט פארשידענ ע נע ־ 

מען . אמא ל הא ט ז י געהײם ן שקאלנע־גאם , אדע ר יערוזאלימםקי , 

כע ת פויל ן הא ט רעגיר ט אי ן שטאט , הא ט ד י גא ם זי ך גערופ ן ״בע ־ 


313 


מיכ ל גרינע ם 


רע ק יאםעלעװיטש״ . דא ם אי ז דע ר נאמע ן פו ן פויליש ן פאטריאט , 8 
ױ ד א םוח ר פו ן דע ר װארשעװע ר פארשטא ט פראגע , װעלכע ר הא ט 
געקראג ן א דערלויבעני ש בי_ י קאשצױשקע ן צ ו גרינד ן א יידיש ן לעגיאן , 
װא ם זא ל קעמפ ן פא ר דע ר פוילישע ר אומאפהענגיקײט . אי ן םעפטעט ־ 
בע ר 1794 אי ז טאק ע פארמיר ט געװאר ן דע ר לעגיאן . בערע ק יאםעלע ־ 
װיטשע ם פאטריאטיז ם אי ז אפגעשאצ ט געװאר ן אי ן פוילן . 

ד י גאנצ ע געגנ ט ארו ם דע ר גרויםע ר מהרשא־שיל , מי ט ד י ארומיק ע 
קװארטאל ן הא ט בי_ י דע ר באפעלקערונ ג שטענדי ק זי ך גערופ ן — ״שילגאם״ . 

(אי ן דע ר בױר א פו ן ״קרן־קימת ״ אי ז ד י גא ם בי ז דע ר שי ל געװע ן 
באטיטל ט מיט ן נאמע ן ״ירושלים ״ אײנם , או ן הינטע ר דע ר שי ל — 
״ירושלים ״ צװײ) . 

פו ן דע ם מאר ק א ן הא ט זי ך געצויג ן א שאסײטראק ט בי ז צ ו דע ר 
שיל . אי ן ד י זגיטיק ע געסלע ך זענע ן שוי ן געװע ן בלאטע ם אי ן טיט ן װע ג 
או ן בי_ י ד י זי_יט ן — םטעזשקע ם פו ן ברעטע ר או ן ציגל . 

אי ן דע ר דאזיקע ר געגנ ט האב ן געװוינט : מטו ת גורװי ץ — א ן אנ ־ 
געזעענע ר הורטאװני ק פו ן שפי_יז־פראדוקטן . דע ר האלץ־םוח ר — לײ כ 
מעלאדע ק הא ט אי ן שטא ט זי ך קונה־ש ם געװע ן פא ר אפהיט ן ד י ״הכנ ־ 
םת־כלה״־מיצװה . פא ר א ן ארעמע ר כל ה פלעג ט ע ר שטענדי ק ״קלאפ ן 
אי ן ד י טירן ״ פו ן ד י גבירים . מאט ל ראבינאװיט ש הא ט אחו ץ זי_י ן בא ־ 
קאלײ־קלײ ט אוי ך געהא ט ד י קאנצעסי ע איבע ר דע ר באד . ױא ל או ן מלכ ה 
שײנפיי ן — זענע ן באקאנט ע םוחרי ם פו ן הורטשפױז . זײע ר גרויםארטי ־ 
ק ע נחל ה הא ט באשײנ ט ד י געגנט . זײע ר אײדע ם מש ה פמי ק הא ט פאר ־ 
נומע ן א הויכ ן מיליטעריש ן ראנ ג נא ך בי_ י דע ר צארישע ר רעגירונג . פו ן 
פראפעםי ע אי ז ע ר געװע ן בוכהאלטער , געפיר ט ד י ביכע ר ב ױ ד י רויכ ־ 
װארג־םוחרים , װעלװ ל שוחט ס זו ן — שמוא ל גלאדשטײ ן אי ז געװע ן דע ר 
צװײטע ר אײדעם . םאני ע שײנפײ ן הא ט אנטײ ל גענומע ן אי ן דע ר אר ־ 
בע ט פו ן דע ר יתומים־פארזארגונג . 

נא ך שײנפיינ ם שטו ב הא ט זי ך געפונע ן דא ם ״שבת־שטיבל״ , װו • יןד ן 
פלעג ן דאװענע ן אי ן ד י שבתי ם או ן ימים־טובים . בי_ י אכרה ם ר ׳ אײזיקל ס 
— פו ן שבת־שטיבל , אי ז געװע ן א ן אײדע ם הר כ מישנה , דע ר מנה ל פי ו 
קרן־קימ ת אי ן צװ ײ פעריאדן , םעקרעטא ר פו ן מזרח י או ן לערע ר פו ן 
״תחכמוני״־שולע . 

דע ר גרויםע ר אײערםקלא ד אי ן שטא ט הא ט געהא ט א נאמען . פו ן 
אל ע דערפע ר או ן קרעטשמע ם הא ט מע ן געבראכ ט אײע ר אי ן דע ם פלאץ • 


314 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


עקםפערט ן האב ן ז ײ רעװידירט , םארטיר ט או ן עקםפארטיר ט אי ן פאר ־ 
שידענ ע שטע ט פו ן לאנ ד או ן אויםלאנ ה בי_ י דע ר דאזיקע ר אונטערנע ־ 
מונ ג הא ט עקזיםטיר ט א קאנסארץ־געזעלשאפ ט פו ן פאלגנד ע אנגעזעענ ע 
םוחרים : לײזע ר בערגער , װאלף ז וױינער , מאט ל ראבינאװיט ש או ן אי • 
צי ק טשארנע . 

אי ן א זײטי ק געםל , בי_ י דע ם בית־מדר ש הא ט געװוינ ט הר ב פיש ל 
גרינבער ג — באגאבטע ר תורה־קענע ר או ן רבי . װע ן ר ׳ פיש ל הא ט גע ־ 
לערנ ט מדר ש פא ר א ן עדה־יידן , הא ט זי_י ן שטימ ע געקלונגע ן אי ן אל ע 
שיל־װינקעלעך . ע ר הא ט פארמאג ט אי ן זי ך א צוצןונגם־קראפ ט מי ט 
זי_י ן רײנע ר שפרא ך או ן דידאקטיש ע פעוקײטן . 

ר ׳ פיש ל אי ז געװע ן דע ר גרינדע ר פו ן דע ר שײנערבערג־ישיבה , ב ײ 
װעלבע ר ע ר אי ז געװע ן דע ר ראש־הישיב ה — אל ע יארן . 

שמואלי ק שרײבע ר (גאבמאן ) אי ז געװע ן פו ן ד י ערשט ע ײדיש ע 
דערציער . ע ר הא ט געלערנ ט שרי_יב ן א יידי ש ברױו ל הונדערטע ר קינ ־ 
דע ר פו ן ניש ט פארמעגלעכ ע יידן . אוי ך זי_י ן ברודע ר אהרון־־לײ ב אי ז גע ־ 
װע ן פו ן דע ר זעלבע ר פראפעםיע . 

איצי ק שוח ט (דעראזשנער ) הא ט געװוינ ט אקעג ן דע ר טהרשא־שיל . 

אי ן ד י ימים־נוראים־טע ג אי ז ע ר געװע ן בעל־מום ף אי ן דע ר קצבים־שיל . 

צורי ק מי ט דרײצענדלי ק יא ר הא ט ע ר עמיגריר ט מי ט זי_י ן פאמילי ע 
קײ ן ארגענטינע , ע ר הא ט זי ך באזעצ ט אי ן א יידישע ר קאלאני ע פו ן 
״ענטרע־רןאס״-פראװינץ , װו • ע ר הא ט זי ך געשאפ ן א בכבודדיק ן נאמען . 

זי_י ן זו ן — מאט ל דעראזשנע ר הא ט אי ן ארגענטינ ע זי ך דיפלאמיר ט 
אי ן מעדיצין . ע ר גײ ט אי ן ד י רעליגיעז ע דרכי ם פו ן זי_י ן פאטער . אפיל ו 
רפואו ת פארשרײב ט ע ר ניש ט או ם שבת , נא ר ע ר גי ט איבע ר מונדלע ך 
פאר ן אפטײקע ר דע ם אינהאל ט פו ן ד י רעצעפטן , כד י דע ר פראװיזא ר 
זא ל װיםן , װא ם צוגרײט ן פאר ן קראנקן . 

אקעג ן שמואלי ק שרײבער ם שטו ב הא ט געװוינ ט מש ח חײ ם װעל ■ 
װעלע ס (גאלדכערג) , א ײ ד װא ם הא ט פארקויפ ט װײ ן או ן מעד . זי_י ן זו ן 
אי ז געװע ן בוכהאלטע ר אי ן מאגיםטראט . איבע ר ד י פארפאלגונגע ן פו ן 
פאליאקן־אנטיםעמיט ן הא ט ע ר פארלאז ט דע ם אטט , נא ך פי ל יאר ן 
ארבעט . 

ראוכ ן קאטשק ע הא ט געמיםחר ט אי ן מארק . ד י פאפולאריטע ט אי ן 
שטא ט הא ט ע ר דערגרײכ ט מי ט ד י ד י נײ ע מאשינע ן אוי ף צ ו באק ן 
מצו ת אױ ף פםח . 


315 



מיכ ל גרינע ם 


ר ׳ גערעל ע דײ ן אי ז געװע ן א קלײנגעװיקםיקע ר או ן $ דאו־ער , 
אבע ר א גרויםע ר תלמיד־חכם . ע ר הא ט פארמאג ט ד י אטריבוט ן פו ן די ־ 
נים־אויטײטשער . מי ט זי_י ן קלוגשאפ ט אי ן דײנו ת הא ט ע ר אויםגע ־ 
גלײכ ט קאמפליצירט ע םיכםוכים . 

ר ׳ בערעל ע הא ט געהא ט געראטענ ע קינדע ר או ן אײניקלעך . זי_י ן זו ן 
מאט ל קאפלא ן הא ט צוגעלײג ט א האנ ט אי ן דע ר צױניםטישע ר טעטי ־ 
קײט , װ י אוי ך פאר ן יידיש ן שפיטאל . דע ר צװײטע ר זו ן — מש ה קאפלא ן 
— אי ז געװע ן באקאנ ט אי ן שטאט . 

משה׳ ם זו ן — יאנק ל אי ז געװע ן טעכנישע ר לײטע ר פנ י דע פ קרן ־ 
קימת ♦ אוי ך הא ט ע ר אקטױר ט אי ן צ . בוקימער־ביבליאטעק . 

א גװאלדיק ן כו ח או ן מו ט פו ן א יידיש ן קעמפע ר הא ט געהא ט יעק ב 
קאפלאן . ע ר הא ט פארצײכנ ט א גלאררײ ך קאפיט ל אי ן דע ר פארטיזא ־ 
נער־בריגאדע . אי ן ד י שלאכט ן האב ן ד י בארבאר ן געמאכ ט א םון ז צ ו 
זי_י ן העלדי ש לעבן . 

זי_י ן פרו י כעט י אײזנשטײן , ד י עלטםט ע טאכטע ר פו ן הערש ל אזשע ־ 
נינער , הא ט זי ך געראטעװע ט פו ן דע ר בהלה , ז י געפינ ט זי ך אי ן ישראל . 

אליה ו קאפלא ן אי ז געװע ן םעקרעטא ר פו ן קרן־קימת . אי ן דע ר ״הת ־ 
אחדות״־פארט ײ אי ז ע ר געװע ן אנפירע ר צוזאמע ן מיט ן אדװאקא ט 
מאי ר קאגאן . 

טוכי ה קראנ ץ — א היטלמאכע ר פו ן פאך . בי_ י אי ם אי ן הוי ז אי ז 
געװע ן אנינגעארדנ ט ר ׳ יחזקל׳ ם שיל . 

לעב ן דע ר שקאלני ע (בראנפנקלײט ) הא ט געװוינ ט ליפ ע כלעכע ר 
(בארג) , װעלכע ר געפינ ט זי ך אי ן ד י פ . שטאט ן מי ט זי_י ן פאמיליע . 

מאט ל פו ן ד י זע ק א באקאנטע ר םוח ר געװע ן בג י זי_י ן לעבן . ע ר 
מי ט זי_י ן גאנצע ר פאמילי ע זענע ן אויםגעשאכט ן געװאר ן בי_ י זי ך אי ן 
הויז , דור ך םאלדאטן-באנדיט ן פו ן דע ר ערשטע ר באלשעװיםטישע ר אר ־ 
מײ , װא ם אי ז ארי_י ן אי ן שטאט . בלוי ז זי_י ן קלענם ט קינ ד הא ט זי ך גע ־ 
ראטעװע ט אי ן װיגל , דור ך א נם , ז י געפינ ט זי ך אי ן ישראל . 

ד י לעצט ע צי_י ט הא ט געװוינ ט אי ן דע ר שטו ב — מענד ל מנק ר — 

א באקאנטע ר שטאטייד . 

צאל י פאניט ש אי ז געװע ן קאזיאנע ר ר ב נא ך בי_ י דע ר צארישע ר 
מאכט . בי_ י יעד ן טאבעלטא ג הא ט ע ר געהאלט ן א פאטריאטיש ע רעדע , 
אײדע ר דע ר חז ן הא ט געמאכ ט דע ם קײםע ר או ן זי_י ן םװיט ע דע ם באקאנט ן 
״מ י שברך״ . 


316 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


א ם ך הײזע ר או ן קלײט ן זענע ן געװע ן פאניטש ם פארמעגן . זי_י ן זו ן 
ד״ ר מעדע ק פאניט ש הא ט זי ך באזעצ ט אי ן ארץ־ישרא ל אי ן יא ר 1934 . 
אי ן א שטיק ל צײ ט ארו ם אי ז ע ר צוריקגעקומען , ע ר הא ט אײנגעארדנ ט 
א אויגן־קאנםולטארי ע אי ן ראװנע . פאר ן אויםברו ך פו ן דײטש־פויליש ן 
קרי ג אי ז ע ר צורי ק געפאר ן אי ן ױדיש ן לאנד . 

נחמי ה סופ ר (שץ ) הא ט אי ן זי_י ן לעב ן אנגעשריב ן פי ל הײליק ע 
יריעות . װע ן ע ר אי ז שוי ן געװע ן אי ן ד י עלטער ע יאר ן הא ט אי ם נא ך 
אל ץ אינטערעםיר ט דא ס קהלש ע לעבן . 

בי_ י ד י ערשט ע שטאטראט־װאל ן זענע ן געװע ן אױםגעװײל ט צװעל ך 
יידיש ע פארטרעטער . דא ם האב ן ד י אנטיםעמיט ן ניש ט פארגינען . ז ײ 
האב ן ״אױנגעלײג ט װעלטן ״ או ן געפועל ט צ ו פםלענע ן ד י װאלן . 

ד י ץדיש ע באפעלקערונ ג הא ט אויפסנ ײ זי ך געמוז ט אײנשפאנע ן 
אי ן א ני_יע ר װאל־אקצי ע או ן דע ר םו ף אי ז געװען : אנשטא ט ד י פרלער ־ 
דיק ע צװעל ך ראטמענער , זענע ן דא ם מא ל אויםגעקליב ן געװאר ן גאנצ ע 
זעכצן . 

אי ן דע ם דאזיק ן ניצחו ן הא ט געהא ט א גרוים ן חל ק דע ר זק ז — 
נחמי ה סופר . 

זײ ן זו ן הערש ל ש ץ — אי ז אפגעפאר ן פו ן שטא ט מי ט ד י ערשט ע 
חלוצים , ארו ם יא ר 1924 . 

כרו ך סיניצע ר — אי ז געװע ן לױועראנט־סוח ר ; זי ך פארנומע ן אוי ך 
מי ט גבאו ת אי ן דע ר גרױםע ר שיל . 

גדלי ה שנלידע ר הא ט אחו ץ מענער־מלבושי ם אוי ך גענײ ט תכריכים . 

זי_י ן אײדע ם מענד ל אוצ ר אי ז געװע ן לערע ר אי ן בי ת יתומים . 

הינד ע דראטשעכ ע הא ט געבאק ן ברוי ט — פרנם ה פא ר זי ך או ן פא ר 
איר ע טעכטער . שטענדי ק אי ז ז י געװע ן פארװאגל ט ב ױ דע ר ״לאפעטע״ , 
ניש ט געזע ן קײנמא ל ד י ליכטיק ע שי_ין . בי_ י דע ם הײם ן אוױו ן הא ט ז י 
אוי ך אי ן זינע ן געהא ט ד י ארעמ ע פאמיליעם . אײ ן מא ל אי ן װא ך הא ט 
ז י צוגעגרײ ט א געבעק ל ברוי ט פא ר זײערטװעגן . ד י גאס־גבאיטע ם פלעג ן 
דא ם צעטראג ן אי ן ד י ארעמ ע הי_יזער . 

אקעג ן דראטשעכע ס שטו ב הא ט געװוינ ט אלת ר פעפע ר — א ױ ד 
א שנױדער . זױ ן זו ן ישרא ל הא ט געהאנדל ט מי ט טע פ או ן מי ט הײװן . 
דא ס אײניק ל גדלי ה אי ז געװע ן א בלעכער . 

אלת ר פעפע ר הא ט דערלעב ט פי ר דורו ת אי ן זי_י ן פאמיליע . װע ן ע ר 
אי ז נפט ר געװארן , הא ט מע ן אי ן שטא ט געשאצ ט זי_ינ ע יאר ן — הונ ־ 


317 



מיכ ל גרינע ם 


דער ט פינן ז אי ן צאל . בי_ י אלת ר פעפער ן אי ן שטו ב אי ז געװע ן א ״שבת ־ 
םנין ״ פו ן ״ניקאלאיעװםקע ״ םאלדאטן . דא ם זענע ן געװע ן ייד ן פו ן על ־ 
טער ן דו ר װא ם האב ן געדאװנ ט בציבו ר אי ן ד י שבתים־טע ג או ן ימים ־ 
טובים . מע ן הא ט ז ײ גערופ ן ״םובאטניקעם״ . 

הינטע ר דע ר טהרשא־שי ל הא ט געװוינ ט גדלי ה װאנטמאכע ד טי ט 
זי_י ן פאטיליע . דע ר באקאנטע ר לערע ר — טש ה טאלפי ן — אי ז געװע ן 
זי_י ן זון . ד י טאכטע ר ראכצ י הא ט חתונ ה געהא ט פא ר מש ה מאלינכוים , 
א שכ ן פו ן דע ר זעלבע ר גאם . משה׳ ם יןנג ל — גדלי ה (דע ר נאמע ן נאב ן 
זײדן ) הא ט זי ך געראטעװע ט פו ן דע ם אומקו ם או ן געפינ ט זי ך אי ן נארד ־ 
אמעריקע . 

פו ן ד י באקאנט ע מענטשן , װא ם האב ן געװוינ ט אי ן דע ר זעלבע ר 
געגנ ט — זענע ן : מאש ע סטאליעד , חײ ם פײגצי ם — (מאלינבוים) . זײ ן 
זו ן שלמ ה מאלינכוי ם אי ז געװע ן אי ן ארגענטינ ע או ן אי ז צוריקגעפארן . 
דע ר גור ל הא ט אי ם געפיר ט צ ו זײ ן צװיש ן ד י קדושים . 

װעלװ ל פײװיש־לײכ ס אי ז געװע ן א פרומע ר ייד , א קרעמע ר פו ן 
בוימ ל או ן םמאלע . יידיש ע קינדע ר האבן , בי י אי ם אי ן שטוב , געפאקע ־ 
װע ט ד י םמאל ע אי ן קעםטעלעך . דא ם אי ז געװע ן א פראדוקצי ע װא ם 
הא ט געהא ט א ן אפגאנ ג אי ן מארק . 

א באקאנטע ר שכ ן אי ן גא ס אי ז געװע ן — אכרה ם ןןילי ה דע ר זײ ־ 
גערמאכער . זי_י ן לעצט ע ר ו הא ט ע ר געפונע ן אי ן ארגענטינע . 

באקאנט ע ץדן־בעל־מלאכו ח זענע ן געווע ן : מש ה קאס , מש ה טײ ■ 
טעלבוים , שלמ ה קאם , יהושע־לײ ב שניידע ר או ן אנדערע . 

לעב ן שלמ ה מוליער ם שטו ב אקעג ן מאלינבוימע ן הא ט זי ך געפונע ן 
אײנ ם פו ן ד י פי ר שטאט־קברות׳לעך , דע ר אײביקע ר זכ ר פו ן ד י קדו ־ 
שים , פו ן כמעלניצקי ם צייטן . 

ניש ט װיי ט פו ן נחמי ה םופ ר הא ט געװוינ ט שול י בעקעד . זײ ן פרו י 
חײ ה ד י דיניצערי ן אי ז געװע ן ד י אשת־חײ ל אי ן דע ר בעקעריי , זײע ר 
אײדע ם — יאפק ע געבבער ג (זלמ ן מאליער ס זון ) הא ט געהא ט א ן אמ ט 
פו ן א ן ערדמעםטע ר אי ן מאגיםטראט . 

אי ן ד י זי_יטיק ע געםלע ך הא ט געװוינ ט מרדבי־לײ ב ליקיכמאבע ר — 

א ייד , װא ם הא ט געבאק ן דע ם בעםט ן לעקא ך או ן שטרודל . ע ר אלײ ן 
הא ט אנגענומע ן חתונות . 

איצי ק טשארנע ס זו ן — אברה ם טשארנ ע געפינ ט זי ך אי ן ישראל , 


318 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


פו ן ד י פליטים־געקומענע . אי ן פאליטעכניקו ם פו ן חיפ ה — אי ז ע ר פרא ־ 
פעםאר . 

ניש ט ווײ ט פו ן שימםקע ר רבי ן הא ט געװוינ ט ישרא ל קאװע ל (טע ־ 
לאטעד) , זײע ר א פרומע ר ייד . 

נא ך זײ ן פטיר ה האב ן זגינ ע קינדע ר אפגעהי ט דע ם טרויע ר דא ס 
גאנצ ע יאר . אי ן זײע ר הוי ז הא ט געדאװנ ט א טני ן אל ע טעג , ד י ימים ־ 
טובי ם ארײנגערעכנט . 

יעגק ל פערלמוטער , פו ן פא ך א בוכהאלטע ר אי ז געװע ן אי ן שטא ט 
באקאנ ט מי ט זײ ן אקטואצי ע אי ן צױניז ם או ן אל ם פארװאלטע ר פו ן בי ת 
יתומים . זי_י ן פאטע ר הא ט געהאנדל ט מי ט תבואה . 

נאענט , אײנע ר פו ן דע ם צװײטן , האב ן געװוינ ט הערש ל ליפשי ץ 
— דע ר שטאט־חז ן פו ן דע ר גרויסע ר שי ל או ן זעליק ל שמ ש פו ן דע ר 
קראםנעגירע ר שיל . 

אקעג ן דע ר קלוי ז האב ן געװוינ ט : יאק ל מלמד , איצ י פאסטע ך 
(מלמד ) או ן שמואלי ק שוחט . 


י.- ױ פאטשט־גא ם 

בארג־ארוי ך פו ן ״דובינםקי ״ אי ז געװע ן דע ר אנהײ ב פו ן א פא ר 
קװארטאל ן פו ן ״פאטשטאװא״־גאם . 

אי ן דע ר געגנ ט הא ט געװוינ ט א באוװםטע ר פרויען־דאקטע ר גרא ־ 
מיק א מי ט זײ ן קימפעטארין־םאנאטאריע . 

אי ן דע ם שטאט־װינק ל הא ט געהא ט א פארנע ם ד י בארימט ע אכט ־ 
קלאםן־גימנאזיע , װעלכ ע הא ט זי ך געפונע ן אפגעזונדער ט פו ן דע ר שטאט ־ 
באװעגונג , ארומגערינגל ט מי ט פארשידענ ע גערטנער . 

ד י קאנםטרוקצי ע פו ן דע ר דרײשטאקיקע ר געבניד ע אי ז געװע ן גע ־ 
מאכ ט מי ט אל ע באקװעמלעכקײט ן פא ר ד י קלאםן , טעאטער , םפארט , 
טענ ץ אא״װ . 

אי ן ד י צאריש ע צניט ן זענע ן ײד ן ניש ט צוגעלאז ט געװאר ן צ ו שטו ־ 
דיר ן אי ן דע ם דאזיק ן לערן־אנשטאלט . יידיש ע קינדע ר זענע ן ארגינגע ־ 
נומע ן געװאר ן לוי ט א פראצענט־נארמע , פו ן ד י םאמ ע רײכםט ע אי ן 
שטאט . 

אםטראגע ר בחורי ם האב ן געמוז ט פאר ן אי ן אנדער ע שטעט , צ ו 

319 



מיכ ל גרינע ם 


לערנע ן אי ן דע ר פרעמד , אי ן פריװאט ע גימנאזיעם . װע ן ע ם אי ז געפאל ן 
ד י ראמאנאװ־דינאםטי ע הא ט זי ך געביט ן דע ר לערנםיםטע ם או ן כמילא , 
הא ט זי ך אוי ך געביט ן ד י באצלונ ג צ ו ױדן . יידיש ע ױגגעלײ ט האב ן געהא ט 
גלניכ ע רעכ ט צ ו שטודיר ן אי ן אל ע דערצװנגם־אנשטאלטן . 

לעב ן דע ר גימנאזי ע הא ט זי ך געפונע ן ד י רעזידענ ץ פו ן משהק ע 
האלכערט . ד י רחבותדיק ע נחל ה הא ט פארנומע ן א גרוים ן פלא ץ מי ט א 
פרוכטגארטן . דא ם אי ז געװע ן א פאםעםי ע מי ט דינער ם או ן באדינערם . 

משהק ע האלבער ט אי ז געװע ן א מאגנאט , א ן ערד־באזיצע ר פו ן 
גרוים ע שטחי ם או ן אנדער ע רײכטימער . דע ר מיליטערישע ר קינ א אי ז 
געװע ן פו ן זי״ינ ע נחלות . 

אי ן שטא ט הא ט האלבער ט געהא ט א גרוים ן נאמען . ע ר אי ז געװע ן 
רעליגיעז־געשטימט . בי_ י אי ם אי ן הױ ז הא ט זי ך געפיר ט א כשר ע קיך . 
זי_י ן ליבלינג־אינםטיטוצי ע אי ז געװע ן דע ר לערן־אנשטאל ט — ד י תלמוד ־ 
תורה . 

משהק ע האלבער ט הא ט אי ן זי ך געהא ט ארגאניזאטאריש ע פעיקײטן . 

ע ר הא ט געװאג ט אװעקצושטעל ן דע ם ערשט ן אמניבו ם — א פאםאזשיר ־ 
פארקע ר פו ן שטא ט או ן דע ר באן־םטאנצי ע ״אזשענין״ . 

דא ס אי ז געװע ן א גרוים ע םענםאצי ע אי ן שטאט . אל ע מענטש ן זענע ן 
געלאפ ן זעע ן ד י מעכאניש ע םאשין . װע ן דע ר אמניבו ם אי ז ארױנגעפאר ן 
אי ן שטאט , הא ט דע ר שאפע ר געגעב ן צ ו װיס ן מי ט א טרובע־סיגנאל . 
דע ר פלוצימדיקע ר געפילדע ר הא ט אנגעװארפ ן א שרע ק אוי ך ד י פערד , 
װעלכ ע זענע ן געשטאנע ן געשפאנ ט אי ן ד י פיר ן אויפ ן מארק . א ן א קאנ ־ 
טרא ל איבע ר זיך , האב ן ד י פער ד איבערגעקער ט ד י מארקשטעלן , צע ־ 
שאט ן ד י פרוכטן , אדע ר געבעקםן . 

ד י בעלי־עגלו ת זענע ן געװע ן געטראפ ן מאטעריע ל פו ן דע ם נײע ם 
פאםאזשיר־פארקער . ד י וױיבע ר האב ן געמאכ ט סקאנדאלן , װא ם ע ר — 
האלבער ט — ברעכ ט ד י פרנם ה פו ן ד י בעלי־עגלות . 

א דעלעגאצי ע אי ן באשטאנ ד פון : חײ ם טאדרעם , לײ ב בראנדזול י 
או ן מענד ל קא ץ האב ן געפועל ט בי_ י האלבערט ן — אפצושטעל ן דע ם אמני ־ 
בום־פארקער . 

האלבערט ם פרו י — מרי פ — הא ט נאכ ן מאנ ם טוי ט זי ך אפגעגעב ן 
צ ו װױלטעטיק ע אינםטיטוציע ם : בית־יתומי ם או ן גמילת־חםד . 

איז י האלבער ט — דע ר זו ן — הא ט אי ן פארי ז געענדיק ט אוי ך אינ ־ 
זשיניער . 


320 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אקעג ן דע ם גרוים ן בולװאר־פאר ק הא ט זי ך געפונע ן ד י פאם ט או ן 
טעלעגראך . 

ניש ט װײ ט פו ן דע ם פלא ץ הא ט געװוינ ט זלמ ן מאליע ר (געפגערג) , 
װעלכע ר הא ט געשפיל ט א װיכטיק ע ראל ע אי ן זי_י ן פונקצי ע פו ן גבא י 
אי ן דע ר מהרשא-שיל . 

אי ן יידיש ך שפיטא ל האב ן געארבע ט זי_י ן טאכטע ר או ן אײדע ם — 
בײד ע דאקטוירי ם — באקאנט ע מיט ן פאמיליען־נאמע ן קאטאװיטש . 

אי ן דע ר זי_י ט פו ן בולװארפלא ץ הא ט זי ך געפונע ן דע ר בית־עלמין . 

אױ ך צ ו קענע ן ד י ײדיש ע שטאט־היםטארי ע הא ט מע ן ניש ט באדארפ ט 
זוכ ן קײ ן אנדער ע מקורות . אויפ ן ץדיש ן בית־הקברו ת האב ן זי ך געפונע ן 
אלט ע שטײנער , װא ם האב ן געדינ ט פא ר פארשונגם־דאקומענטן . מי ט א 
ריכטיקע ר אבםערװאצי ע פו ן ד י מצבו ת הא ט מע ן זי ך געקאנ ט שאפ ן 
א קלאר ן באגריך , װא ם ד י שטא ט ״אםטרע ״ אי ז געװען , װע ר ע ם הא ט 
אי ן אי ר געלעב ט או ן ז י גרוי ם געמאכט . 

אי ן דע ר קװארטאלגא ם הא ט געװוינ ט א י.י ד פו ן ד י אויםגעדינט ע 
״ניקאלאיעװער ״ םאלדאטן , מיט ן נאמע ן אכרה ם פאלאװעגיק . ױנג ע 
פארלע ך זענע ן געגאנגע ן צ ו אי ם — ״זי ך װארפ ן קארטן״ . פא ר יעד ן הא ט 
ע ר געהא ט אײ ן או ן דע ם זעלב ן טרעך־נום ח : ״גײ ט מי ט אי_יע ר גאנג״ . 

בע ת פאלאװעני ק אי ז געװע ן פארנומע ן מי ט ד י קארטן , הא ט ע ר 
ניש ט אויפגעהויב ן זי_ינ ע אויג ן פו ן ז ײ דאר ך זי ך טרעפן , פונק ט װע ן ע ר 
אי ז געװע ן פארטיפ ט אי ן זי_י ן מלאכה , זענע ן ד י קאטשקע ם ארײנגעגאנגע ן 
אי ן צימער . 

פאלאװעני ק קוק ט ערנם ט אי ן ד י אפענ ע קארט ן או ן רעד ט פו ן ז ײ 
ארוי ם : 

״אײנם , צװײ , דרי_ י ! (צ ו זי_י ן מײדל ) — רחל , טרי_י ב ארוי ם ד י קאטש ־ 

קע ס ! . . . או ן אי ר גײ ט מי ט אי_יע ר גאנ ג ! 

פו ן זײ ן לשו ן הא ט מע ן שוי ן ניש ט פארשטאנע ן װעמע ן ע ר מײנ ט : 

צ י ד י קאטשקעם , אדע ר דע ם פארל.. . 


יא . - הקדש־גאם , קדאלעװסקא , אדע ד מאקראװאליי א 

יעד ע גא ס אי ן שטא ט הא ט געהא ט א באזונדער ע ספעציפיש ע בא ־ 
דײטונג . ״דובינםקי״ , למשל , אי ז געװע ן אנערקענ ט פא ר א צענטראל ־ 
פונקט , מי ט איר ע רגיב ע מיםחר־קלייטן , פארווײלונגם־פלעצער , אינםטי ־ 


321 



מיכ ל גרינןל ם 


טוציע ם או ן האטעלן . דע ר שענסטע ר שפאצי ר אי ז געװע ן אוין ן דע ר דא ־ 
זיקע ר ״ברײטע ר גאס״ . 

״קידרע ״ או ן ״בעלמאזש ״ ד י ארטיםטאקראטיש ע געגנטן , װו • דא ם 
רו ב פראפעםיאנאל ן או ן מלוכה־אנגעשטעלט ע האב ן געװוינט . 

ד י האנדלאװא־גא ם אי ז געװע ן אנזעענדי ק מי ט ד י קאמפאקט ע קלײט ן 
או ן קלײטלעך , מי ט דע ם מיש־מא ש פו ן קלײנהענדלע ר אויפ ן פרײע ן מארק . 

ד י שילגא ם — א יחםנט ע מי ט ד י פי ל בתי־מדרשים , מי ט דע ר גרוי ־ 

םע ר מהרשא־שי ל אי ן דע ר מיט . 

אזו י אוי ך האב ן אנדער ע גאם ן או ן געםלע ך פארמאג ט זײער ע םפע ־ 
ציעל ע אײגנשאפטן . 

ד י הקדש־גא ם אי ז געװע ן ד י ארעמםט ע שטאטטײל , א געגנ ט ב ײ 
דע ם ״בליאך־טײך , מי ט א באפעלקערונ ג פו ן הארעפאשנ ע ײד ן — בעלי ־ 
עגלות , טרעגער ם או ן פראםט ע ארבעטער . אי ן ד י נידעריקםט ע הײזקעם , 
װא ם האב ן געקוק ט צו ם טײ ך צו , האב ן געװוינ ט ד י אוקראינער . 

דא ם פלא ץ הא ט זי ך אויםגעצײכנ ט מי ט ד י גערטנער , לענגאוי ם דע ם 
טײכפאס , װו • ע ם האב ן געװאקס ן ד י בעסט ע עפל ־ װײגשל ־ קארשן ־ או ן 
פלוימען־בײמער . 

אלקנ ה יאגלעני ק הא ט געהא ט א נאמע ן מי ט זײ ן פרוכט־האדעװא ־ 

ניע . אחו ץ זײ ן אײגענע ם מאיאנטע ק הא ט ע ר געהא ט קאנצעםיע ם איבע ר 
אנדער ע פרוכטםעדער . אי ן ד י טיפ ע קעלער ם ב ײ דע ם בית־מדר ש או ן 
שבת־שטיב ל זעגע ן געװע ן ד י סקלאד ן פא ר ד י פירות . 

דע ר גרויםע ר פרוכטגארט ן פו ן פינ י זינגע ר הא ט באשײנ ט ד י גאנצ ע 
געגנט . א שומ ר אי ז שטעגדי ק ארומגעגאגגע ן אי ן םאד , אפצוהיט ן ד י 
פרוכט ן פא ר א ״בײ ז אויג ״ פו ן א גנב . 

פינ י זינגע ר — א יי ד א למד ן פלעג ט אװעקלײע ן געל ט ״אוין ז 
משכנות״ . קײ ן װעקםל־צעט ל הא ט ע ר ניש ט אנגענומען . ד י חפצים , װא ם 
מ ע הא ט ב ײ אי ם פארזעצ ט זענע ן געװע ן זיכער , — װ י בי״י ם רב . פינ י הא ט 
געצויג ן חױנ ה פו ן זײנ ע פרוכטבײמע ר או ן פו ן ד י הלװאות־פראצענטן . 

אי ן דע ר דאזיקע ר גא ם הא ט געװױנ ט א פשוטע ר יי ד — לײ ב כארי ־ 
באטק ע — װא ם הא ט לי ב געהא ט צ ו טא ן מיצװת . 

זי_י ן טאגפראגרא ם אי ז געװען : נאכ ן דאװענע ן — ארויםטראג ן ד י 
שטע ל פא ר זי_י ן ײדענע , ד י מארק־זיצערי ן או ן אלײ ן הא ט ע ר זי ך געלאז ט 
איבע ר ד י חײזע ר נא ך נדבו ת או ן שפי_יז־פראדוקטן , װעלכ ע ע ר פלעג ט 
צעטײל ן פא ר נויטבאדערפטיק ע קבצנים , קראנק ע או ן ארעםטאנטן . 


322 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


מםז ה נאםמא ן — הא ט געמאכ ט מי ט אי ם א ן אפמעך , 8 םי ן שותפות . 

ע ר הא ט אי ם געגעב ן געל ט פא ר ני_י ע שטױול , כד י ע ר — לײ ב — זא ל האב ן 
טי ט װא ם צ ו שפאנע ן איבע ר ד י גאם ן צונויפזאמלע ן נדבות , או ן דערמי ט 
הא ט ע ר ב ײ לײב ן אפגעקויפ ט א העלפ ט מיצװת . 

דור ך לײ ב באראבאטקע ן זענע ן א ם ך ארעמ ע לי_י ט געהאלפ ן געװאר ן 
או ן קײ ן הונגע ר ניש ט געליטן . 

אײנע ר פו ן ד י געבירטיק ע פו ן דע ר דאזיקע ר גא ם אי ז געװע ן עקיפ א 
(קױוע ) א זו ן פו ן א בעל־עגלה . נא ך אל ם קינ ד הא ט ע ר ארויםגעװיז ן גרוי ם 
התמד ה אי ן לערנע ן תורה . מי ט דע ם דאזיק ן עילו י הא ט ד י שטא ט געקלונ ־ 
גען . אי ן זי_י ן שארפזיניק ן מו ח האב ן זי ך אײנגעקריצ ט ד י גמרא־מםכתו ת 
אײנ ע נא ך דע ר אנדערער . אוין מ דע ם דאזיק ן תלמודים ט הא ט מע ן געזאגט , 
א ז ע ר פארמאג ט א מהרשא-קעפל , נישט־אנדערש , א ז דא ם אי ז א למד ־ 
װאװניק , אדע ר א טלאך . 

ייד ן האב ן מקנ א געװע ן דע ר משפחה , װא ם הא ט זוכ ה געװע ן צ ו 
האב ן אז א קינד . 

דא ם לעב ן שטײ ט ניש ט אוין ז אײ ן ארט . דע ר גרויםע ר תורה־קענע ר 
הא ט זי ך ״איבערגעקערט״ . ד י גרעםט ע םענםאצי ע אי ז געװען , װא ם א ט 
דע ר מתמי ד אי ז ארא פ פו ן דר ך הישר . קײנע ר הא ט זי ך ניש ט געקאנ ט 
דערגרונטעװע ן פארװא ם קױו ע קומ ט שוי ן מע ר ניש ט אי ן ישיבה , פאר ־ 
װא ם קלינג ט שוי ן מע ר ניש ט זי_י ן קו ל בי_ י דע ר אפענע ר גמרא . ע ר הא ט 
זי ך גא ר איבערגעגעב ן צ ו ד י פער ד ; א בעל־עגל ה אי ז ע ר געװארן , װא ם 
פיר ט פאםאזשיר ן צ ו דע ר באן־סטאנציע . 

בע ת קױו ע אי ז געװע ן אי ן א גוטע ר שטימונג , האב ן ייד ן בי_ י אי ם 
געפועלט , א ז ע ר זא ל עפע ס דערצײל ן װעג ן זי_י ן מאראל . מי ט זײ ן קלינ ־ 
גענדיקע ר שטיט ע הא ט ע ר איבערגעגעבן , װאר ט בי_ י װארט , ד י דאקטרי ן 
פו ן ר ׳ ױםןפ־ױז ל הורװיץ , גרינדע ר פו ן נאװאראדקע ר ישיב ה : 

״ . . . דע ר מענט ש טא ר קײנמא ל ניש ט בלײב ן אוי ף אײ ן ארט , 

ע ר דאר ך כםד ר שטרעב ן צ ו שטי_יגן . דא ם ערגםטע , װא ם קא ן מי ט 
א מענטש ן פאםירן , איז , װע ן ע ר בלגיב ט אזו י װ י ע ר איז . 

...דע ר מענט ש מו ז האב ן אי ן זינען , א ז דא ם לעב ן אי ז א 
לײטע ר — אדע ר ארויך , אדע ר אראפ . ד י גרעםט ע זינ ד אי ז — ״גײ ן 
װ י ע ם גײ ט זיך , טא ן װ י ע ם טו ט זיך , לעב ן װ י ע ם לעב ט זיך . 

אי ן גן־עד ן אי ז דע ר ערשטע ר מענט ש געװע ן אי ן דע ר בחינ ה 
פו ן א טלאך.. . אד ם הראשו ן הא ט ניש ט געװאל ט בלײב ן קײ ן 


323 



מיכ ל גרינע ם 


מלאך . דע ר מענט ש הא ט געבענק ט נא ך פרײהײט , ע ר הא ט געװאל ט 
האב ן ד י בריר ה אױםצוקלײב ן צװיש ן גוט ם או ן שלעכטם , װארע ם 
דע ר מענט־ ש קא ן נא ר דא ן שטגיג ן אל* ן העכע ר או ן העכער ׳ װע ן 
ע ר הא ט אוי ך ד י מעגלעכקײ ט צ ו זינדיקן , צ ו זינקע ן אל ץ טיפע ר 
או ן טיפער . 

דערפא ר הא ט דע ר ערשטע ר מענט ש געגעם ן פו ן דע ם בוי ם 
פו ן װיםן , כד י צ ו האב ן ד י מעגלעכקײ ט מאראלי ש צ ו שטי״יגן . א ז 
מ׳אי ז א מענט ש אי ז מע ן העכע ר פו ן א מלאך . א ז מ׳װי ל װער ן א 
מלאך , אי ז מע ן קײ ן מענטש . ד י באזונדער ע מעל ה פו ן דע ם מענטש ן 
באשטײ ט דערין , װא ם ע ר אי ז ״ד י אײנציק ע באשעפעניש ״ אוין ה 
דע ר װעלט , װא ם קא ן זינדיקן . — אי ן דע ם ליג ט זי_י ן גרויםקײ ט! ״.. . 

צ י ד י ץד ן האב ן פארשטאנע ן קױוע ם טעזים ן אי ז א פראגע . ד י 
םיבות , װא ס זענע ן גור ם געװע ן ד י איבערקערעני ש אי ן זי_י ן מוה , הא ט 
קײנע ר ניש ט געוװםט . פא ר ד י שטאט־ײד ן אי ז ד י רעטעני ש געבליב ן 
פארשלאם ן אוי ף אײביק . 

צװיש ן ד י ױדיש ע אי_ינװױנער , אי ן דע ם דאזיק ן שטאטװינקל , הא ט 
גערופ ן ד י אויפמערקזאמקײ ט דע ר בחו ר יאסק ע קימעלכלאט . זי_י ן אײג ן 
שטיב ל הא ט ע ר איבערגעשריב ן אויפ ן נאמע ן פו ן זי_י ן שטיפמאמע . קראנ ־ 
קערהײ ט הא ט ע ר צעטראג ן זי_ינ ע לײ-ביכלע ך אי ן ד י יודיש ע הגיזער . 
דערפו ן הא ט ע ר זי ך געשפײז ט או ן געקויפ ט רפואות . 

ד י הארעפאשנ ע תושבי ם פו ן דע ר דאזיקע ר געגנ ט זענע ן טײלמא ל 
געװע ן ד י רעטע ר פו ן פי ל פליטים־ײדן , װא ם האב ן ״געשװארצט ״ ד י 
גרענעץ . װע ן ייד ן פלעג ן איבערגײ ן דע ם טי_יך , זענע ן ז ײ געװע ן אי ן םכנה , 
ז ײ האב ן געקאנ ט לי_יכ ט ארײנפאל ן צ ו ד י אוקראוניש ע באנדיט ן או ן 
װער ן זײער ע קרבנות . 

ד י גאם־שכני ם האב ן שוי ן געוװםט , אוי ך װעלכ ע אופני ם אפצונאר ן 
ד י ערלים , אדע ר אויםצוקויפ ן ד י אנטלאפענ ע ױד ן פו ן רוצחיש ע הענט . 


1 ־ב . — נ ײ ש ט ׳ א ט 

— ־ז ־ 

דע ר װיליע־טײ ך אוי ך װעלכ ן ע ם זענע ן געװע ן אויםגעשפרײ ט בריק ן 
מי ט בריקלעך , הא ט אפגעזונדער ט פו ן דע ר שטא ט א גרוים ע קאמפאקט ע 
געגנ ט — ״ד י נײשטאט ״ 

אל ע געזעלשאפטלעכ ע אינםטיטוציעם , דערצוונגם־אנשטאלטן , פאר ־ 


324 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


װײלונגם־פלעצע ר או ן דא ם גאנצ ע באװעגלעכ ע לעב ן זענע ן געװע ן קאנ ־ 
צענטריר ט אי ן שטאט , א ן װעלכ ע ד י ננישטאטיש ע מענטש ן האב ן ניש ט 
געקאנ ט אויםקומען . מי ט דע ר שטא ט הא ט מע ן געמוז ט ״האנדלע ן או ן 
װאנדלען״ . 

ד י נײשטא ט הא ט געשפיל ט א װיכטיק ע רא ל אינע ם לעב ן פו ן דע ר 
באפעלקערונג . םפעציע ל הא ט דע ר דאזיקע ר שטאטטײ ל זי ך אויםגע ־ 
צײכנ ט מי ט לעדער־אינדוםטריאליזאצי ע (גארבארניעם ) או ן קארעטן ־ 
פאבריקאציע , װעלכ ע פאכ ן זענע ן אױנגעשטאנע ן אי ן ױדיש ע הענט . 

ד י באקאנט ע גארבארניע ם אי ן דע ם פלא ץ האב ן באלאנג ט צו : פני • 

װי ש טשערנים , אכרה ם מעלצער , ישראל־הער ש גאלדענפעלד , מיראטש ■ 
ני ק או ן גילדענגארן . 

בי_ י דע ר קארעטן־אינדוםטרי ע זענע ן געװע ן פי ל ארבעט־אפצװײגונ ־ 

גע ן : װאגן־מאכערם , םטעלמאכעם , םעדליערע ם (טאפיצירערם) , רימערם , 
קאװעלע ם או ן מאליערעם . 

א גרוים־פראדוקצי ע פו ן עקיפאזשן , פאעטאנע ס או ן װעגעלע ך האב ן 
אנטװיקל ט ד י יידן־תושבי ם אוי ך דע ר נײשטאט . 

ד י פראדוקצי ע פו ן דע ר ״ערשטע ר אםטרע ר עקיפאזשן־פאבריק״ , 

פו ן ד י אײגנטימע ר פרויק ע פוק ס או ן זו ן — הא ט געהא ט א װעלטנאםען . 
זײער ע קאמערציעל ע באצױנגע ן זענע ן געװע ן מי ט םאמ ע הויכ ע פערזענ ־ 
לעכקײט ן : קאמאנדירן , געגעראלן , גראפ ן או ן אינטעלעקטואלן . 

אי ן דע ם ״פרײזקוראנט״ , װא ם ד י דאזיק ע האנדלם־פירמ ע הא ט 
ארויסגעגעב ן אי ן אםטר ע אי ן יא ר 1914 , צ ו ד י פופצי ק יא ר עקזיםטענץ , 
װער ן דאקומענטיר ט א רײ ע באשטעטיקונגע ן מי ט שבחי ם פא ר ד י בעלי ־ 
בתים . (דער . זו ן דו ד פוקס , ארגענטינע , פארמאג ט אי ן זי_י ן באזי ץ דע ם 
דאזיק ן קאטאלאג) . 

צװיש ן ד י פארעפנטלעכט ע פירצענדלי ק ברױ ו אי ז פארא ן אײנ ע פו ן 
אימפעראטאר־קאבינע ט (״קאבינע ט אימפעראטארםקאװ א װעליטשעםט ־ 
װא״) , סעקצי ע פא ר קײזערלעכ ן יאגד , דאטיר ט : 17 מא י 1914 . אי ן דע ר 
דאזיקע ר קארעםפאנדענ ץ װער ט געמאכ ט א באשטעלונ ג פא ר םפעציעל ע 
עקיפאזש ן — ״פאדאליע ר שאראבאנען״ . 

א צװײטע ר לויב־אטעםטא ט אי ז פו ן דע ר ״םודילקאװע ר גרעפי ן — 

סאפי ע פעטראװנ א קאפניםט , דאטיר ט 15 פעברוא ר 1908 . 

אזו י אוי ך זענע ן פארא ן הויכ ע מײנונגע ן װעג ן דע ר פראדוקציע , פו ן 
כריגאדע־קאמאנדירן , גײםטלעכ ע או ן דאקטוירים . 


326 



מיכ ל גרינע ס 


אי ן דע ם געדרוקט ן קאטאלא ג אי ן אםטרע , מי ט דע ר פולמאכ ט פו ן 
איםפראװני ק גאלאםקעװיט ש זע ט מע ן כולטע ר א ן ד י פראגרעסױו ע אגט ־ 
װיקלונ ג פו ן דע ר קארעטן־אינדוםטריע . 

אי ן דע ר פאברי ק ״פוק ם או ן זון ״ זענע ן אויםגעארבע ט געװאר ן צו ם 
עקםפאר ט פארשידענ ע טיפ ן עקיפאזש ן : אמעריקאנקעם , בריטשקעם , גא ־ 
ליצײקעם , לינײקעם , לויפער ס (״ביעגונקי״) , קאליאםקעם , שליטנ ם או ן 
אוי ך אלערל ײ דארפיש ע װירטשאפט־פורן . 

אי ן קאטאלא ג געפינע ן זי ך דרי_ י או ן פופצי ק מוםטער ן פו ן דע ר דאזי ־ 

קע ר פראדוקציע . 

צװיש ן ד י שטע ט או ן ישובי ם מי ט װעלכ ע ד י פירמ ע הא ט געהא ט 
באצןונגען , װער ן דערמאנ ט אי ן ״פרײזקוראנט ״ : אדעם , װלאדימיר־װא ־ 
לינםק , זאםלאװ , כארקאװ , טאמאשאך , טיאמנאגאיעץ , קועװ , קאװעל , 
קורםק , ראװנע , פאדאלי ע או ן אנדערע . 

דע ר פרעםטיזשפולע ר נאמע ן ״פוק ם או ן זון ״ הא ט געשאפ ן כבו ד פא ר 
ד י ייד ן אי ן אסטרע . 

צװיש ן ד י קארעטניקע ם אי ז אוי ך געװע ן באקאנ ט דו ד פוקם ׳ שװאגע ר 
— אליה ו פעלדגאוז . 

באקאנט ע ױד ן האב ן געװוינ ט אוי ך דע ר ני_ישטאט : לײ ג װאלקא ־ 
װיע ץ הא ט געהא ט א םוחריש ן נאמען . אי ן דע ר צי_י ט פו ן עמיגראציע ־ 
שטרא ם פו ן פוילן , הא ט ע ר זי ך באזעצ ט מי ט זיי ן פאמילי ע אי ן ארגענטינע , 
װו • ע ר אי ז ניפט ר געװאר ן אי ן יא ר 1952 . 

מענד ל שטערנבער ג (קצב ) הא ט אקטוור ט אי ן סוחרים־פאראײן . זי_י ן 
עלטער ע טאכטע ר פאל י אי ז געװע ן קראנקן־שװעםטע ר אי ן דע ר פוילישע ר 
ארמ ײ אי ן ד י דײטש־פויליש ע שלאכט ן אי ז ז י אומגעקומען . ד י צװײט ע 
טאכטע ר — פלומק ע — אי ז דערהרגע ט געװאר ן מי ט אי ר פיצ ל קינ ד 
אוי ך ד י הענ ט פו ן ד י נאציםטיש ע באמבעם . 

פו ן ד י געראטעװעט ע קינדער : מארום י געפינ ט זי ך אי ן ישרא ל או ן 
שמואלי ק — אי ן צפון־אמעריקע . 

בי_ י מענד ל קצ ב הא ט געװוינ ט שלמ ה אייזגבערג , װעלכע ר הא ט גע ־ 
האנדל ט מי ט מילן . זי_ינ ע קינדע ר זענע ן געװע ן בױראליסטן , פו ן ז ײ — 
אראנטשי ק — הא ט פארנומע ן פי ל אמט ן או ן אוי ך אנגעפיר ט מי ט דע ם 
סוחרים־באנק . דע ר אײדע ם שמוא ל מיטשני ק אי ז געװע ן אנגעשטעל ט אי ן 
מאגיםטרא ט או ן םעקרעטא ר בײ ם ראבינע ר אברה ם שרײער . 

פו ן ד י ני_ישטאטיש ע אניגװוינע ר אי ז באקאנ ט דע ר נאמע ן זלמ ן ליפיץ ׳ 


326 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


דע ר אײנציקע ר כשרע ר קאלבאםני ק אי ן שטאט . ד י קינדע ר כעט י מי ט 
אי ן מא ן או ן שלו פ ליפי ץ געפינע ן זי ך אי ן מדינ ת ישראל , פו ן ד י שארית ־ 
הפליטה־לאנדםלײט . שלו ם ליפי ץ אי ז אויםגעװײל ט געװאר ן אי ן דע ר 
לעצטע ר פארװאלטונ ג פו ן אםטרע ר לאנדםלײט־פאראײ ן אי ן תל־אביב . 

אנגעזעענ ע מענטש ן זענע ן געװע ן : שװואקם , א בראקע ר ב ײ ד י 
זוםמאנ ס ; װעלװ ל קצ פ הא ט גענומע ן אנטײ ל אי ן כא ר בי_ י רײפ ן ; מענד ל 
נאטענזא ן אי ז געװע ן אי ן דע ר קהילה־פארװאלטונ ג ; עובדי ה כאלי ן — 
טעכנישע ר לײטע ר אי ן דע ר קהילה , דע ר שטעל־פארטרעטע ר פו ן חײ ם 
דאװידזאן . דע ר טארטא ק פו ן ד י צװ ײ שװאגער ם — כער ל פרענקע ל או ן 
ישרא ל כירכרייע ר הא ט זי ך געפונע ן ב ײ דע ם װאלד . 

ד י כרידע ר פערעצמא ן האב ן געהא ט א הורט־געשעפ ט פו ן טאבאק , 
בשותפו ת מי ט זיאמ ע זוםמאן . 

א ן אנזע ן הא ט געהא ט דע ר דארטיקע ר רב י ר ׳ אליקו ם — דע ר 
זײד ע פו ן לײ ב שטײ ן או ן אלקנ ה געלמאן . 

ד י זוםמאנ ם האב ן שטאר ק געהאלט ן פו ן דע ם רבין , װעמע ן ז ײ האב ן 
געשטיצט . 

זלמ ן דע ר גרויסער , א יי ד א זקן , צװיש ן ד י אכציקע ר או ן נײנציקער . 

זײ ן אײדע ם אי ז געװע ן אדװאקא ט גאניק . דע ר דאזיקע ר זלמ ן הא ט שטענ ־ 
די ק געשפאנ ט מי ט א שטעק ן םי ט א ן אויםגעטאקט ן פײג־קעפל . ע ר 
פלעג ט זי ך װיצלען , א ז טאמע ר װע ט קומע ן צ ו אי ם דע ר מלאך־המװ ת 
— װע ט ע ר אי ם װײז ן . . . ״ד י פײג״ . 

לעב ן לײזע ר קאריניע ר (װײנשעלבליט) , א םטאליער , הא ט געװוינ ט 
מאש ע זײגערמאכע ר (אײדעלשטײן) . דע ר פאטע ר זי_ינע ר — כער ל םטא ־ 
ליער , אדע ר בער ל ״דע ר געלער ״ אי ז געװע ן פאדריאטשי ק (אונטערנע ־ 
מער ) פו ן בריקלעך־װעגן . ד י קאנצעםי ע הא ט אי ם צוגעשאר ט דע ר שטאט ־ 
פרעדםעדאטע ל (פארזיצער ) — באריםאװ , א דאנ ק װעמע ן ע ר הא ט גע ־ 
מאכ ט שײ ן פרנםה . אוי ך בערלע ן האב ן זי ך ניש ט אנגעזע ן זײג ע 75 יאר . 
ע ר הא ט געהא ט כו ח אי ן זי_ינ ע פים , װ י א ױנגערמאנטשיק , צ ו מאב ן א 
״הין־און־צוריק״־שפאצי ר פו ן דע ר נגישטא ט קײ ן קיניװ . 

א ין ד א ״טשודאק ״ אי ז געװע ן דו ד לאק ש — א דרדקי־מלמ ד אוי ך 

דע ר נײשטאט . 

מיכ ל גלעזער , א בעל־מלאכ ה — אי ז געװע ן רב י פא ר ד י שיל־יידן . 

אל ע שב ת הא ט ע ר פא ר ז ײ געלערנ ט תורה . 


327 



מ יכ ל גרינע ם 


פו ן ד י קוריאז ע טיפ ן אי ז געװע ן רכק ה ״ד י כורטשןןכע״ . אי ר רגילו ת 
אי ז געװע ן ״אפצושפרעכ ן א ״גוטאויג״ . איר ע פארדינםט ן הא ט ז י פא ר 
זי ך ניש ט גענונזען , נא ר ז י הא ט דא ם אװעקגעטראג ן צו ם רבי ן משה־חײם . 

אוי ך דע ר נײשטא ט זענע ן געװע ן ד י באקאנט ע קאזארמעם , װא ס 
האב ן פארנומע ן א גרוים ן שטח . 

אוי ך האב ן זי ך געפונע ן פי ר שילן , א בא ד או ן א גרוי ם מארקפלא ץ 
פא ר ירידים , װא ם הא ט אוי ך געדינ ט פא ר פוטבאל־םפארט . 

ד י נײשטא ט הא ט אי ן ד י לעצט ע יארן , בײ ם אנפאנ ג פו ן פוילנ ם ממשלה , 
באקומע ן פי ל חשיבות . בי_ י דע ם ױישטאטיש ן װאל ד אי ז געװע ן ד י גרענעץ ־ 
מחיצ ה צװיש ן בײד ע לענדע ר — פוילן־רוםלאנד . אוי ך דע ר פרײע ר זאנ ע 
זענע ן אויםגעשטעל ט געװאר ן קלײט ן פו ן שגיטקרא ם או ן גאלאנטערײ ־ 
ארטיקלען . ד י געשעפט ן האב ן זי ך גערופ ן — ״האליעס״ . פו ן יענע ר זײ ט 
(״ז א קארדאנאם״ ) אי ז מע ן געקומע ן קױפ ן םחורות , פא ר װעלכ ע ז ײ האב ן 
געצאל ט מי ט גאל ד או ן בריליאנטן . 

אנפאנג ם אי ז דע ר מיםח ר אײנגעשטאנע ן אי ן ױדיש ע הענט . אחו ץ 
ד י אײגענ ע ױדן־תושבים , זענע ן זי ך אנגעפאר ן םוחרים־פליטי ם פו ן רום ־ 
לאנ ד או ן געשעפטםלױ ט פו ן טיןת־פױלן , פו ן דע ר ערשטע ר גילדיע . 

אל ע געשעפט ן או ן סקלאד ן אי ן שטא ט זענע ן געװע ן אנגעפאק ט מי ט 
םחורות . ע ם אי ז שוי ן ניש ט געװע ן בנמצ א קײ ן פרי_ י פלא ץ פא ר ני_י ע 
קלײטניקעם . 

דע ר קאמערציעלע ר וװק ס הא ט איבערגעשטיג ן אל ע דערװארטונגען . 

ע ם הא ט גערודער ט דע ר שטאטהאנדל , מענטש ן האב ן געבוי ט הײזער , 
ארבעטע ר האב ן פארדינט . ע ם אי ז געװע ן א לעבעדיקע ר או ן פרײלעכע ר 
פעריא ד פו ן פראגרע ם או ן ר ג 

ד י פויליש ע הערשע ר האב ן ביםלעכװײ ז ארױםגעשטױם ן ד י ױד ן פו ן 
דע ם דאזיק ן האנדל , ד י קאנצעםיע ם צוגענומע ן או ן ז ײ איבערגעגעב ן פא ר 
ד י פויליש ע אינװאלידן . ד י יידן , אבער , האב ן זי ך געגעב ן א ן עצ ה — ז ײ 
זענע ן געװאר ן םוב־לאקאטאר ם פו ן ד י קלײט ן או ן ז ײ האב ן געמאכ ט 
גוט ע געשעפטן . 

ד י פא ר גוט ע יא ר זענע ן איבערגעלאפן . ד י פויליש ע מאכ ט הא ט 
פארארדנ ט צ ו ליקװידיר ן ד י ״האליעם״ . פו ן דע ר דאזיקע ר דראםטישע ר 
גזר ה זענע ן פי ל ייד ן מי ט א מא ל געװאר ן ױרדים . דא ם עקאנאמיש ע לעב ן 
אי ז אונטערגעבראכ ן געװאר ן או ן צוזאמע ן דערמי ט אוי ך דא ס פרײלעכ ע 
לעב ן אי ן גאנ ץ אםטרע . 


328 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


ג . — בײ ם לעצט ן ברע ג 


דע ר בליצשפאצי ר איבע ר ד י גאם ן האל ט בי_י ם םו־ . אי ך בי ן ארױג ־ 
געדרונגע ן אי ן ד י הײמיש ע הײזע ר פו ן ד י אײנוװינער , אי ך הא ב געזע ן דא ם 
שפרודלדיק ע לעב ן אי ן ד י פילצאליק ע אנשטאלטן . 


װע ן אי ך װאל ט געקאנ ט ארומנעמע ן אל ע שטאט־געבירטיקע , דער ־ 

צײל ן װע ר ז ײ זענע ן ! . . . אל ע זענע ן באקאנט ע מענטש ן ! אל ע — װויל ע 

יידן ! 


װע ל אי ך זי ך באמןע ן כאט ש אויסצורעכענע ן 
מי ט װעלכ ע ז ײ האב ן זי ך פארנומע ן : 


זײער ע באשעפטיקונגען , 


מלאבו ת : 


אײנבינדערם , אליניקע ם (בויטל) . 

באנדערם , ביר־ברױערם , בעלי־עגלות , בלעכערם , בעקערם , בראנ ־ 
פן־טרײבערם . 
גאלדשמידערם , גארבערס . 
האניקקװעטשערם , היטל־מאכערם . 
װאטנמאכערס , װאםער־פירער , װײנשענקערם , װאשערם . 
זאטל־מאכערם , זאקן־מאכערם , זײגער־מאכערם , זײפן־זידערס . 
טאקערם , טעםליערס , טעפערם , טרעגערם . 
מאליערם , מוליערם , מילנערם . 
נײטארינם . 

סטאליערם , םטעלטאכם . 
פארקעטניקעם . 

פארבערס , פורטאנם , פרוכטאװניקס . 
צוקערניקעם , ציגארן־מאכערם , ציגעלניקעם . 
קאװאלם , קאמאשן־מאכערם , קוימען־קערערס , קרופניקעס . 
שוסטערם , שטריק־דרײערס , שינדלערם , שמאטיארס , שנײדערס , 
שניצערס , שערערס . 

אינטעלעקטועל ע או ן פריי ע פראפעסיע פ : 

אדװאקאטן , אונטערנעמערם , אינזשעניערן , אנגעשטעלטע , אפטײ ־ 
קערם . 

בוכהאלטערס . 


329 



מיכ ל גרינע ס 


דאקטוירים , דרוקערם . 
חזנים . 
לערערם . 

מלמדים , משוררים . 
םופרים . 
פראװיזארם . 

פאטאגראפן , פעלדשערם . 
קלעזמערם , קראנקן־שװעםטער . 
ראבינערם , רבײם , רבנים . 
שוחטים , שמשים , שרײבערם . 

* . * 

* 

אי ך בי ן געװע ן אי ן מײ ן מוטערשטא ט ! 
נישט א מע ר ד י גאם ן ! נישט א שוי ן ד י מענטש ן ! 

״ו װ א בלי ק — בלוי ז לעכע ר ! 
הויקערװענ ט — א ן דעכע ר! ״ 


דור ך בלו ט או ן טרער ן אי ז אטא ל אויםגעװאקם ן א גרוים ע יידיש ע 
קהיל ה או ן דור ך בלו ט או ן טרער ן אי ז פארשניט ן געװאר ן א לעב ן פו ן 
א שטא ט מי ט ייד ן ! . . . 


830 


זעססטע ר אפטיײ ל 




19 — טיפן ־ או ן געשטאלטן־גאלערי ע 

20 — פונע ם שטײגער־לעב ן 

21 — פערזענלעכקײט ן 


22 — כראװ ע העלד ן 




— טיפן ־ או ן געשטאלטן־גאלעױ ע 


שליאמק ע שאפיר א 
אנגעלערנ ט דע ם טאטן♦. . 
חנ ה ד י זאגערי ן 
א קלא ם קינדע ר געשמיס ן . . . 
שעפם ל מצפה־שלעגע ר 
לוז י 

אב א גולי ע 




וא . — שליאמק ע שאפיר א 


ישראלי ק משה־פיאקטע ר אי ז געװע ן רב י אי ן דע ר תלמוד־תורה . 8 
בײזע ר ייד ל אי ז געװע ן א ט דע ר מלמד , פא ר דע ר קלענםטע ר עװלה , פלעג ט 
ע ר ״ארויפלײג ן א האנט ״ או ן מאכ ן ברוי ן או ן בלא . 

ד י ת״ת־קינדע ר האב ן געציטער ט פא ר זיי ן קוק , קײנע ר הא ט גיש ט 
געװאל ט ארײנפאל ן אי ן זיינ ע װילד ע ידים . 

מוראדיק ע מעשױ ת הא ט מע ן זי ך אנדערצײל ט פו ן דע ם בײז ן רבין , 

װעג ן זײ ן רישעות . ד י הא ר פו ן קא פ האב ן זי ך געשטעל ט קאפויר , הערנ ־ 
די ק װא ם םראלי ק משה־פיאטקע ר קאן . 

אײ ן מא ל הא ט ע ר געשטראפ ט א תלמיד , װ י זני ן טב ע אי ז געװען , 

מי ט א ברײט ן גראב ן פאס . דא ם ײנג ל הא ט זי ך ניש ט געלאז ט שלאג ן 
אי ן ״הינטן״ , הא ט דע ר רבי־שלעגע ר זי ך ניש ט געפויל ט או ן מיט ן הארט ן 
פא ס א פליאםק ע געטא ן אי ן פני ם ארײ ן מי ט אז א שטוים־כוח , א ז דע ר 
קלא פ הא ט אפגעהאק ט א האלב ן אויער . ע ם הא ט געפעל ט א קלײניקײט , 
א ז דע ר תלמי ד זא ל אי ן גאנצ ן װער ן א קדו ש אונטע ר דע ם רבינ ם הענט . 

פא ר אז א ״כיבו ד — הא ט םראלי ק מלמ ד קײ ן האני ק שוי ן ניש ט 
געלעקט . 

ד י גאנצ ע פאמילי ע מי ט ד י שכני ם זענע ן געלאפ ן צו ם רבי ן אהײ ם 
או ן געמאכ ט אי ם א ״שװארץ־שבת״ . בי ז דא ם ױנג ל אי ז ני ט ארוי ס פו ן 
שפיטא ל געזונט , הא ט דע ר װילדע ר רב י ניש ט געקאנ ט זי ך װײז ן אי ן 
דרויםן . ״הענט ״ האב ן אוי ך אי ם געװאר ט — נקמ ה צ ו נעמען . 

צ ו אז א מלמ ד אי ז ארײנגעפאל ן שליאמק ע שאפירא . א גו ט קעפ ל 
צו ם לערנע ן הא ט ע ר געהאט , הא ט דע ר ברוטאלע ר מדרי ך ני ט געהא ט 
קײ ן שליט ה איבע ר אים , ניש ט געהא ט פא ר װא ם אי ם צ ו שלאגן . 

שליאמק ע אי ז געװע ן א י.ינג ל א ברע ן או ן א קלוגע ר יא ט דערצו . ע ר 
הא ט דערשמעקט , א ז איציק־לײ ב ״סטאראזש ״ הא ט לי ב נעמע ן אי ן י ד 


337 



מיכ ל גרינע ם 


ארי״ין , פלעג ט ע ר אי ם כרענגע ן מאכארק ע פא ר דע ר לױלקע־ציגעק . אי ־ 
ציק-לײ ב הא ט שטענדי ק געפיפקעט . א מא ל הא ט שליאמק ע אריינגע ־ 
שטופ ט א מטבע , אויםלײזגעל ט פא ר זגינ ע שקאצערגיען . איציק־לײ ב 
הא ט זי ך געמאכ ט ניש ט זעענדי ק װא ם שליאמק ע טוט . 

ד י חברי ם זענע ן אי ם מקנ א געװען , ״ א מז ל פו ן א גוי ״ הא ט שליאמ ־ 

ק ע — אזו י האב ן ז ײ געטענהט . אל ע ״שװײלטיקן ״ הא ט ע ר אי ן תלמוד ־ 
תורה . 

לאנ ג הא ט ניש ט אנגעהאלט ן שליאמקע ם ״דאברי־מזל ״ (גוט־מזל) . 

כ ל זמ ן ע ר הא ט געשטופ ט מטבעו ת אי ז ע ר געװע ן א װוילע ר בחור , װע ן 
אבע ר ע ר הא ט אויפגעהער ט געבן , הא ט איציק־לײ ב פארגעם ן אי ן אים , 
װ י אי ן פאראיאריק ן שנ ײ פא ר דע ר ערשטע ר שקאצער ײ הא ט איציק ־ 
לײ ב צוגעשטעל ט א ״בענקעלע ״ צו ם רבי ן — דע ם טיראן , בי_ י װעמע ן 
״ד י הענ ט זגינ ע זעגע ן ניש ט געלעג ן אי ן קימפעט״ . 

שליאמקע ן האב ן ד י שמי ץ ניש ט געארט . ד י חרפ ה פא ר זגינ ע 
חברי ם הא ט אי ן אי ם געברויזט , ע ר הא ט געזוכ ט א געלעגנהײ ט זי ך אפ ־ 
צורעכענע ן מיט ן ״סטאראזש ״ דע ם מסור . 

איציק־לײ ב הא ט געהא ט א צוגאב־פרנם ה אי ן תלמוד־תורה . אי ן ד י 
װינטער־אװנט ן פלעג ט ע ר אויפשטעל ן דע ם םאמאװא ר או ן פארקויפ ן ד י 
קינדע ר א הײ ם גלעז ל ט ײ 

אײנמאל , װע ן קײנע ר הא ט ני ט באמערקט , הא ט שליאמק ע זי ך 
ארגינגעכאפ ט אי ן צימע ר װו • דע ר זודיקע ר םאמאװא ר אי ז געשטאנען , 
ע ר הא ט אויפגעדרײ ט דא ם קרענטל , א ז דא ס װאםע ר זא ל אויסרינע ן 
או ן אלײ ן אי ז ע ר נעל ם געװארן . 

װע ן איציק־לײ ב אי ז ארגינגעקומע ן אי ן צימע ר הא ט ע ר געטראפ ן 
א חורב ן : א טגי ך װאסע ר אונטע ר ד י פי ם או ן דע ר לײדיקע ר סאמאװא ר 
אי ז געװע ן צעשאט ן פו ן ד י גלוענדיק ע קוילן . 

ע ר הא ט באל ד זי ך אנגעשטױםן , א ז דא ם דאר ך זײ ן שליאמקע ס 
שטיק . םראליק־מלמ ד אי ז גרײ ט געװע ן צ ו ״בענטשן ״ שליאמקע ן מיט ן 
״בארימטן ״ פאםיק . 

שליאמק ע הא ט זגי ן נקמ ה אויםגעפיר ט ביז ן םוך , ע ר הא ט שוי ן אלצ ־ 
אײנ ם באדארפ ט פארלאז ן ד י תלמוד־תורה , מי ט אײ ן פו ם אי ז ע ר שוי ן 
געװע ן אוי ך דע ר פו ר צ ו פאר ן נא ך אמעריקע . 

דע ר לעצטע ר נקסה־אק ט זיינע ר אי ז געװע ן : ע ר הא ט אנגעשריב ן 


338 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


אויף ו ד י װענט , מי ט גרוים ע אותױ ת — ״איציק-לײ ב שומ ר לוק ח שוחד ״ 
(איציק-לײ ב סטאראז ש נעמ ט כאבאר) . 

ד י קינדע ר האב ן דא ם אי_ינגעחזר ט או ן ארײנגעשריג ן איציק ־ 

לײב ן אי ן פני ם אריין . 

איציק־לײ ב הא ט במיל א דא ם ני ט פארשטאנען , ע ר הא ט ערש ט 
זי ך דערוװםט , װע ן ד י ת״ ת גבאי ם זענע ן געקומע ן אי ן אנשטאלט . א ז 
ז ײ האב ן איבערגעלײענ ט אוי ך ד י װענט , האב ן ז ײ איציק־לײב ן געמאכ ט 
א פארוװרך . 

ד י אויפזעער־קאמיםי ע הא ט אבע ר דא ך געװאל ט װיםן , װע ר דע ר 
מחב ר דערפו ן איז . קײנע ר הא ט זי ך ניש ט אנגערופן , נא ר שליאמק ע אלײ ן 
אי ז צוגעגאנגע ן או ן א ן מור א דערצײלט , א ז דא ם אי ז זיי ן אײג ן שטיק ל 
ארבעט . 

ד י גבאי ם האב ן אי ם געשטראפט , פא ר װא ם ע ר טראב ט אוי ם א 
בילבו ל אוי ף א מענטשן . שליאמק ע הא ט באל ד רעאגיר ט : — ם׳אי ז דע ן 
א ליג ן ? דערב ײ הא ט ע ר אויסגעשריג ן אוי ף א קול , דא ם מא ל שוי ן אוי ף 
מאמע־לשון , א ז איציק-לײ ב זא ל פיל ן דע ם שטא ך — ״איציק־לײ ב םטא ־ 
ראז ש נעמ ט כאבאר! ״ 


מע ר הא ט ע ר שוי ן ניש ט אנגעקוק ט איציק־לײב ן מיט ן מלמ ד סרא ־ 

לי ק משה־פיאטקער . 

שליאמק ע שאפיר א אי ז אװע ק אי ן װײט ן לאנ ד — אמעריקע . 


ב . - אנגעלערנ ט דע ם יטאט ן . . . 

װע ן ע ם הא ט זי ך אנטװיקל ט אי ן שטא ט ד י רויכװאר ג אינדוםטריע , 
געדענק ט קײנע ר ניט . ע ם צי ט זי ך שוי ן פו ן א ם ך יאר ן צוריק . 

קליבעװע ן ד י פעל ן פו ן בהמו ת אי ז ניש ט געװע ן קײ ן שײנ ע פרא ־ 
פעםיע , ױנג ע מענטש ן האב ן דערבי_ י ניש ט געװאל ט ארבעטן . מערםטנם , 
האב ן אי ן דע ר דאזיקע ר םלאכ ה זי ך פארנומע ן עלטער ע ױדן , פראםטא ־ 
קעס , װעלכ ע האב ן געארבע ט זעכצ ן שעה ן אי ן מעםלע ם (מעת־לעת) . 

ד י לעדער־פאברי ק פו ן ד י לאנצמאנע ם הא ט געהא ט א שם . דע ר 
הויפט־בעל־הבי ת אי ז געװע ן סראל-הער ש גאלדענפעלד . אי ן דע ר דאזי ־ 


339 




מיכ ל גרינע ם 


קע ר גארבארגי ע הא ט מע ן אויםגעארבע ט אלערל ײ םארט ן לעדערװאר ג : 
זוילן־לעדער , זאטל־לעדער , לאקיר־לעדער , כראמלעדע ר או ן אנדער ע מינים . 

ד י גרוים ע לעדער־פראדוקצי ע הא ט פארשטארק ט דע ם האנדל . דע ר 
לעדער־מיםח ר הא ט פארנומע ן א גרוים ן אנזע ן אי ן שטאט . ד י װא ם האב ן 
געהאנדל ט מי ט רויכװאר ג האב ן געמאכ ט א שײ ן לעבן , ז ײ זענע ן ניש ט 
געװע ן קײ ן קבצנים . 

װ י אזו י מע ן מאכ ט לעדער , װ י אזו י װער ט ד י פראדוקצי ע צוגע ־ 
שטעל ט צו ם מארק , הא ט קײנע ם ניש ט אינטערעסירט . קײנע ם אי ז ניש ט 
אנגעגאנגען , װ י אזו י ילד ן מאטער ן זי ך אוי ף דע ם שטיק ל ברוי ט אי ן 
גארבארניע . 

סראל־הער ש אי ז געװע ן א ױ ד א נגיד . פו ן אקםנפעל , ציגנפע ל או ן 
שאפנפעל , הא ט ע ר געמאכ ט גאלדענ ע געשעפטן . ע ר אי ז געװע ן א ן עו ־ 
ש ר מי ט מאיאנטיקעס . 

אל ע קינדע ר זי_ינ ע האב ן געלערנ ט אי ן גימנאזי ע נא ך אי ן יענ ע יארן ׳ 

װע ן ד י פראצענט־נארט ע פא ר ױדיש ע קינדע ר אי ז געװע ן גילטיק . ע ר 
— גאלדענפעל ד — הא ט געהא ט אל ע פרױוילעגיעם , א ז זי_ינ ע קינדע ר 
זאל ן שטודיר ן אי ן ד י ״קאזיאנע ״ לערנאנשטאלט ן או ן דערגרײכ ן קא ־ 
ריערעם . 

בי_ י םראל־הערש ן אי ז ד י גארבארני ע געװאקםן , ע ר הא ט ני ט גע ־ 
וװם ט פו ן קײ ן זארג , אבע ר א ז ע ם אי ז באשערט ־ א צר ה — קומ ט ז י אי ן 
שטו ב ארי_ין . 

זי_י ן ױנג ל װעװ ע אי ז בי_י ם פאטע ר געװע ן דע ר ״םאמ ע צימעם״ . ע ר 
אי ז געװע ן א ן אויםנא ם אינע ם לערנע ן או ן א ן אויםנא ם אי ן זי_י ן כאראק ־ 
טער . װעװע ן הא ט ני ט באגײםטער ט זי_י ן טאטנ ם פארמעגן . אי ם הא ט 
גא ר געצויג ן צו ם ארבעטער־קלאם , אי ן װעלכע ר באװעגונ ג ע ר הא ט א 
נאמע ן געקראגן . 

נא ך אל ם גימנאזים ט הא ט װעװ ע געװעק ט דע ם באוװםטזײ ן פו ן דע ר 
שטודירנדע ר ױגנט . ניש ט אײ ן מא ל הא ט מע ן אי ם געװאל ט ארויםװארפ ן 
פו ן גימנאזי ע פא ר זי_י ן רעװאלט־אידעע , נא ר זי_י ן פאטער ם ״זכות ״ הא ט 
אל ץ פארדעקט . מע ן הא ט געוװםט , א ז ״געל ט אי ז ד י בעםט ע זײן ן — 
ס׳נעמ ט ארוי ם דע ם גרעםט ן פלעק״ . 

דא ם ערגסט ע פא ר װעװע ן זענע ן געװע ן ד י עקזאמענעם . ד י רעק ־ 

טאר ן האב ן אי ם געמוטשע ט מי ט ד י שװערםט ע או ן קאמפליצירט ע פראגן , 
כד י אי ם אונטערצוברעכ ן אי ן שטודױם . דא ם ״אונטערפיםל ״ אי ז ז ײ ניש ט 


340 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


געלוגגען , אוי ך ד א הא ט מע ן װעװע ן גיש ט געקאנ ט גוב ר זי-ין . ד י בא ־ 
האװנטקײ ט אי ן ד י לימודי ם הא ט אי ם ארויםגעהאלפ ן — ע ר אי ז קײנמא ל 
אי ן ד י עקזאמענע ם ניש ט דורכגעפאלן . 

נא ך דע ר אכטקלאםיקע ר גימנאזי ע אי ז װעװ ע ארויםגעשיק ט גע ־ 
װאר ן צ ו לערנע ן אי ן אונױוערםיטעט , אי ן א פרעמדע ר שטאט . דארטן , 
אי ן ד י גרוים ע שטעט , אי ז ע ר רײ ף געװאר ן אל ם טריבו ן או ן אגיטאטא ר 
פו ן א בעםע ר םאציאל ן לעבן . 

אי ן דע ר צי_י ט פו ן ד י קאניקולע ם (אורלויב) , אי ז װעװ ע געקומע ן 
אהײם , אי ן דע ר רחבותדיקע ר דיר ה פו ן זי_י ן טאטן , אויסרוע ן זי ך פו ן 
גרוים־שטאטיש ן טומל . 

אי ן ד י אװנט ן הא ט װעװ ע לי ב געהא ט צ ו שפאציר ן בי_י ם װאלד , 
ארי_ינאטעמע ן ד י געזונט ע לופ ט פו ן ד י הויכ ע אקאליפטן־בײמער , נא ך 
װעלכ ע ע ר הא ט אזו י געבענקט . 

ניש ט וױי ט פו ן װאל ד הא ט זי ך געפונע ן זי_י ן טאטנ ם ״מלוכה ״ — 

ד י גארבארניע . כאט ש ד י לופ ט ארו ם דע ר גארבארני ע אי ז געװע ן ני ט 
קײ ן שמעקנדיקע , פו ן דעם ט װעג ן הא ט אי ם געצויג ן אהין , אנצוקוק ן 
דע ם טאטנ ס גוטם , ד י גרוים ע פעלפאבריק . 

מי ט זי_י ן שארפ ן בלי ק הא ט װעװ ע באטראכ ט ד י שטינקנדיק ע םהורה , 

ד י עלטערע , אויםגעמוטשעט ע ץדן , װעלכ ע האב ן געהארעװע ט לאנג ע 
שעהן , פו ן זעק ם בי ז צװעל ף אינדערפר י או ן נאכמיטא ג פו ן צװ ײ בי ז 
צװעל ף באנאכט . 

װעװ ע אי ז געװאר ן באל ד הײמי ש מי ט ד י ארבעטער . ע ר הא ט ז ײ 
אויפגעקלער ט א ז ז ײ מעג ן פאדער ן בי_ י דע ם בעל־הבי ת — זי_י ן פאטע ר 
— א ן הוספ ה או ן אוי ך פארקלענער ן ד י ארבעטצייט , אנשטא ט זעכצ ן 
שע ה אי ן טאג , װע ט זי_י ן גענו ג צען . 

ד י ײד ן האב ן ״געעפנ ט מוי ל או ן אויערן ״ צ ו װעװע ם רײד , אזעל ־ 

כ ע דיבורי ם האב ן ז ײ נא ך קײנמא ל ניש ט געהערט . אבע ר װע ר װע ט 
װאג ן גײ ן צו ם בעל־הבי ת מי ט אזעלכ ע פאדערונגען ? ם ע אי ז דא ך קלאר , 
א ז ״יעדע ר בעל־הבי ת — הא ט פל ײ אי ן דע ר נאז״ . ע ר קא ן ז ײ נא ך אי ן 
גאנצ ן ארויסטרגיב ן פו ן דע ר גארבארניע , או ן ז ײ — ד י ארבעטע ר — 
װעל ן בלי_יב ן א ן פרנם ה ! 

פו ן דאמאל ם א ן אי ז װעװ ע געװאר ן א ן אפטע ר ארײנגײע ר אי ן 
גארבארניע . בי_ י יעדע ר געלעגנהײ ט הא ט ע ר געעצה ט — ארויםצוגײ ן 
אי ן שטרי_יק . ער , פו ן זי_י ן זי_י ט װע ט אונטערהעלפן , צ ו ״בײגן ״ דע ם טאטן . 


341 




מיכ ל גרינע ם 


אי ן א מוצאי־שב ת נא ך הבדל ה אי ז דע ר אלטע ר גאלדענפעל ד גע ־ 

זעם ן אי ן פאטע ל או ן געװארט , א ז דע ר נאכטהיטע ר פו ן דע ר גארבארני ע 
זא ל קומע ן נא ך ד י שליםל , ד י ארבעטע ר װעל ן דא ך קומע ן ארבעט ן — 
צ ו גארב ן ד י פעל . 

ע ר װאר ט אײ ן שעה , צװ ײ שעה , קײנע ר באװײז ט זי ך ניט . םראל ־ 
הער ש אי ז געװאר ן א בים ל נערװע ז או ן געשיק ט זײ ן הויזדינע ר געװוי ר 
װער ן בי_ י ד י ארבעטער , װא ם ם׳הא ט פאםירט , פארװא ם קײנע ר קומ ט 
ניש ט צ ו דע ר ארבעט . 

זונטי ק אינדערפר י הא ט םראל־הער ש אלײ ן געעפנ ט ד י גארבארניע , 
אבע ר קײ ן אײ ן ארבעטע ר הא ט זי ך באװיזן . זײ ן הויזדינע ר הא ט אי ם 
מגל ה געװע ן דע ם םוד , א ז ד י ארבעטע ר װעל ן זי ך ניש ט שטעל ן צ ו דע ר 
ארבעט , בי ז ע ר — גאלדענפעל ד — װע ט ניש ט נאכגעב ן זײער ע פאדע ־ 
רונגען . דערב ײ הא ט ע ר צוגעגעבן , א ז אי ן דע ם אי ז שולדי ק זײ ן אײגע ־ 
נע ר זו ן — װעװע . 

װ י א דונע ר װאל ט אי ם געטראפן , אזו י אי ז םראל־הער ש געבליב ן 
שטײן . װע ן ע ר אי ז געקומע ן צ ו זיך , אי ז ע ר אװע ק אהײם , ארנינגערופ ן 
װעװע ן צ ו זי ך אי ן קאבינע ט או ן אי ם גענומע ן אויפ ן פארהע ר : 

— ם׳אי ז אמת , װעװע , א ז ד ו האם ט ארגאניזיר ט דע ם דאזיק ן בונ ט ? 

— טאטע , ריכטיק , אי ך הא ב ארגאניזירט ! אבע ר ע ס אי ז ניש ט 
קײ ן בונט , װע ן מענטש ן װיל ן פארבעםער ן זי ך ד י לאג ע ! 

װעװע ם װערטער , כאט ש ז ײ זענע ן געזאג ט געװאר ן געלאםן , האב ן 
ז ײ געטראפ ן װ י שפיז ן אי ן זײ ן פאטער ם הארץ . 

םראל־הערש , א בײזער , הא ט געשפאנ ט הין-און-צוריק , ד י הענ ט 
האב ן זי ך אי ם געװארפ ן פו ן אויפרעגונג . צו ם זו ן הא ט ע ר געשריג ן : 

— דו , װעװע , מי ט דײנ ע מאדנ ע שטי ק װעסט ו מי ך מאכ ן בדיל ־ 

הד ל ! . . . גײ , נעם , שטו פ א ן א לעכערדיק ן זא ק פו ן א קבצ ן ! . . . װ י 
אי ז דא ם געהער ט געװארן , א ז א ן אײג ן קינ ד זא ל גא ר װעל ן רוךניר ן דע ם 
טאטן , זי_י ן אײג ן בלוט־און־פלײ ש ? אז א אומגלי ק ! 

גאלדענפעל ד הא ט אפגעזיפצ ט או ן מי ט אימפע ט זי ך ארײנגעזעצ ט 
אי ן װײכ ן פאטעל . 

װעװ ע אי ז געזעם ן רױק , זי ך אײנגעהער ט אי ן זגי ן טאטנ ם מוםר , 

אוי ך װעלכ ן ע ם הא ט שוי ן דע ר ענטפע ר געארבע ט אי ן זי_י ן מוח . טאט ע 
או ן זו ן האב ן זי ך אנגעקוק ט מי ט שפיזנדיק ע בליקן . 


342 



װע ן דא ם לעב ן הא ט געגלי ט 


װעװ ע אי ז ארוי ם טי ט לשון : 

— הע ר זי ך אי_ין ׳ טאט ע ! ע ם אי ז אוי ף די ר א גרוי ם רחמנו ת ! ד ו 
װײנםט , א ז ד י פער ל זענע ן שיטע ר ! . . . אי ך הא ב זי ך ניש ט פארגע ־ 
שטעל ט א ז דו ׳ טאטע , זאלם ט זי_י ן פעי ק אויםצומאטער ן עלטער ע מענטש ן 
גאנצ ע זעכצ ן שע ה אי ן טא ג או ן האלט ן ז ײ בי ז צװעל ך בי_ינאכ ט אי ן דע ר 
פינצטערע ר גארבארניע , ו װ ז ײ ארבעט ן ב ײ דע ר טונקעלע ר שי_י ן פו ן 
ד י פאררויכערט ע לאמטערנם ! זא ג מיר ׳ טאטע , װא ם האב ן בג י די ר — 
ד י ארבעטע ר ? א ט ד י קבצני ם פארמאג ן זײע ר אײגנם , װ י אי ן פאלקק ־ 
ליד ל זינג ט זי ך : 

״זיב ן העמדע ר װ י ד י בעכער , 

פינ ף מי ט לאטעס , צװ ״ מי ס לעכער! ״ 

או ן ד ו זאגםט , א ז מע ן װי ל די ך בדי ל הד ל מאכן ? די_י ן געלטזא ק אי ז 
נא ך ני ט פו ל געװאר ן ? .. . גע ב נא ר א קוק ׳ אי ן װא ס פא ר א לוקסו ם מי ר 
לעב ן בי_ י די ר ? מי ר עם ן לעקא ך אי ן דע ר וואכן , לא ז ד י ארבעטע ר עם ן 
״המוציא״־חל ה או ם שב ת ! מאטע ר ניש ט דײנ ע מענטש ן מי ט זעכצ ן שעה , 
ס ע װע ט זײ ן גענוג , א ז ז ײ װעל ן ארבעט ן צע ן שע ה אי ן טא ג ! 

או ן נא ך א פאדערונ ג שטע ל אי ך די ר פא ר זײערטװעג ן : מוצאי־שב ת 
נא ך הבדל ה װעל ן שוי ן ד י טענטש ן די_ינ ע מע ר ניש ט ארבעט ן ! זאל ן ז ײ 
זי ך בעםע ר אויםרוען , װעל ן ז ײ זונטי ק זיי ן פריש ע או ן געזונט ע ! . . . 

םראל־הער ש הא ט זי ך געראנגל ט דרג י טע ג מי ט דע ר דעה , צ י זא ל 
ע ר נאכגעב ן צ י ניט . ע ר הא ט שוי ן דערפילט , א ז זי_י ן זו ן װעװ ע ״אי ז גע ־ 
כאפ ט אי ן דע ר מעשה ״ 

װעװ ע הא ט מנצ ח געװע ן דע ם פאטער . ד י קאנדיציע ם פא ר א בע ־ 

סע ר לעב ן זענע ן דערגרײכ ט געװארן . אי ן מוצאי־שב ת הא ט מע ן שוי ן 
מע ר קײנטא ל ניש ט געארבעט . פא ר ד י עלטערע , ארעמ ע יץד ן אי ז װעװ ע 
געװע ן דע ר מלא ך הגואל . 



א לאנג ע אויםגעצויגענ ע יידענ ע אי ז געװע ן חנ ה ״ד י זאגערין ״ אי ר 
ארעמע ר אויםזע ן מיט ן אויםגעשפראצט ן בערד ל האב ן ניש ט געשטערט , 
א ז מע ן זא ל לי ב באקומען , פו ן דע ר ערשטע ר קאנטשאפט , מי ט אי ר װער ן 
הײמי ש או ן פרײנדלעך . 


343 



מיכ ל גרינע ם 


חנ ה אי ז געװע ן א װױלקענערין . אי ר פלא ץ צ ו דאװענע ן אי ן ד י ימים ־ 
נוראי ם אי ז געװע ן בײ ם שיטסקע ר רבין . ארו ם אי ר פלעג ן זי ך אױםזעצ ן 
ד י װײבער : טויבע , בלינד ע או ן םת ם װײבער , װא ם קענע ן ניש ט קײ ן 
צורת־אות . חנ ה אי ז געװע ן פא ר ״אירע ״ װי_יבע ר דא ם זעלבע , װא ס דע ר 
חז ן פא ר ד י מתפללים . 

מי ט אי ר פעםט ן מענער־קו ל הא ט חנ ה פירגעזאג ט ד י תפילו ת מי ט 
גרוי ם כװנה . ד י װײבע ר האב ן אי ר געקוק ט אי ן מוי ל ארגין , אײניק ע האב ן 
נאכגעמאכ ט מי ט ד י ליפן , פונק ט װ י ז ײ װאלט ן געלײענ ט פו ן מחזו ר ארויס . 

װע ן הנ ה הא ט א זיפ ץ געטא ן ״אוי״ , זענע ן שוי ן ד י ײדענע ם ארוי ס 
מי ט א געװײן , ניש ט אײנצוהאלטן . ז ײ האב ן פארשטאנע ן אי ן חנה ם — 
״אױ״ , א ז דא ם מו ז זי_י ן א װײנענדיק ע תפילה . 

אוי ך דע ם הייליק ן אר ט הא ט זי ך חנ ה געפיל ט װ י בי_ י זי ך אי ן דע ר 
הײם . ז י הא ט געקאנ ט אל ע לעבעדיק ע װא ם קומע ן אוי ף ״קבר־אבות ״ 
או ן נא ך מע ר הא ט ז י געדענק ט ד י נפטרים . ז י הא ט געקאנ ט זײע ר יחו ם 
או ן געוװם ט דא ם פלא ץ פו ן יעד ן קבר . 

אל ע האב ן ז י געקענ ט פא ר — ״ד י זאגערין״ . 

מי ט ד י מתי ם פלעג ט חנ ה שמועםן , פונק ט װ י מי ט ד י לעבעדיקע . װע ן 
עמעצע ר אי ז געקומע ן אוי ף דע ם בית-הקברות , אי ז באל ד חנ ה אויםגע ־ 
װאקם ן מי ט אי ר שמײכלדיקע ר פיגו ר או ן ניש ט װארטנדיק , הא ט ז י זי ך 
גענומע ן צ ו אי ר ״זאגערין״־פאך . גערעד ט הא ט ז י מי ט דע ר ״ריש ״ : 

— אה , א גרויםע ר ברוך־הב א אי_יך , ר ב שלמ ה ! א ז אי ר זענ ט ד א 
צ ו גאסט , אי ז געװי ם פארא ן ״עפעם ״ ױיעם ! 

דערוױיל , הא ט חנה , אומדירעקט , אפגענומע ן א קלײנ ע אינפארמא ־ 

ציע , װא ם דע ר װיזי ט באטי_יט . 

חנ ה הא ט פארהײב ן אי ר פארטעך , װא ם ז י הא ט געניצ ט אי ן מתים ־ 
שטיבל , ז י הא ט געשפאנ ט דירעק ט צו ם קבר , װ י א געניטע ר םטראטעג , 
קײנמא ל ניש ט געבלאנדזעט . אײנװעגם , הא ט חנ ה ניש ט פארלויר ן אי ר 
הומא ר : 

— אי ר הערט , ר ב שלמ ה ! אײע ר טאט ע הא ט שוי ן ״דארטן ״ דע ם 
ליכטיק ן גן־עד ן ! אי ר מעג ט זי ך פארגינע ן אנקוקן , װ י אזו י אײע ר פאטע ר 
ליג ט זי ך באקװעם , אי ן שאט ן פו ן בײמער , מי ט ד י דאר ע בארלע ך ארו ם 
זי_י ן מצב ה ! 

א צע ן שפא ן פאר ן קבר , מעלדע ט שוי ן הנ ה אוי ף א קו ל : 

— ר ב יאנקעל ע בעקע ר ! אי ך הא ב אי_י ך געבראכ ט א טי_יער ן גאם ט ■ 


341 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


ד א שטײ ט פא ר אײו , אגיע ר בכו ר שלמ ה מי ט א בקש ה ! אי ר זאל ט ״דאר ־ 
טן ״ בעט ן פא ר זײ ן אש ה רבקה , א ז ז י זא ל צ ו דע ר ריכטיקע ר צײ ט בשלו ם 
אויפגעבונד ן װער ן מי ט נא ך א״קדיש ״ ! 

זי ך צעװיג ט אי ן דע ר שפראך , הא ט חנ ה נא ך ארײנגעשריג ן אי ן קב ר : 

— אי ר הערט , ר ב יאנקעלע , ד א רעד ט צ ו אײך , אי_יע ר חנ ה ״ד י זא ־ 
גערין ״ ! א ז אי ר האל ט שוי ן אי ן בעטן , ט א הא ט מי ר אוי ך אי ן זינע ן או ן 
בע ט פא ר מי ר אוי ך א קאפעטשק ע ! 

פא ר יעד ן הא ט ז י געהא ט א ן אנדע ר צוגאנ ג מי ט אנדער ע אײנפאלן . 

חנ ה באגעגענ ט מי ט גא ר א ן אנדע ר לשו ן א פרוי , װא ם ז י זע ט צו ם 
ערשט ן מא ל אויפ ן בית־עול ם : 

— װא ם טו ט אי ר ד א ? װא ס זענ ט אי ר געקומע ן צ ו שטער ן ד י ר ו פו ן 
אי_יע ר מאנ ם ערשטע ר װײב ? אי ר גי ט בעםע ר אכטונ ג אוי ך דע ר יתומ ה 
— אי_יע ר שטיפקינ ד ! פארזארג ט אי ר בעסע ר װ י ם ע דאר ך צ ו זײ ן ! 

— װא ם רעד ט איר , חנה־לעבן , — פארענטפער ט זי ך ד י ױדענע , װא ס 
אי ז געקומע ן אוי ך קבר־אבות : 

— אי ך הא ב דע ר כלה־מוי ד געקויפ ט א ן האל ב טו ץ לױלעכער , א ן 
האל ב טו ץ טישטעכע ר או ן אוי ך אזויפי ל אונטערװע ש ! 

חנ ה פארליר ט ניש ט קײ ן צי_יט . מי ט א ן ערנםט ן אנשטע ל לאז ט ז י 
דע ר פרו י שטײ ן אבים ל װײטע ר פו ן דע ם קבר , אלײ ן בויג ט ז י זי ך אײ ן 
או ן מי ט א רחמנו ת פני ם זאג ט ז י : 

— שרהק ע קרוין , ז ײ מי ר מוחל , װא ם אי ך שטע ר די_י ן ר ו ! אי ך בי ן 
געקומע ן די ך אי_ינלאד ן צ ו דע ר חתונ ה פו ן די_י ן בת־יחידקע ! זי_ י ניש ט 
ברוגז , װא ם ד י שטיפמאמ ע אי ז ד א לעב ן דיר . ז י זאג ט צ ו — צוקויפ ן 
אויםשטאטונ ג צ ו די_י ן קינד ם חתונ ה — א גאנ ץ טו ץ לױלעכער , א גאנ ץ 
טו ץ טישטעכע ר או ן אוי ך אזויפי ל אונטערװע ש ! 

ד י ײדענ ע אי ז ד י גאנצ ע צי_י ט געשטאנע ן פונק ט אקעג ן חנה׳ ן או ן 
מי ט צײכנ ם אוי ך ד י פינגע ר געוװנקע ן צ ו איר , א ז אל ץ װא ם ז י רעכנ ט 
אוים , אי ז בלוי ז אוי ך דע ר העלפט . 

חנ ה מאכ ט זי ך ניש ט זעענדי ק או ן זעצ ט פא ר מי ט אי ר מענה־לשון , 

בי ז ז י פארענדיק ט צ ו בעט ן פא ר זי ך אויך , װ י דע ר שטײגע ר איז . 

חנ ה פיר ט ארוי ם ד י ײדענ ע פו ן דע ם הײליק ן אר ט או ן געזעגנ ט זי ך 
אפ . האבנדי ק ד י פא ר גראש ן באגראב ן אי ן פארטעך , גי ט ז י א רון ן דע ר 
ײדענ ע או ן פארזאג ט אי ר מי ט א שטרענג ן טא ן : 

— ברױנ ע ! אי ר זאלט , למן־השם , פארזארג ן דע ר יתומ ה מי ט אל ע 


345 




מיב ל גרינע ם 


פיטשעװקע ס װא ם אי ר הא ט נא ר װא ם צוגעזאג ט שרהקע ן ! ע ם זא ל גאר ־ 
ניש ט פעל ן ! אי ר הערט , ױדענע , מע ן דארן ש זי_י ן גו ט מי ט די , װא ם רוע ן 
אוין ז יענע ר זגי ט טויע ר ! . . . 

חנ ה הא ט פארענדיק ט אי ר מיםיע , מיט ן אויםשנױצ ן ד י נא ז אי ן פאר ־ 

טע ך או ן בי_י ם ארױנגאנ ג װאר ט ז י אוי ף עו ע קונדן . 


ד . - א קלא ס קינדע ר געשמים ן.. . 

אי ן שטא ט האב ן יןד ן געהא ט א חו ץ זײער ע אײגענ ע נעמע ן או ן פא ־ 
מיליע־נעמע ן אוי ך . . . ״צונעמענישך / אוי ך צ ו װים ן װע ר אי ז דע ר או ן דער , 
הא ט מע ן ניש ט באדארפ ט קײ ן אדרעםן־בוך , דע ר צונאמע ן אי ז געװע ן 
דע ר בעםטע ר מיטל . 

•מ י — 

או ן מערקװירדיק , ד י דאזיק ע ביי־טיטלע ן האב ן נא ר געהא ט א 
שײכו ת מי ט מענטש ן פו ן ארעמע ן גראד . א צונאמעני ש הא ט זי ך גע ־ 
קלעפ ט צ ו א פראםט ן ״ח י וקים ״ אבע ר ניש ט צ ו דע ם גביר . דע ר נגי ד 
הא ט געהא ט זי_י ן ״יחום־עצמו״ , װעמע ן מע ן פלעג ט רופ ן מיט ן ריכטיק ן 
פאמיליע־נאמען . 

דע ם רעקאר ד פו ן צונעמעניש ן האב ן געהא ט ד י תלמוד־תורה־קינ ־ 

דער , יעדערע ר הא ט געהא ט א צונאמען . א מא ל אי ז דע ר פאררו ך גע ־ 
װע ן חוזקדי ק או ן א מא ל — גיפט־שנױדיק . 

װע ר ע ם הא ט געגעב ן דע ם צונאמען , הא ט קײנע ר ניש ט געוװםט . 

פו ן דע ר הוילע ר הוי ט אי ז דע ר נױע ר אנגעקומענע ר תלמי ד געקרוינ ט גע ־ 
װאר ן מי ט א צונאמען , א צאצקע , װא ם הא ט זי ך שוי ן אי ם נאכגעשלעפ ט 
אל ע זױנ ע יארן . 

צװיש ן ד י תלמוד־תורה־״קלעצלעך ״ זענע ן געװע ן צװ ײ ױנגלעך : 

דו ד ״ד י גראב ע שיקםע ״ או ן װאל ך ״ד י פוזע״ , װעלכ ע האב ן ניש ט גע ־ 
האלט ן קײ ן שלו ם איבע ר ד י צונעמענישן . 

דו ד אי ז געװע ן א ן אנגעבלאזענער , מי ט א פארגרעבט ן אויםזען , א 
״בחרילע ״ מי ט צעשפרײט ע פים . יעדע ם מא ל װע ן מע ן הא ט אי ם א רו ל 
געטא ן מיט ן געשטעמפלט ן טיט ל ״ד י גראב ע שיקםע״ , אי ז ע ר גרײ ט 
געװע ן יענע ם הרגענען , פא ר רציח ה הא ט ע ר אז ש געקריצ ט מי ט ד י ציין • 

דו ד אי ז תמי ד ארומגעגאנגע ן א ברוגזער . אזו י װ י מי ט אלעמע ן קא ן 
ע ר זי ך ניש ט אפרעכענען , הא ט ע ר אויםגעזוב ט א קרב ן — זױ ן פאנק ־ 


346 




װע ן דא ם לעב ן הא ט געבלי ט 


חב ר — װאל ף מי ט דע ר צעשפאלטענע ר ליפ ׳ אדע ר װ י מע ן הא ט אי ם 
גערופן : װאלן ז ״ד י פוזע״ . 

װאל ף אי ז אוי ך ניש ט געװע ן קײ ן ״מלופים־קינד״ , פא ר יעדע ם מאל , 

װא ם מע ן הא ט אי ם דערמאנ ט — ״ד י פוזע״ , הא ט ע ר געמאכ ט מי ט דע ר 
בלאט ע גלײך , אבע ר אקעג ן ״ד י גראב ע שיקםע ״ הא ט ע ר זי ך ניש ט 
געקענ ט א ן עצ ה געבן . 

אי ן א שײנע ם טא ג הא ט דע ר לערער , מש ה שולװאג , געהײם ן ד י 
תלמידים , א ז ז ײ זאל ן נעמע ן ד י חומשי ם צו ם לערנען . 

יעדע ר קינ ד הא ט גענומע ן א חומ ש או ן אויפגעבלעטער ט ד י םדר ה 
פו ן דע ר װאך . אוי ך דו ד הא ט אויפגעעפנ ט זי_י ן חומ ש או ן.. . ע ר אי ז 
געבליב ן געפלעפ ט װ י מי ט א דראנ ג איבער ן קאפ . ד י געשװאלענ ע באק ן 
זײנ ע האב ן זי ך נא ך מע ר אנגעבלאזן , רוי ט װ י א בערעק . עפע ם שרעק ־ 
לעכ ס הא ט אי ם געטראפן . אי ן חומ ש אי ז געװע ן ארײנגעשריב ן : ״דו ד 
ד י גראב ע שיקםע ״ 

א ן אטע ם אי ז ע ר צוגעלאפ ן צו ם רבין , אי ם געװיז ן דא ם אפענ ע 
הומש־בלעט ל מיט ן שײנע ם ״שורה־גריזל״ . 

מש ה שולװא ג אי ז ני ט געװע ן קײ ן כעסן , ע ר הא ט זי ך געבעט ן בי_ י 
ד י קינדער,'א ז ז ײ זאל ן זי ך מוד ה זײ ן פאר ן חטא , אבע ר קײנע ר הא ט זי ך 
ניש ט אנגערופן . 

דע ר צװײטע ר לערע ר זימלי ן אי ז געװע ן פו ן ד י ני_י ע אנגעקומענע , 

א ליטװעק . מי ט זײנ ע װײכ ע רײדעלע ך פלעג ט ע ר ד י נשמ ה ארוים ־ 
צןע ן בי_ י ד י תלמידים . מי ט דע ם דאזיק ן לערע ר הא ט מש ה שולװא ג זי ך 
געהאלט ן א ן עצה , װ י אזו י דערגײ ט מע ן דע ם אמת , װע ר ם׳אי ז דע ר 
שולדיקער . 

זימלי ן הא ט גענומע ן אויף ז זי ך ד י מיםיע , אראפצונעמע ן דע ם פלע ק 
פו ן דע ר תורה , צ ו אויםגעפונע ן דע ם זינדיק ן או ן אי ם באשטראפן . 

זימלי ן אי ז געבליב ן זיצ ן א געלאםענער . ע ר הא ט צוגערופ ן ד י 
תלמידי ם צ ו זײ ן טיש ל או ן יעדע ר אײנע ר הא ט געמוז ט אנשרײב ן — 
פא ר זימלינ ס אויג ן — ״דו ד ד י גראב ע שיקםע״ . װע ן ע ר הא ט פארענ ־ 
דיק ט ד י פראצעדור , הא ט ער , װ י א ן אמתע ר עקםפערט , נאכגעקוק ט ד י 
קאליגראפיע . קײ ן אײנ ע אי ז ניש ט געװע ן ענלע ך צ ו דע ם כתב־י ד װא ם 
ם׳אי ז געװע ן אויפ ן חומש . 

זיטלי ן הא ט זי ך אויפגעהײב ן פו ן זיצפלאץ , ארײנגעשעפ ט לופ ט 


347 



מ יכ ל גרינע ס 


װיפ ל ע ם הא ט זי ך געלאזט . ע ר הא ט גערעד ט צ ו ד י תלמידים , פריע ר 
שטיל , דערגא ך העכע ר או ן העכער . יעדע ם װאר ט הא ט ע ר צעצויג ן מי ט 
״טראפ״ , געװאל ט טרעפ ן אי ן פינטעל ע : 

— קינדער , זאג ט אױם , װע ר אי ז דע ר יאט , װא ם פארמאג ט אז א 
פערלדיק ן כתב ? װע ר אי ז דע ר תכשיט , װא ם הא ט ארײנגעשטעל ט ״ד י 
גראב ע שיקסע ״ אי ן חומ ש ארי_י ן ? 

ד י קינדער־קעפלע ך זענע ן געבליב ן אי_ינגעגריבל ט אי ן ד י חומשים , 
קײגע ר הא ט זי ך ניש ט אנגערופן . 

זימלי ן הא ט דערפילט , א ז זי_י ן ליטװי ש רעד ן טוי ג ניט . מי ט א ן ערנ ־ 
סטע ר מינ ע הא ט ע ר א קלונ ג געטא ן מיט ן גלעקל , א ז דע ר שומ ר זא ל קומען . 

מי ט אויםגעצויגענ ע װערטער , הא ט ע ר א זא ג געטא ן צו ם װעכטע ר : 

— ר ב איציק־לײב , די ט אזו י גו ט או ן ברענג ט ארני ן ד י טאבורעט ־ 

ק ע מיט ן ברײט ן פאסי ק ! 

ע ם הא ט קײנע ם גארני ט געהאלפן . יעדע ר תלמי ד הא ט געםוז ט 
אראפלאזן , במחילה , ד י הײזלעך , או ן זי ך לײג ן אויפ ן טאבורעט־״מזבח״ , 
מיט ן פני ם אראפ . 

ד י קינדער־אנפאנגע ר זענע ן געװע ן פרי_ י דערפון . װע ן זימלי ן הא ט 
שוי ן געהאלט ן בי_י ם לעצט ן קרבן , הא ט א ני_יע ר תלמיד , פו ן ד י פריש ־ 
צוגעקוטענע , זי ך אנגערופן : (ע ר הא ט גערעד ט מי ט דע ר ״םין״) . 

— רבי , אי ך װײס , װע ר ע ם הא ט אנגעםריב ן ״דו ד ד י גראב ע םיק ־ 

סע ״ ! — װאלן ז ״ד י פוזע ״ ! 

װע ן דע ר הענגלאט פ װאל ט געװע ן אראפגעפאל ן אוי ך זיםלינ ם קאפ , 
װאל ט אי ם ניש ט געװע ן געהאר ט אזוי , װ י ד י פא ר װערטע ר פונע ם ני_יע ם 
תלמיד . אל ע בײז ע חלומו ת הא ט זימלי ן אויםגעבי_יטלט , מיט ן זעלב ן נוםח ־ 
שפראך , װא ם דא ם מםור־ײנג ל הא ט גערעדט , — מי ט דע ר ״םין ״ : 

— זא ג נאר , םײגעץ , פארװא ם ביםט ו ני ט םטי ם געװאר ן א ץ 
גאנצ ן ? . . . םײ ן פערכ ל װא ם ד ו ביםט , אוי ך דע ם האםט ו באדארפ ם 
װארטן , בי ז אי ך װע ל אויסםלאג ן אל ע הוםענו ת ? ? ? 

דע ר מישפ ט הא ט זי ך געענדיקט . זימלי ן הא ט אװעקגעשטעל ט אי ן 
קינ ע (װינקל ) דע ם שולדיקן . א גאנצ ע שע ה צגי ט אי ז ע ר געשטאנע ן אויף י 
ד י קני , מי ט אויסגעשטרעקט ע הענט , אויף ז װעלכ ע ע ם אי ז אנגעלײג ט 
געװאר ן א גרויםע ר באר ג מי ט חומשי ם או ן םידורים . צװ ײ תלמידי ם 


348 



װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


זענע ן אװעקגעשטעל ט געװאר ן בי_ י ד י זי_יט ן צ ו האלט ן שמירה , א ז װאלן ז 
״ד י פוזע ״ זא ל זי ך ניש ט ריר ן פו ן ארט . 

גא ך דע ר ערשטע ר קאר ע (שטראןז) , הא ט מע ן איבערגעפיר ט װאלפ ן 

אי ן קארצע ר ארי_ין , װ י א טערמעניק . 


פו ן דאמאל ם א ן הא ט װאלן ז ״ד י פוזע ״ געשלאם ן א חברלעכ ן פאק ט 
מי ט דוד ן ״ד י גראב ע שיקםע״ , מע ר האב ן ז ײ זי ך אײנם־ס׳אנדער ע גיש ט 
באלײדיק ט מי ט צונעמענישן . 


־ - שעפים ל מצבה־שלאגע ר 

װע ר הא ט ניש ט געקענ ט שעפםלען ? אל ע האב ן געוװםט , א ז זי_י ן 
אדרע ם אי ז צװיש ן ד י קברי ם או ן מצבות . ע ר הא ט אפגעהי ט בשלמו ת 
זי_י ן הײליק ע מלאכ ה — אויםצוקריצ ן װערטע ר אוין ז ד י שטײנער , פונק ט 
װ י ע ר הא ט אפגעהי ט ד י שי ל אויפ ן בית־הקברות . ע ר הא ט אכטונ ג גע ־ 
געבן , א ז ע ם זא ל זי_י ן א מני ן אי ן דע ם דאזיק ן מקום־קדו ש פו ן בית־עלמין , 
ו װ ד י לעבעדיק ע האב ן ניש ט געהא ט קײ ן חש ק זי ך צ ו געפינע ן אזו י 
נאעג ט פו ן ד י טויטע . 

שעפס ל הא ט זי ך באליב ט געמאכ ט מי ט זײנ ע װיצ ן או ן מעשױת . 

צ ו דערצײל ן א ״נישט־געשטויג ן או ן נישט־געפלויגענע ״ פאםירונ ג — 
אי ז ע ר געװע ן א מײםטער . צװיש ן ד י מתי ם אי ז ע ר געװע ן א הײמישע ר 
מענטש , פא ר ז ײ הא ט ע ר בע ת זי_י ן הײליקע ר ארבעט , אויםגעזונגע ן דע ם 
חזנ ס קאמפאזיציעם , אדע ר דע ם רבינ ם ניגון . 

שטענדי ק הא ט זי ך שעפם ל געפונע ן צװיש ן קברי ם או ן מצבו ת או ן 
אויסגעקלאפ ט אותױת . ע ר הא ט זי ך באמי ט צ ו אויםקריצ ן װא ם שענע ר 
דע ם פ.״נ . (פ ה נקבר ) — א כבו ד פאר ן נפטר . 

אײנמאל , אי ן א פראםט ן שב ת נאכ ן דאװענען , הא ט א ױדענ ע גע ־ 
בראכ ט קידוש . ד י פרו י אלײ ן הא ט ז ײ מכב ד געװע ן מי ט שטראדל . אז א 
גרויסארטיק ן ״לעקעך־און־בראנפן ״ געדענקע ן ניש ט ד י ױד ן פו ן לאנ ג 
שוין . 

דע ם ערשט ן לחײ ם הא ט געמאכ ט שעפםל . מי ט א שמײכ ל אוי ך ד י 
ליפן , הא ט ע ר זי ך אנגערופ ן : 


349 



מיכ ל גרינע ס 


— ײד ן ! אי ר װילט , אי ך זא ל אײ ך דערצײל ן א מעש ה ? 

פא ר ד י ױד ן אי ז דא פ געװע ן א נײם , װײ ל שטענדי ק דארפ ן ז ײ 
אי ם בעטן , כי ז ע ר דערצײל ט עפעס . 

— דערצײ ל שעפםעלע , דערצײל ! — זענע ן ד י ײד ן צ ו אי ם צוגע ־ 
שטאנען . 

שעפם ל הא ט מי ט זנינ ע לאנג ע פינגע ר אויםגעקעמ ט זי_י ן ווײם ע 
באר ד או ן מי ט א ן ערנםט ע מינ ע אנגעפאנגע ן צ ו דערצײל ן : 


— אײנמאל , בע ת אי ך בי ן געװע ן פארנומע ן בי_ י מי_י ן ארבעט , מיט ן 
קריצ ן אותױ ת אוי ך א מצבה , הא ב אי ך דערהער ט שטארק ע יללו ת אויפ ן 
הײליק ן ארט . אי ך הא ב פו ן װי_יטנ ם דערזעען , א יידעג ע אי ז געלעג ן אוי ך 
א קבר , אוי ך קולי־קולו ת הא ט ז י ארױנגעשריג ן אי ן קב ר ארי_ין , בעטנדי ק 
א רפוא ה פא ר אי ר קראנ ק קינד . 


אי ך הא ב א קו ק געטאן , א ז ע ם נעמ ט קײ ן םו ך צ ו אי ר געװײן , ז י 
האל ט אי ן אײ ן רי_ים ן זי ך דע ם גארג ל או ן קלער ט גארני ט אפצוטרעט ן פו ן 
ארט . פאװאלינקע , הא ב אי ך מי ר אונטערגערוקט , זי ך אגינגעמאםט ן לעב ן 
א נאענט ן שטײן , א ז ז י זא ל מי ך ניש ט באמערק ן או ן מי ט א פארדומפ ט 
קו ל געזאג ט : 

— אשה , ג ײ שוי ן אהײ ם ! די_י ן טאכטע ר װע ט שוי ן װער ן געזונ ט 
או ן פארגע ס ניש ט ברענגע ן קידו ש אי ן שי ל ! 

ד י ײדענ ע הא ט ד י װערטע ר געהער ט קלאר , װ י א בת־קו ל זא ל צ ו 
אי ר קומע ן פו ן קב ר ארויס . ז י הא ט אויםגעװיש ט איר ע נאם ע אױג ן או ן 
באל ד פארלאז ט דא ם הײליק ע ארט . 


בי ז ד י ײדענ ע אי ז געקומע ן א הײם , הא ט דע ר קריזי ם פו ן דע ר טאכ ־ 
טער ם קרענ ק זי ך געבראכן . ד י קראנק ע אי ז שוי ן געװע ן פי ל בעסער , 
בי ז ז י אי ז אינגאנצ ן געזונ ט געװארן . 


ד י ילד ן האב ן געקוק ט שעפםלע ן אי ן מוי ל ארי_י ן ביז ן םוך . מיטאמא ל 
האב ן א פא ר ױד ן א פרע ג געטא ן : 


— שעפסל , מילא , א ז ד ו דערצײלס מ א מעשה , 

מש ל — ״רא ש חוד ש קרעמענעץ״ ! פו ן װאנע ן װײםטו , 
אי ז געזונ ט געװארן ? 


אי ז בע־מע , ס׳ א 
א ז ד י טאכטע ר 


שעפם ל הא ט זי ך פארכלינע ט מי ט דע ר משקה . מי ט א שמײכ ל הא ט 
ע ר געגלע ט זי_י ן לאנג ע באר ד או ן זי ך אנגערופ ן צ ו ד י ייד ן : 


350 




װע ן דא ס לעב ן הא ט געבלי ט 


— אט , ד י יןדענ ע װא ם אי ז אײ ך מכב ד מיט ן דאזיק ז קידו ש װע ט 
אײ ך שוי ן זאגן , צ י ע ם אי ז אמת , צ י ניש ט ! 

ד י פרו י הא ט זי ך פארשעמ ט פא ר דע ם מני ן יידן , ז י הא ט אראפנע ־ 

לאז ט איר ע אויגן , אי ן צײכ ן פו ן א ן הםכמ ה צ ו שעפםל ם דערצײלוגג . 
דא ם אי ז געװע ן אי ר אײגענ ע פאםירונג . 


ג - ל ו ז י 

דע ר אויםערלעכע ר אויםזען , זי_י ן ברײט ע פלייצ ע או ן צעװאקםענ ע 
כארד , האב ן ניש ט געװיז ן קײ ן םימני ם פו ן אויםטערלישקײט . בי ז מע ן 
הא ט ניש ט פארפיר ט מי ט אי ם א שמועם , הא ט מע ן ניש ט געוװםט , א ז 
בי_ י לוזי ן אי ן מו ח אי ז ״אפגעקיל ט א נערװ״ . 

אי ן שטא ט הא ט מע ן געשמועםט , א ז לוז י אי ז א שטיק ל קרו ב פו ן 
ד י זוםמאנם